GRONDWETTELIJK RECHT – SAMENVATTING
1 . BASI SBEG RIPP EN & CENT RALE TH EMA’S
1. 1 FU NCT IES VA N DE GRO ND WET
Quote Jefferson: 4/7/1776: USA Declaration of Independence
“Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij door hun
schepper met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden het leven, de vrijheid en het
nastreven na geluk. Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die hun
rechtmatige bevoegdheden ontlenen aan de instemming der geregeerden; dat, telkens wanneer enige regeringsvorm met
deze doeleinden in strijd komt, het volk het recht heeft hem te veranderen of teniet te doen en een nieuwe regering in te
stellen, haar grondslag vestigend op beginselen en haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest
geschikt lijken om hun veiligheid en hun geluk te bewerkstelligen.”
Quote De La Fayette: 1789 : déclaration des droits de l’homme et du citoyen
“Iedere maatschappij waarin de rechten niet gewaarborgd zijn, noch de scheiding der machten in vastgesteld, heeft
geen grondwet.”
Waarom deze 2 teksten?
• Historische parallel: grondwetten beïnvloeden latere BE-GW & EU-verdragen
• Krachtige formulering van de belangrijkste zaken in grondslag GW
2 Grondwetfuncties
• Democratische organisatie van de OH-macht
• Beperking OH-macht
1. 1.1 EERSTE FU NCT IE: D EMO CRAT ISCHE ORGA NISATIE VA N O H- MAC HT
Positieve functie (1): oprichten van OH, inrichten van regering
• GW: hoogste norm in primaire systeem (denk: driehoek)
• GW zorgt ervoor dat OH zichzelf vormgeeft
• Macht moet eigenlijk een bevoegdheid worden (moet gelegitimeerd worden)
• Fundamentele regels voor organisatie & werking staatsmachten
• GEVOLG: GW = primaire rechtsbron rechtssysteem
o Bepaald hoe ander recht tot stand kan komen
o GW bevat geldigheidsvoorwaarde voor ander recht
o GW verechterlijkt OH-macht: transformatie feitelijke in juridisch gelegitimeerde macht in rechtsmacht
o Door aannemen GW: politieke gemeenschap →r echtsgemeenschap
Organiseren van OH-macht op democratische wijze (2)
• Façadegrondwet = niet-democratische grondwet
• Niet omdat je een GW hebt dat je democratisch bent (denk: Iran)
• Ook onze GW ontbreekt democratie maar is wel een streefdoel
Volkssoevereiniteit & consent (3)
• Moderne GW: start uit idee dat het op democratische principes moet rusten zoals consent
• Ook gebaseerd op volkssoevereiniteit: hoogste macht niet bij vorst maar bij het volk, die kunnen zichzelf niet
organiseren dus OH
1
,1. 1.2 TW EED E FU NCT IE: BEPERKING V AN O H-M AC HT
Negatieve functie (1): Liberale moderne GW-idee sterk verbonden aan principe gematigd bestuur & bestrijden willekeur
2 technieken tegen machtsmisbruik (2)
1. Machtenscheiding meeste grondwetten combineren de technieken
2. Inperken van OH-macht door verankering
In context van 18e/ 19e eeuw om tirannie te vermijden
Inspiratiebronnen
• 1689: Two Treatises of Government – Locke
• 1748: De l’esprit des lois – Montesquieu
C’est une expérience éternelle que tout homme qui a du pouvoir est porté à en abuser (…). Pour qu’on ne puisse pas
abuser du pouvoir, if faut que, par la disposition des choses, le pouvoir arrête le pouvoir.” – Montesquieu
“And because it may be too great temptation to human frailty, apt to grasp at power, for the same persons who
have the power of making laws to have also in their hands the power to execute them, whereby they may exempt
themselves from obedience to the laws they make, and suit the law, both in its making and execution, to their own
private advantage (…).” – Locke
1.1.2.1 MACHTENSCHEIDING
1.1.2.1.1 Horizontale machtenscheiding
Horizontale machtenscheiding = functionele machtenscheiding = verdelen tussen de organen binnen 1 OH-niveau
• Montesquieu: Trias politica: UM >< WM >< RM
• Idee: toekennen aan 3 verschillende organen en niet koppelen in 1 persoon
• Waarom verdelen? Montesquieu heeft pessimistisch mensbeeld: iedereen zou geneigd zijn macht te misbruiken
