INLEIDING TOT DE PSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1: GEEST, GEDRAG EN PSYCHOLOGISCHE WETENSCHAP
1.1WAT IS DE PSYCHOLOGIE EN WAT IS HET NIET?
PSYCHOLOGIE: MEER DAN JE DENKT
Psychologie is een breed domein, met vele specialisaties.
Fundamenteel, is psychologie de wetenschap van gedrag en geestelijke processen.
Wat is psychologie?
Komt van psyche (Grieks voor ‘geest’) en -ologie (een studiegebied)
Letterlijke betekenis ‘studie van de geest’)
Omvat zowel interne mentale processen als externe, observeerbare gedragingen
Is gebaseerd op objectieve en testbare wetenschappelijke evidentie (m.a.w.
verifieerbare gebeurtenissen)
Psychologie is niet zuiver speculeren over de menselijke aard. Een samenraapsel van
volkswijsheid over waarvan iedereen weet dat het waar is
Wat doen psychologen?
Psychologie is een breed domein met vele specialisaties, onderverdeeld in drie
grote categorieën/groepen: experimentele psychologie, psychologie in het
onderwijs (docenten) en toegepaste psychologie
Experimentele psychologen = onderzoek psychologen
o Voeren het meeste onderzoek op het brede terrein van de psychologie uit
o Kunnen in een privébedrijf of voor de overheid werken
Overlap met psychologie in het onderwijs
o Geven vaak les aan een hogeschool of universiteit
Toegepaste psychologen
o Gebruiken de kennis die door experimentele psychologen is vergaard om
problemen van mensen op te lossen
o Arbeid/organisatie, sport, forensisch, school, omgeving, klinisch/counseling,
gerontologie
PSYCHOLOGIE IS GEEN PSYCHIATRIE
Psychologie Psychiatrie
Breed studiegebied: menselijk gedrag en Medische specialisatie
geestelijke processen
Master in de psychologie Eerst basisopleiding arts
Specialisatie in de (medische) behandeling
van mentale en gedragsproblemen
Voorschrijven medicatie is mogelijk
Alle psychiaters behandelen psychische stoornissen, een aantal psychologen doen dit ook
(niet allemaal)
Psychiatrie maakt geen deel uit van de psychologie
1
,KRITISCH NADENKEN OVER PSYCHOLOGIE EN PSEUDOPSYCHOLOGIE
Pseudopsychologie = niet-onderbouwde psychologische aannamen die als
wetenschappelijke waarheden worden gepresenteerd
Pseudowetenschap: elke poging om fenomenen in de fysieke wereld te verklaren zonder
gebruik te maken van empirische observatie of een andere wetenschappelijke methode
(bv astrologie, grafologie, toekomst voorspellen)
=> denk kritisch na over beweringen
Wat is kritisch nadenken? => stel een aantal vragen:
