Inhoudsopgave
Rechtsfilosofie.................................................................................................................. 2
Intro: wat is rechtsfilosofie?.................................................................................................................. 3
Wat is recht?...................................................................................................................................... 3
Wat is rechtsfilosofie?........................................................................................................................ 3
Deel 1: historische ontwikkeling van de rechtsfilosofie: van middeleeuwen tot 20 e eeuw......5
les 1: Middeleeuwen: god en recht........................................................................................................ 5
Achtergrond....................................................................................................................................... 5
Maatschappelijke context................................................................................................................... 5
Een nieuw dominant interpretatiekader............................................................................................. 5
Res Publica Christiana (RPC).............................................................................................................. 6
Soevereiniteit..................................................................................................................................... 6
Augustinus......................................................................................................................................... 6
13de eeuw........................................................................................................................................... 7
Samengevat:.................................................................................................................................... 10
les 2: De moderne tijd......................................................................................................................... 11
Moderniteit = breuk met middeleeuwen..........................................................................................11
4 themas eenmaal we een staat hebben:.........................................................................................18
Conclusie:......................................................................................................................................... 19
Les 3: Brits Constitutionalisme & the Rule of Law...............................................................................20
Constitutie........................................................................................................................................ 20
Achtergrond Engeland:..................................................................................................................... 21
Edward Coke.................................................................................................................................... 23
Historische achtergrond................................................................................................................... 25
Glorious Revolution (1688)............................................................................................................... 25
John Locke........................................................................................................................................ 26
Engelse constitutionalisme............................................................................................................... 29
Les 4: de verlichting............................................................................................................................ 31
Verlichting: context en kenmerken................................................................................................... 31
Kernideeën en maatschappelijk programma....................................................................................32
Sociale context: Frankrijk in 17e – 18e eeuw.....................................................................................32
Rechtsfilosofie.................................................................................................................................. 32
Montesquieu..................................................................................................................................... 33
Rousseau (kritiek op verlichting)...................................................................................................... 35
Kritiek op sociale contracts theorieen.............................................................................................. 36
Les 5: revoluties.................................................................................................................................. 40
Franse revolutie............................................................................................................................... 40
Amerikaanse revolutie...................................................................................................................... 44
LES 6: opkomst van de ethiek............................................................................................................. 50
Wat is ethiek.................................................................................................................................... 50
Les 7: rechtspositivisme I.................................................................................................................... 60
Bevelen & gewoonten...................................................................................................................... 60
Deel 2: rechtsfilosofische Thema’s...................................................................................67
Les 7: gewoonte-recht?....................................................................................................................... 67
Gewoonte......................................................................................................................................... 67
Les 8: rechtmatigheid & rechtvaardigheid.......................................................................................... 71
Regels over regels............................................................................................................................ 71
1
, Kelsen.............................................................................................................................................. 72
Hart.................................................................................................................................................. 73
Rechtvaardigheid en rechtmatigheid...............................................................................................76
Radbruch.......................................................................................................................................... 77
Les 9: grenzen aan wetgeving............................................................................................................. 80
Wetgeving: binnen en buitengrenzen................................................................................................. 80
Buitengrenzen aan wetgeving.......................................................................................................... 80
Binnengrenzen aan wetgeving......................................................................................................... 85
les 10: recht om te straffen................................................................................................................. 89
Cesare Beccaria – over misdaad en straffen.....................................................................................90
Kant.................................................................................................................................................. 90
Jeremy Bentham............................................................................................................................... 91
Michel Foucault – surveiller et Punir................................................................................................. 91
Les 11: Discrete rechtschraak............................................................................................................. 92
Achtergrond..................................................................................................................................... 93
Juridische beslissingen..................................................................................................................... 93
Tussen rechter en wetgever........................................................................................................... 100
rechtspraak samengevat................................................................................................................ 104
RECHTSFILOSOFIE
4 rode draden:
1. De verhouding van recht en moraal (en godsdienst) en de verschillende filosofische
opvattingen die hierover ontwikkeld werden
2. De legitimatie van de staatsmacht en de verschillende modellen die hierover ontwikkeld
werden
2
, 3. De normatieve grondslagen van de democratische rechtsstaat en de binding van
machtsuitoefening aan recht
4. Het moderne recht als een relatief autonoom en functioneel gedifferentieerd
maatschappelijk deelsysteem waarin normen primair procedureel gelegitimeerd
worden en niet meer berusten op een universele materieel-inhoudelijke consensus over het
goede leven
INTRO: WAT IS RECHTSFILOSOFIE?
WAT IS RECHT?