o Pleidooi machtenscheiding in hoofdstuk over UK
o Zegt dat dat systeem superieur is want er is een zekere vorm van machtenscheiding om misbruik tegen te gaan
o Goed om gevaar van willekeur te minimaliseren
• Ook Locke al gepleit voor scheiding der machten, ook gebaseerd op het UK-systeem
3 machten
• WM: aannemen algemene regels → materiële zin
• UM: afdwingen regels
• RM: beslechten geschillen schending van regels
2 soorten machtenscheiding
• Absolute machtenscheiding
• Machtsevenwicht / C&B
Absolute machtenscheiding (1)
• 3 functies & 3 machten: elke functie aan 1 macht toebedeeld & tussen 3 machten komt er een muur
• Er bestaat geen VB van, was wel het doel bij de eerste FR-GW
o bv. elke controle bestuurshandeling (UM) mag niet door gewone rechter
o Bestuurlijke OH’en stonden zelf in voor toezicht op eigen handelingen
o Hierdoor vandaag FR nog steeds afzonderlijke administratieve rechtscolleges
o Maar deze is nu we onafhankelijke instantie: jurisdictionele dualisme = naast elkaar bestaan van verschillende
types rechtscolleges
2
,• Heeft nog steeds gevolgen voor BE want basis in FR-GW: RVS heeft nog steeds controle op regering
• Gevolg van die absolute scheiding want RVM niet in RM, WM of UM dus onafhankelijke instelling want geen controle
door andere macht
• Verbod op rechterlijke grondwettigheidscontrole van wetten omdat rechter hiermee terrein wetgever zou benaderen
• FR: rechter werd gezien als slecht door elite
o Veel wantrouwen door ‘parlementen’ tijdens AR
o Wetgever & regering staan hier dus garant voor burgerlijke vrijheid & gelijkheid
• >< UK: common law
o Rechter zorgt voor veiligheid & vrijheid
o Jurisdictionele monisme = gewone rechter is bevoegd voor geschillen tussen burger & bestuur
o RB’en zorgen voor beslechting sociale conflicten en hebben hierdoor betere reputatie
o Hier sterke RM met beginsel van parlementaire soevereiniteit
• >< USA: ook common law
o UM & WM aan banden gelegd
o Zou bedreiging kunnen zijn voor individuele vrijheid
o Ook parlementaire MH’en kunnen handelen tegen AB of rechten van minderheden & daarom worden ingetoomd
o Cf. Federalist Paper 10: beschermen tegen tirannie DUS rechter bevoegd maken om parlement terug te fluiten
o Hamilton noemt RM minst gevaarlijke van de 3 staatsmachten
Machtsevenwicht / C&B (2)
• Macht heeft hulp nodig, akkoord van andere staatsmacht om zijn macht uit te oefenen
• Systeem van C&B: gebruikt in de meeste landen
• bv. BE: WM wordt in parlementair system niet enkel uitgevoerd door WM maar ook door UM (koning)
“[Montesquieu] did not mean that these departments ought to have no partial agency in, or no control over, the acts of
each other. His meaning, as his own words import, and still more conclusively as illustrated by the example in his eye,
can amount to no more than this, that where the whole power of one department is exercised by the same hands which
possess the whole power of another department, the fundamental principles of a free constitution are subverted.” –
Madison (Federalist nr. 47, 1788)
• Sprake van machtsmisbruik als de macht door 1 orgaan wordt uitgevoerd
• ‘the example in his eye’ verwijzing naar UK
• !! dat Madison dit bepleit want USA heeft presidentieel systeem: president mag zelf ministers kiezen
• In parlementair systeem zijn er C&B
• USA-systeem: scheiding & samenwerking van machten
o Ver doorgedreven systeem van machtenscheiding: WM & UM in handen van afzonderlijk verkozen organen
o Actueel!!: president >< congres
o USA onderscheidt zich hiermee van meeste EUR-parlementaire stelsels
o Maar wel controle & samenwerking tussen instellingen
• Madison was dus op een andere manier voorstander van C&B (bv. veto-recht)
Conclusie: in continentaal EUR meer absolute scheiding, in Angelsaksische wereld meet C&B
Arbeidsverdeling / functionele specialisatie
• Voordeel machtenscheiding