1. Wat is de bron?
2. Is de bewering redelijk of extreem?
3. Wat is het bewijsmateriaal?
4. Kan de conclusie beïnvloed zijn door bias?
a. Soorten bias
i. Emotionele bias
ii. Bevestigingsbias = menselijke neiging om gebeurtenissen te
herinneren die onze aanname bevestigen en tegenstrijdige bewijzen
te negeren/vergeten
5. Worden veel voorkomende denkfouten vermeden?
6. Zijn voor het oplossen van het probleem verschillende invalshoeken nodig?
1.2 WAT ZIJN DE 6 BELANGRIJKSTE PERSPECTIEVEN VAN DE
PSYCHOLOGIE
Het snel veranderende veld van de moderne psychologie wordt gedomineerd door 6
verschillende perspectieven: de biologische, de cognitieve, de behavioristische, de
gehele-persoon, de ontwikkeling, en de socio-culturele invalshoek
De moderne psychologie is ontstaan uit vele, dikwijls tegenstrijdige tradities, zoals
structuralisme, functionalisme, gestalt psychologie, behaviorisme en psychoanalyse
SCHEIDING VAN LICHAAM EN GEEST EN HET MODERNE BIOLOGISCHE
PERSPECTIEF
Biologische perspectief: gaat terug tot descartes
De 17e eeuwse Frans filosoof René Descartes stelde als eerste het idee voor dat er
een scheiding is tussen de spirituele geest en het fysieke lichaam; dat het fysieke
lichaam kan apart bestudeerd worden van de geest leidde tot het modern
biologische perspectief
Dit modern perspectief ziet de geest als een product van de hersenen en voegt zo
lichaam en geest weer samen
Biologisch perspectief:
Visie op de menselijke natuur:
o We zijn complexe systemen die zowel op erfelijke als op
omgevingsinvloeden reageren
Wat bepaalt gedrag:
o Hersenstructuren (neuronen), biochemie en aangeboren reacties op
externe signalen
2
, Accent in het onderzoek:
o Het zenuwstelsel/de hersenen en endocriene systemen, evolutionaire
voordelen of gedragingen
Wortels in medische wetenschappen
Biologische psychologie, biologie en neurologie hebben interesse voor processen
in de hersenen => “neurowetenschappen” (bv: studie hersengolven gedurende de
slaap)
Andere belangrijke variant: “evolutionaire psychologie” (gebaseerd op Darwin:
natuurlijke selectie)
o Groot deel van het menselijk gedrag komt voort uit overgeërfde neigingen
HET BEGIN VAN DE WETENSCHAPPELIJKE PSYCHOLOGIE EN HET MODERN
COGNITIEVE PERSPECTIEF
Het modern cognitieve perspectief ontstond op basis van een aantal benaderingen:
Het structuralisme van Wilhelm Wundt
o Als reactie hierop:
Het functionalisme van William James
Gestaltpsychologie
Structuralisme
Tracht de basisstructuren van de geest en de gedachten te ontrafelen
Wilhelm Wundt:
o 1879: eerste laboratorium voor experimentele psychologie te Leipzig
introspectie
Functionalisme
Ging er van uit dat psychische processen het beste begrepen kunnen worden in
termen van hun adaptieve nut en functie
William James sluit aan bij Darwin: organismen passen zich aan aan hun omgeving
Gestaltpsychologie
Focust op het geheel van onze bewustzijnservaring en heeft interesse in hoe we
“perceptuele gehelen” opbouwen
Gestalt is het Duitse woord voor geheel of configuratie
Cognitief perspectief:
Visie op de menselijke natuur:
o We zijn informatie
o Verwerkende systemen
Wat bepaalt gedrag:
o Interpretatie van ervaringen door verwerking in de hersenen
Accent in het onderzoek
o Mentale processen, waaronder sensatie, perceptie, leren, geheugen en taal
3
, HET BEHAVIORISTISCHE PERSPECTIEF: NADRUK OP WAARNEEMBAAR
GEDRAG
Ontstaan uit behaviorisme dat vond dat psychologie zich alleen moet bezighouden met
observeerbare gebeurtenissen
Behaviorisme = wetenschap van het gedrag en van de meetbare omstandigheden in de
omgeving die dit gedrag beïnvloeden
Het behaviorisme had aandacht voor de manier waarop ons handelen wordt gevormd
door de consequenties ervan
Afhankelijke variabel: gedraging van een dier of persoon die een wetenschapper kan
meten om na te gaan of de onafhankelijke variabel een effect heeft gehad
Onafhankelijke variabel: karakteristieken van de situatie
Behaviorisme:
Watson
Skinner: skinnerbox
Behavioristisch perspectief:
Visie op de menselijke natuur:
o We reageren op onze omgeving volgens de principes van geconditioneerd
leren
Wat bepaalt gedrag:
o Stimulus signalen, verleden van beloningen en straffen
Accent in het onderzoek:
o Wetten die onze responsen verbinden aan stimulusomstandigheden in de
omgeving
DE PERSPECTIEVEN VANUIT DE GEHELE PERSOON: PSYCHODYNAMISCH,
HUMANISTISCH EN KARAKTERTREKKEN EN TEMPERAMENT
Gehele persoon perspectief:
Ontstaan uit psychoanalyse, omvat nu het modern psychodynamisch en
humanistisch perspectief en trek en temperamentbenaderingen
Psychoanalyse beschouwt psychische stoornissen in termen van onbewuste
conflicten en onderdrukte herinneringen
Psychoanalyse:
Sigmund Freud:
o De persoonlijkheid en de psychische stoornissen ontstaan voornamelijk uit
processen in de onbewuste geest, en niet in het bewustzijn
o Droomanalyse
o Vrije associatie
4
HOOFDSTUK 1: GEEST, GEDRAG EN PSYCHOLOGISCHE WETENSCHAP
1.1WAT IS DE PSYCHOLOGIE EN WAT IS HET NIET?