Juristen:
Intern perspectief
o Kijken naar het recht vanuit het recht zelf, zoals juristen dat doen (wat is het geldende
recht?)
= geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht (algemene principes,
wetten, gewoonten, etc)
o Deze regels vinden toepassing in praktijk van rechtspraak en rechtsleer
Zoektocht naar meest geschikte juridische oplossing van een probleem binnen recht (bv
euthanasie)
Sociologen:
Extern perspectief
Recht als sociaal fenomeen (geheel van collectieve gedragingen en normen die het sociale
leven structureren) (stand nemen) (gaat niet om vraag wat geldend recht is)
Bv: is euthanasie juridisch reguleerbaar in maatschappelijke praktijk?
o Recht (nauw): maatschappelijke controle uitgeoefend door systematisch gebruik van
macht
o Recht (breed): geheel van collectieve gedragingen en normen die sociale leven
structureren
Filosofen:
Dubbele betekenis van het woord recht:
o Natuurrechtsleer => stroming die kijkt naar verband tussen recht en moraliteit
Morele recht-vaardigheid
o Rechtspositivisme => kijkt naar bestaand positief rechtsstelsel = een juridische ordening
die (feitelijk) bestaat binnen bepaalde grondgebied (bepaald door macht) Ordenende
functie van het recht (orde maatschappij), hoeft niet rechtsvaardig te zijn
Recht-matigheid
=> recht en moraliteit los van elkaar
WAT IS RECHTSFILOSOFIE?
Elke definitie levert problemen op, dus geen exacte definitie
o Analogie met schilderkunst: je kunt natuurlijk definiëren:
Schilderkunst = verf op doek te mager
Schilderkunst = licht en kleur uitdrukken impressionistisch
Schilderkunst = werkelijkheid weergeven realistisch
o Elke definitie sluit iets uit, of is zo algemeen dat ze niets zegt
=> als iemand schilderkunst wil begrijpen ga je naar een museum om te kijken naar
voorbeelden
3
, Rechtsfilosofie leer je opdelfde manier: niet door definitie, maar door:
o Echte filosofische teksten te lezen
o Uiteenlopende vragen, argumenten en denkwijze te zien
o Zelf te beoordelen welke perspectieven overtuigen
Typische grondvragen van de rechtsfilosofie
o In hoeverre houdt recht verband met moraal en rechtvaardigheid?
o In hoeverre is recht louter een machtsinstrument?
o Hoe kun je juridische dwang rechtvaardigen?
o Wanneer moet men aan het recht gehoorzamen?
o Tot welke grens mag de overheid zich met het leven van haar burgers bemoeien?
Juristen buiten het kader:
Link rechtsfilosofie en rechtspraktijk nodig! (Mogen niet volledig loslaten van elkaar)
Sommige vragen niet beantwoorden binnen recht zelf dan afstand doen:
Bv strafrechter moet zich de vraag stellen: ‘is strafrecht geschikte manier om mensen regels te
doen na leven? (=vraag over recht ipv binnen recht)
Wetgevingsjurist: ‘welke zaken moeten wel en niet door overheid geregeld worden?
Rechter: moet ik wetten toepassen die fundamenteel onrechtvaardig zijn
De filosofische benadering:
Filosofen behandelen niet andere onderwerpen dan juristen
o Bv denken beide na over recht en milieu, euthanasie, alternatieve straffen
Wel andere benadering en ander perspectief:
o Jurist: intern perspectief probleem oplossen met regels die binnen het recht bestaan
o Filosoof: extern perspectief van op afstand, nadenken over het recht
Filosofie en wetenschap (beide extern perspectief)
Wetenschap: stabiele beschrijving/verklaring van de werkelijkheid geven (ook sociologie)
Filosofie: bepaalde visie op wereld geven en hiervoor argumenteren
o Hierdoor veel debat in filosofie, verschillende benaderingen/visies/stromingen
o Typisch: debat tussen filosofen en kritiek op andere visies
o Filosofie zoekt naar grondslagen van bv:
Ethiek: van morele oordelen over goed en kwaad
Wetenschap: van wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke kennis
Recht: van juridische en niet-juridische regels
Rechtsfilosofie (beschrijving) = een poging om enigszins geordend en systematisch na te denken over
aard, functie, reikwijdte en legitimiteit van het recht – Westerman
Aard = wat is recht?
Functie = wat is het doel van het recht?
Reikwijdte = hoe ver kunnen we gaan? Waar trekken we de grens tussen het recht en andere
fenomenen?
Legitimiteit = waarom is het recht geldig?