• Taken OH verdelen & iedereen laten doen waar die goed in is
• Zorgt ervoor dat sommige taken afgeschermd van politieke interventie & dat ze worden uitgevoerd door professionals
• bv. rechter: volledige onafhankelijk kunnen functioneren
• Ook regulerende & bestuursfuncties overgelaten aan onafhankelijke OH-agentschappen
3
, Onafhankelijkheid
• Soms goed dat bepaalde taken worden afgescheiden van politieke beïnvloeding dus dan moet er wel een muur zijn,
ook al heb je een systeem van C&B
• bv. nationale bank, marken reguleren, mensenrechten instellingen
• Doel: horizontale machtenscheiding: OH-macht aan banden leggen & machtsmisbruik tegengaan om zo vrijheid van
de burger te waarborgen
1.1.2.1.2 Verticale machtenscheiding
Verticale machtenscheiding = territoriale machtenscheiding = spreiding macht tussen territoriaal omschreven OH’en
• Verdeling van de taken tussen lokale, regionale, supranationale & internationale niveaus
• Gelaagde rechtsorde: constitutioneel pluralisme = manier om machtsmisbruik tegen te gaan is door macht te
verdelen over de gelaagde rechtsorde
o Verschillende technieken om dit te doen
- Decentralisatie = taken toebedelen aan ondergeschikte (lokale) besturen, ze staan dus nog onder toezicht
(bv. gemeente en de provincies)
- Federalisme = autonome OH-verbanden krijgen taken (bv. G&G)
o Elke deelstaat kan eigen GW hebben (bv. sommige delen van DU) maar dan probleem: welke heeft voorrang?
Subsidiariteitsbeginsel = als iets op een lager niveau kan worden beslecht dan moet dat niet op een hoger gedaan
worden, liefst zo dicht mogelijk tegen de mensen → goed voor democratisch gehalte
1.1.2.2 VERANKEREN RECHTEN & VRIJHEDEN
“Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij door
hun schepper met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden het leven, de vrijheid en
het nastreven na geluk.” – Jefferson
Gebaseerd op Locke’s Life, liberty & property als 3 onvervreemdbare rechten die de OH moet beschermen
Evolutie verankering van rechten
• 1215: Magna Carta: UK
o Legt privileges & macht politiek aan banden
o Habeas Corpus principe = geen vrijheidsberoving zonder vonnis dat volgens recht tot stand is gekomen
• 1356: Blijde Inkomst Brabant: oa. vrijheid van meningsuiting
• 1689: Bill of Rights: (UK variant) oa. folterverbod (vandaag Art. 3 EVRM)
• 1789: Déclaration des droits de l’Homme & du citoyen
• 1948 : UVRM: logisch, na WOII
• 1950 : EVRM
USA-grondwet ontbreekt
• Want stonden initieel geen grondrechten in, vonden het niet nodig, beschouwen ze als vanzelfsprekend
• Later wel als amendementen toegevoegd worden: bv. First Amendement: freedom of speech
• Vrijheden staan in amendementen toegevoegd aan de GW want was nog niet geratificeerd, willen hun jonge
onafhankelijkheid niet af te geven aan de GW, daarom worden grondrechten toegevoegd
!! grondrecht >< scheiding der machten
TP Grondrechten
Machtsmisbruik vermijden door bevoegdheden aan Inhoudelijke beperking OH-macht: zorgt dat een regering
verschillende, elkaar controlerende organen toe te bepaalde beslissingen die indruisen tegen individuele
kennen vrijheid niet kan nemen
4
1 . BASI SBEG RIPP EN & CENT RALE TH EMA’S
1. 1 FU NCT IES VA N DE GRO ND WET
Quote Jefferson: 4/7/1776: USA Declaration of Independence
“Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij door hun
schepper met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden het leven, de vrijheid en het
nastreven na geluk. Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die hun
rechtmatige bevoegdheden ontlenen aan de instemming der geregeerden; dat, telkens wanneer enige regeringsvorm met
deze doeleinden in strijd komt, het volk het recht heeft hem te veranderen of teniet te doen en een nieuwe regering in te
stellen, haar grondslag vestigend op beginselen en haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest
geschikt lijken om hun veiligheid en hun geluk te bewerkstelligen.”