PSYCHOLOGIE: MEER DAN JE DENKT
Psychologie is een breed domein, met vele specialisaties.
Fundamenteel, is psychologie de wetenschap van gedrag en geestelijke processen.
Wat is psychologie?
Komt van psyche (Grieks voor ‘geest’) en -ologie (een studiegebied)
Letterlijke betekenis ‘studie van de geest’)
Omvat zowel interne mentale processen als externe, observeerbare gedragingen
Is gebaseerd op objectieve en testbare wetenschappelijke evidentie (m.a.w.
verifieerbare gebeurtenissen)
Psychologie is niet zuiver speculeren over de menselijke aard. Een samenraapsel van
volkswijsheid over waarvan iedereen weet dat het waar is
Wat doen psychologen?
Psychologie is een breed domein met vele specialisaties, onderverdeeld in drie
grote categorieën/groepen: experimentele psychologie, psychologie in het
onderwijs (docenten) en toegepaste psychologie
Experimentele psychologen = onderzoek psychologen
o Voeren het meeste onderzoek op het brede terrein van de psychologie uit
o Kunnen in een privébedrijf of voor de overheid werken
Overlap met psychologie in het onderwijs
o Geven vaak les aan een hogeschool of universiteit
Toegepaste psychologen
o Gebruiken de kennis die door experimentele psychologen is vergaard om
problemen van mensen op te lossen
o Arbeid/organisatie, sport, forensisch, school, omgeving, klinisch/counseling,
gerontologie
PSYCHOLOGIE IS GEEN PSYCHIATRIE
Psychologie Psychiatrie
Breed studiegebied: menselijk gedrag en Medische specialisatie
geestelijke processen
Master in de psychologie Eerst basisopleiding arts
Specialisatie in de (medische) behandeling
van mentale en gedragsproblemen
Voorschrijven medicatie is mogelijk
Alle psychiaters behandelen psychische stoornissen, een aantal psychologen doen dit ook
(niet allemaal)
Psychiatrie maakt geen deel uit van de psychologie
1
,KRITISCH NADENKEN OVER PSYCHOLOGIE EN PSEUDOPSYCHOLOGIE
Pseudopsychologie = niet-onderbouwde psychologische aannamen die als
wetenschappelijke waarheden worden gepresenteerd
Pseudowetenschap: elke poging om fenomenen in de fysieke wereld te verklaren zonder
gebruik te maken van empirische observatie of een andere wetenschappelijke methode
(bv astrologie, grafologie, toekomst voorspellen)
=> denk kritisch na over beweringen
Wat is kritisch nadenken? => stel een aantal vragen:
1. Wat is de bron?
2. Is de bewering redelijk of extreem?
3. Wat is het bewijsmateriaal?
4. Kan de conclusie beïnvloed zijn door bias?
a. Soorten bias
i. Emotionele bias
ii. Bevestigingsbias = menselijke neiging om gebeurtenissen te
herinneren die onze aanname bevestigen en tegenstrijdige bewijzen
te negeren/vergeten
5. Worden veel voorkomende denkfouten vermeden?
6. Zijn voor het oplossen van het probleem verschillende invalshoeken nodig?
1.2 WAT ZIJN DE 6 BELANGRIJKSTE PERSPECTIEVEN VAN DE
PSYCHOLOGIE
Het snel veranderende veld van de moderne psychologie wordt gedomineerd door 6
verschillende perspectieven: de biologische, de cognitieve, de behavioristische, de
gehele-persoon, de ontwikkeling, en de socio-culturele invalshoek
De moderne psychologie is ontstaan uit vele, dikwijls tegenstrijdige tradities, zoals
structuralisme, functionalisme, gestalt psychologie, behaviorisme en psychoanalyse
SCHEIDING VAN LICHAAM EN GEEST EN HET MODERNE BIOLOGISCHE
PERSPECTIEF
Biologische perspectief: gaat terug tot descartes
De 17e eeuwse Frans filosoof René Descartes stelde als eerste het idee voor dat er
een scheiding is tussen de spirituele geest en het fysieke lichaam; dat het fysieke
lichaam kan apart bestudeerd worden van de geest leidde tot het modern
biologische perspectief
Dit modern perspectief ziet de geest als een product van de hersenen en voegt zo
lichaam en geest weer samen
Biologisch perspectief:
Visie op de menselijke natuur:
o We zijn complexe systemen die zowel op erfelijke als op
omgevingsinvloeden reageren
Wat bepaalt gedrag:
o Hersenstructuren (neuronen), biochemie en aangeboren reacties op
externe signalen
2
, Accent in het onderzoek:
o Het zenuwstelsel/de hersenen en endocriene systemen, evolutionaire
voordelen of gedragingen
Wortels in medische wetenschappen
Biologische psychologie, biologie en neurologie hebben interesse voor processen
in de hersenen => “neurowetenschappen” (bv: studie hersengolven gedurende de
slaap)
Andere belangrijke variant: “evolutionaire psychologie” (gebaseerd op Darwin:
natuurlijke selectie)
o Groot deel van het menselijk gedrag komt voort uit overgeërfde neigingen
HET BEGIN VAN DE WETENSCHAPPELIJKE PSYCHOLOGIE EN HET MODERN
COGNITIEVE PERSPECTIEF
Het modern cognitieve perspectief ontstond op basis van een aantal benaderingen:
Het structuralisme van Wilhelm Wundt
o Als reactie hierop:
Het functionalisme van William James
Gestaltpsychologie
Structuralisme
Tracht de basisstructuren van de geest en de gedachten te ontrafelen
Wilhelm Wundt:
o 1879: eerste laboratorium voor experimentele psychologie te Leipzig
introspectie
Functionalisme
Ging er van uit dat psychische processen het beste begrepen kunnen worden in
termen van hun adaptieve nut en functie
William James sluit aan bij Darwin: organismen passen zich aan aan hun omgeving
Gestaltpsychologie
Focust op het geheel van onze bewustzijnservaring en heeft interesse in hoe we
“perceptuele gehelen” opbouwen
Gestalt is het Duitse woord voor geheel of configuratie
Cognitief perspectief:
Visie op de menselijke natuur:
o We zijn informatie
o Verwerkende systemen
Wat bepaalt gedrag:
o Interpretatie van ervaringen door verwerking in de hersenen
Accent in het onderzoek
o Mentale processen, waaronder sensatie, perceptie, leren, geheugen en taal
3
, HET BEHAVIORISTISCHE PERSPECTIEF: NADRUK OP WAARNEEMBAAR
GEDRAG
Ontstaan uit behaviorisme dat vond dat psychologie zich alleen moet bezighouden met
observeerbare gebeurtenissen
Behaviorisme = wetenschap van het gedrag en van de meetbare omstandigheden in de
omgeving die dit gedrag beïnvloeden
Het behaviorisme had aandacht voor de manier waarop ons handelen wordt gevormd
door de consequenties ervan
Afhankelijke variabel: gedraging van een dier of persoon die een wetenschapper kan
meten om na te gaan of de onafhankelijke variabel een effect heeft gehad
Onafhankelijke variabel: karakteristieken van de situatie
Behaviorisme:
Watson
Skinner: skinnerbox
Behavioristisch perspectief:
Visie op de menselijke natuur:
o We reageren op onze omgeving volgens de principes van geconditioneerd
leren
Wat bepaalt gedrag:
o Stimulus signalen, verleden van beloningen en straffen
Accent in het onderzoek:
o Wetten die onze responsen verbinden aan stimulusomstandigheden in de
omgeving
DE PERSPECTIEVEN VANUIT DE GEHELE PERSOON: PSYCHODYNAMISCH,
HUMANISTISCH EN KARAKTERTREKKEN EN TEMPERAMENT
Gehele persoon perspectief:
Ontstaan uit psychoanalyse, omvat nu het modern psychodynamisch en
humanistisch perspectief en trek en temperamentbenaderingen
Psychoanalyse beschouwt psychische stoornissen in termen van onbewuste
conflicten en onderdrukte herinneringen
Psychoanalyse:
Sigmund Freud:
o De persoonlijkheid en de psychische stoornissen ontstaan voornamelijk uit
processen in de onbewuste geest, en niet in het bewustzijn
o Droomanalyse
o Vrije associatie
4