4
Rechtsfilosofie.................................................................................................................. 2
Intro: wat is rechtsfilosofie?.................................................................................................................. 3
Wat is recht?...................................................................................................................................... 3
Wat is rechtsfilosofie?........................................................................................................................ 3
Deel 1: historische ontwikkeling van de rechtsfilosofie: van middeleeuwen tot 20 e eeuw......5
les 1: Middeleeuwen: god en recht........................................................................................................ 5
Achtergrond....................................................................................................................................... 5
Maatschappelijke context................................................................................................................... 5
Een nieuw dominant interpretatiekader............................................................................................. 5
Res Publica Christiana (RPC).............................................................................................................. 6
Soevereiniteit..................................................................................................................................... 6
Augustinus......................................................................................................................................... 6
13de eeuw........................................................................................................................................... 7
Samengevat:.................................................................................................................................... 10
les 2: De moderne tijd......................................................................................................................... 11
Moderniteit = breuk met middeleeuwen..........................................................................................11
4 themas eenmaal we een staat hebben:.........................................................................................18
Conclusie:......................................................................................................................................... 19
Les 3: Brits Constitutionalisme & the Rule of Law...............................................................................20
Constitutie........................................................................................................................................ 20
Achtergrond Engeland:..................................................................................................................... 21
Edward Coke.................................................................................................................................... 23
Historische achtergrond................................................................................................................... 25
Glorious Revolution (1688)............................................................................................................... 25
John Locke........................................................................................................................................ 26
Engelse constitutionalisme............................................................................................................... 29
Les 4: de verlichting............................................................................................................................ 31
Verlichting: context en kenmerken................................................................................................... 31
Kernideeën en maatschappelijk programma....................................................................................32
Sociale context: Frankrijk in 17e – 18e eeuw.....................................................................................32
Rechtsfilosofie.................................................................................................................................. 32
Montesquieu..................................................................................................................................... 33
Rousseau (kritiek op verlichting)...................................................................................................... 35
Kritiek op sociale contracts theorieen.............................................................................................. 36
Les 5: revoluties.................................................................................................................................. 40
Franse revolutie............................................................................................................................... 40
Amerikaanse revolutie...................................................................................................................... 44
LES 6: opkomst van de ethiek............................................................................................................. 50
Wat is ethiek.................................................................................................................................... 50
Les 7: rechtspositivisme I.................................................................................................................... 60
Bevelen & gewoonten...................................................................................................................... 60
Deel 2: rechtsfilosofische Thema’s...................................................................................67
Les 7: gewoonte-recht?....................................................................................................................... 67
Gewoonte......................................................................................................................................... 67
Les 8: rechtmatigheid & rechtvaardigheid.......................................................................................... 71
Regels over regels............................................................................................................................ 71
1
, Kelsen.............................................................................................................................................. 72
Hart.................................................................................................................................................. 73
Rechtvaardigheid en rechtmatigheid...............................................................................................76
Radbruch.......................................................................................................................................... 77
Les 9: grenzen aan wetgeving............................................................................................................. 80
Wetgeving: binnen en buitengrenzen................................................................................................. 80
Buitengrenzen aan wetgeving.......................................................................................................... 80
Binnengrenzen aan wetgeving......................................................................................................... 85
les 10: recht om te straffen................................................................................................................. 89
Cesare Beccaria – over misdaad en straffen.....................................................................................90
Kant.................................................................................................................................................. 90
Jeremy Bentham............................................................................................................................... 91
Michel Foucault – surveiller et Punir................................................................................................. 91
Les 11: Discrete rechtschraak............................................................................................................. 92
Achtergrond..................................................................................................................................... 93
Juridische beslissingen..................................................................................................................... 93
Tussen rechter en wetgever........................................................................................................... 100
rechtspraak samengevat................................................................................................................ 104
RECHTSFILOSOFIE
4 rode draden:
1. De verhouding van recht en moraal (en godsdienst) en de verschillende filosofische
opvattingen die hierover ontwikkeld werden
2. De legitimatie van de staatsmacht en de verschillende modellen die hierover ontwikkeld
werden
2
, 3. De normatieve grondslagen van de democratische rechtsstaat en de binding van
machtsuitoefening aan recht
4. Het moderne recht als een relatief autonoom en functioneel gedifferentieerd
maatschappelijk deelsysteem waarin normen primair procedureel gelegitimeerd
worden en niet meer berusten op een universele materieel-inhoudelijke consensus over het
goede leven
INTRO: WAT IS RECHTSFILOSOFIE?
WAT IS RECHT?