Quote De La Fayette: 1789 : déclaration des droits de l’homme et du citoyen
“Iedere maatschappij waarin de rechten niet gewaarborgd zijn, noch de scheiding der machten in vastgesteld, heeft
geen grondwet.”
Waarom deze 2 teksten?
• Historische parallel: grondwetten beïnvloeden latere BE-GW & EU-verdragen
• Krachtige formulering van de belangrijkste zaken in grondslag GW
2 Grondwetfuncties
• Democratische organisatie van de OH-macht
• Beperking OH-macht
1. 1.1 EERSTE FU NCT IE: D EMO CRAT ISCHE ORGA NISATIE VA N O H- MAC HT
Positieve functie (1): oprichten van OH, inrichten van regering
• GW: hoogste norm in primaire systeem (denk: driehoek)
• GW zorgt ervoor dat OH zichzelf vormgeeft
• Macht moet eigenlijk een bevoegdheid worden (moet gelegitimeerd worden)
• Fundamentele regels voor organisatie & werking staatsmachten
• GEVOLG: GW = primaire rechtsbron rechtssysteem
o Bepaald hoe ander recht tot stand kan komen
o GW bevat geldigheidsvoorwaarde voor ander recht
o GW verechterlijkt OH-macht: transformatie feitelijke in juridisch gelegitimeerde macht in rechtsmacht
o Door aannemen GW: politieke gemeenschap →r echtsgemeenschap
Organiseren van OH-macht op democratische wijze (2)
• Façadegrondwet = niet-democratische grondwet
• Niet omdat je een GW hebt dat je democratisch bent (denk: Iran)
• Ook onze GW ontbreekt democratie maar is wel een streefdoel
Volkssoevereiniteit & consent (3)
• Moderne GW: start uit idee dat het op democratische principes moet rusten zoals consent
• Ook gebaseerd op volkssoevereiniteit: hoogste macht niet bij vorst maar bij het volk, die kunnen zichzelf niet
organiseren dus OH
1
,1. 1.2 TW EED E FU NCT IE: BEPERKING V AN O H-M AC HT
Negatieve functie (1): Liberale moderne GW-idee sterk verbonden aan principe gematigd bestuur & bestrijden willekeur
2 technieken tegen machtsmisbruik (2)
1. Machtenscheiding meeste grondwetten combineren de technieken
2. Inperken van OH-macht door verankering
In context van 18e/ 19e eeuw om tirannie te vermijden
Inspiratiebronnen
• 1689: Two Treatises of Government – Locke
• 1748: De l’esprit des lois – Montesquieu
C’est une expérience éternelle que tout homme qui a du pouvoir est porté à en abuser (…). Pour qu’on ne puisse pas
abuser du pouvoir, if faut que, par la disposition des choses, le pouvoir arrête le pouvoir.” – Montesquieu
“And because it may be too great temptation to human frailty, apt to grasp at power, for the same persons who
have the power of making laws to have also in their hands the power to execute them, whereby they may exempt
themselves from obedience to the laws they make, and suit the law, both in its making and execution, to their own
private advantage (…).” – Locke
1.1.2.1 MACHTENSCHEIDING
1.1.2.1.1 Horizontale machtenscheiding
Horizontale machtenscheiding = functionele machtenscheiding = verdelen tussen de organen binnen 1 OH-niveau
• Montesquieu: Trias politica: UM >< WM >< RM
• Idee: toekennen aan 3 verschillende organen en niet koppelen in 1 persoon
• Waarom verdelen? Montesquieu heeft pessimistisch mensbeeld: iedereen zou geneigd zijn macht te misbruiken
o Pleidooi machtenscheiding in hoofdstuk over UK
o Zegt dat dat systeem superieur is want er is een zekere vorm van machtenscheiding om misbruik tegen te gaan
o Goed om gevaar van willekeur te minimaliseren
• Ook Locke al gepleit voor scheiding der machten, ook gebaseerd op het UK-systeem
3 machten
• WM: aannemen algemene regels → materiële zin
• UM: afdwingen regels
• RM: beslechten geschillen schending van regels
2 soorten machtenscheiding
• Absolute machtenscheiding
• Machtsevenwicht / C&B
Absolute machtenscheiding (1)
• 3 functies & 3 machten: elke functie aan 1 macht toebedeeld & tussen 3 machten komt er een muur
• Er bestaat geen VB van, was wel het doel bij de eerste FR-GW
o bv. elke controle bestuurshandeling (UM) mag niet door gewone rechter
o Bestuurlijke OH’en stonden zelf in voor toezicht op eigen handelingen
o Hierdoor vandaag FR nog steeds afzonderlijke administratieve rechtscolleges
o Maar deze is nu we onafhankelijke instantie: jurisdictionele dualisme = naast elkaar bestaan van verschillende
types rechtscolleges
2
,• Heeft nog steeds gevolgen voor BE want basis in FR-GW: RVS heeft nog steeds controle op regering
• Gevolg van die absolute scheiding want RVM niet in RM, WM of UM dus onafhankelijke instelling want geen controle
door andere macht
• Verbod op rechterlijke grondwettigheidscontrole van wetten omdat rechter hiermee terrein wetgever zou benaderen
• FR: rechter werd gezien als slecht door elite
o Veel wantrouwen door ‘parlementen’ tijdens AR
o Wetgever & regering staan hier dus garant voor burgerlijke vrijheid & gelijkheid
• >< UK: common law
o Rechter zorgt voor veiligheid & vrijheid
o Jurisdictionele monisme = gewone rechter is bevoegd voor geschillen tussen burger & bestuur
o RB’en zorgen voor beslechting sociale conflicten en hebben hierdoor betere reputatie
o Hier sterke RM met beginsel van parlementaire soevereiniteit
• >< USA: ook common law
o UM & WM aan banden gelegd
o Zou bedreiging kunnen zijn voor individuele vrijheid
o Ook parlementaire MH’en kunnen handelen tegen AB of rechten van minderheden & daarom worden ingetoomd
o Cf. Federalist Paper 10: beschermen tegen tirannie DUS rechter bevoegd maken om parlement terug te fluiten
o Hamilton noemt RM minst gevaarlijke van de 3 staatsmachten
Machtsevenwicht / C&B (2)
• Macht heeft hulp nodig, akkoord van andere staatsmacht om zijn macht uit te oefenen
• Systeem van C&B: gebruikt in de meeste landen
• bv. BE: WM wordt in parlementair system niet enkel uitgevoerd door WM maar ook door UM (koning)
“[Montesquieu] did not mean that these departments ought to have no partial agency in, or no control over, the acts of
each other. His meaning, as his own words import, and still more conclusively as illustrated by the example in his eye,
can amount to no more than this, that where the whole power of one department is exercised by the same hands which
possess the whole power of another department, the fundamental principles of a free constitution are subverted.” –
Madison (Federalist nr. 47, 1788)
• Sprake van machtsmisbruik als de macht door 1 orgaan wordt uitgevoerd
• ‘the example in his eye’ verwijzing naar UK
• !! dat Madison dit bepleit want USA heeft presidentieel systeem: president mag zelf ministers kiezen
• In parlementair systeem zijn er C&B
• USA-systeem: scheiding & samenwerking van machten
o Ver doorgedreven systeem van machtenscheiding: WM & UM in handen van afzonderlijk verkozen organen
o Actueel!!: president >< congres
o USA onderscheidt zich hiermee van meeste EUR-parlementaire stelsels
o Maar wel controle & samenwerking tussen instellingen