Juristen:
Intern perspectief
o Kijken naar het recht vanuit het recht zelf, zoals juristen dat doen (wat is het geldende
recht?)
= geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht (algemene principes,
wetten, gewoonten, etc)
o Deze regels vinden toepassing in praktijk van rechtspraak en rechtsleer
Zoektocht naar meest geschikte juridische oplossing van een probleem binnen recht (bv
euthanasie)
Sociologen:
Extern perspectief
Recht als sociaal fenomeen (geheel van collectieve gedragingen en normen die het sociale
leven structureren) (stand nemen) (gaat niet om vraag wat geldend recht is)
Bv: is euthanasie juridisch reguleerbaar in maatschappelijke praktijk?
o Recht (nauw): maatschappelijke controle uitgeoefend door systematisch gebruik van
macht
o Recht (breed): geheel van collectieve gedragingen en normen die sociale leven
structureren
Filosofen:
Dubbele betekenis van het woord recht:
o Natuurrechtsleer => stroming die kijkt naar verband tussen recht en moraliteit
Morele recht-vaardigheid
o Rechtspositivisme => kijkt naar bestaand positief rechtsstelsel = een juridische ordening
die (feitelijk) bestaat binnen bepaalde grondgebied (bepaald door macht) Ordenende
functie van het recht (orde maatschappij), hoeft niet rechtsvaardig te zijn
Recht-matigheid
=> recht en moraliteit los van elkaar
WAT IS RECHTSFILOSOFIE?
Elke definitie levert problemen op, dus geen exacte definitie
o Analogie met schilderkunst: je kunt natuurlijk definiëren:
Schilderkunst = verf op doek te mager
Schilderkunst = licht en kleur uitdrukken impressionistisch
Schilderkunst = werkelijkheid weergeven realistisch
o Elke definitie sluit iets uit, of is zo algemeen dat ze niets zegt
=> als iemand schilderkunst wil begrijpen ga je naar een museum om te kijken naar
voorbeelden
3
, Rechtsfilosofie leer je opdelfde manier: niet door definitie, maar door:
o Echte filosofische teksten te lezen
o Uiteenlopende vragen, argumenten en denkwijze te zien
o Zelf te beoordelen welke perspectieven overtuigen
Typische grondvragen van de rechtsfilosofie
o In hoeverre houdt recht verband met moraal en rechtvaardigheid?
o In hoeverre is recht louter een machtsinstrument?
o Hoe kun je juridische dwang rechtvaardigen?
o Wanneer moet men aan het recht gehoorzamen?
o Tot welke grens mag de overheid zich met het leven van haar burgers bemoeien?
Juristen buiten het kader:
Link rechtsfilosofie en rechtspraktijk nodig! (Mogen niet volledig loslaten van elkaar)
Sommige vragen niet beantwoorden binnen recht zelf dan afstand doen:
Bv strafrechter moet zich de vraag stellen: ‘is strafrecht geschikte manier om mensen regels te
doen na leven? (=vraag over recht ipv binnen recht)
Wetgevingsjurist: ‘welke zaken moeten wel en niet door overheid geregeld worden?
Rechter: moet ik wetten toepassen die fundamenteel onrechtvaardig zijn
De filosofische benadering:
Filosofen behandelen niet andere onderwerpen dan juristen
o Bv denken beide na over recht en milieu, euthanasie, alternatieve straffen
Wel andere benadering en ander perspectief:
o Jurist: intern perspectief probleem oplossen met regels die binnen het recht bestaan
o Filosoof: extern perspectief van op afstand, nadenken over het recht
Filosofie en wetenschap (beide extern perspectief)
Wetenschap: stabiele beschrijving/verklaring van de werkelijkheid geven (ook sociologie)
Filosofie: bepaalde visie op wereld geven en hiervoor argumenteren
o Hierdoor veel debat in filosofie, verschillende benaderingen/visies/stromingen
o Typisch: debat tussen filosofen en kritiek op andere visies
o Filosofie zoekt naar grondslagen van bv:
Ethiek: van morele oordelen over goed en kwaad
Wetenschap: van wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke kennis
Recht: van juridische en niet-juridische regels
Rechtsfilosofie (beschrijving) = een poging om enigszins geordend en systematisch na te denken over
aard, functie, reikwijdte en legitimiteit van het recht – Westerman
Aard = wat is recht?
Functie = wat is het doel van het recht?
Reikwijdte = hoe ver kunnen we gaan? Waar trekken we de grens tussen het recht en andere
fenomenen?
Legitimiteit = waarom is het recht geldig?
4