• Madison was dus op een andere manier voorstander van C&B (bv. veto-recht)
Conclusie: in continentaal EUR meer absolute scheiding, in Angelsaksische wereld meet C&B
Arbeidsverdeling / functionele specialisatie
• Voordeel machtenscheiding
• Taken OH verdelen & iedereen laten doen waar die goed in is
• Zorgt ervoor dat sommige taken afgeschermd van politieke interventie & dat ze worden uitgevoerd door professionals
• bv. rechter: volledige onafhankelijk kunnen functioneren
• Ook regulerende & bestuursfuncties overgelaten aan onafhankelijke OH-agentschappen
3
, Onafhankelijkheid
• Soms goed dat bepaalde taken worden afgescheiden van politieke beïnvloeding dus dan moet er wel een muur zijn,
ook al heb je een systeem van C&B
• bv. nationale bank, marken reguleren, mensenrechten instellingen
• Doel: horizontale machtenscheiding: OH-macht aan banden leggen & machtsmisbruik tegengaan om zo vrijheid van
de burger te waarborgen
1.1.2.1.2 Verticale machtenscheiding
Verticale machtenscheiding = territoriale machtenscheiding = spreiding macht tussen territoriaal omschreven OH’en
• Verdeling van de taken tussen lokale, regionale, supranationale & internationale niveaus
• Gelaagde rechtsorde: constitutioneel pluralisme = manier om machtsmisbruik tegen te gaan is door macht te
verdelen over de gelaagde rechtsorde
o Verschillende technieken om dit te doen
- Decentralisatie = taken toebedelen aan ondergeschikte (lokale) besturen, ze staan dus nog onder toezicht
(bv. gemeente en de provincies)
- Federalisme = autonome OH-verbanden krijgen taken (bv. G&G)
o Elke deelstaat kan eigen GW hebben (bv. sommige delen van DU) maar dan probleem: welke heeft voorrang?
Subsidiariteitsbeginsel = als iets op een lager niveau kan worden beslecht dan moet dat niet op een hoger gedaan
worden, liefst zo dicht mogelijk tegen de mensen → goed voor democratisch gehalte
1.1.2.2 VERANKEREN RECHTEN & VRIJHEDEN
“Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij door
hun schepper met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd, dat zich daaronder bevinden het leven, de vrijheid en
het nastreven na geluk.” – Jefferson
Gebaseerd op Locke’s Life, liberty & property als 3 onvervreemdbare rechten die de OH moet beschermen
Evolutie verankering van rechten
• 1215: Magna Carta: UK
o Legt privileges & macht politiek aan banden
o Habeas Corpus principe = geen vrijheidsberoving zonder vonnis dat volgens recht tot stand is gekomen
• 1356: Blijde Inkomst Brabant: oa. vrijheid van meningsuiting
• 1689: Bill of Rights: (UK variant) oa. folterverbod (vandaag Art. 3 EVRM)
• 1789: Déclaration des droits de l’Homme & du citoyen
• 1948 : UVRM: logisch, na WOII
• 1950 : EVRM
USA-grondwet ontbreekt
• Want stonden initieel geen grondrechten in, vonden het niet nodig, beschouwen ze als vanzelfsprekend
• Later wel als amendementen toegevoegd worden: bv. First Amendement: freedom of speech
• Vrijheden staan in amendementen toegevoegd aan de GW want was nog niet geratificeerd, willen hun jonge
onafhankelijkheid niet af te geven aan de GW, daarom worden grondrechten toegevoegd
!! grondrecht >< scheiding der machten
TP Grondrechten
Machtsmisbruik vermijden door bevoegdheden aan Inhoudelijke beperking OH-macht: zorgt dat een regering
verschillende, elkaar controlerende organen toe te bepaalde beslissingen die indruisen tegen individuele
kennen vrijheid niet kan nemen
4
