FILOSOFIE
Prof. W. Lemmens
Semester 1: 2025-2026
Dit document bevat een volledige uitwerking van alle vragen en
kernbegrippen uit de studiewijzers, gebaseerd op het handboek en aangevuld
met mijn lesnotities.
, Filosofie 2025-2026 (studiewijzers)
Studiewijzer Hoofdstuk 1:
1. Wat verstaat Aristoteles onder ‘filosofie’? Leg uit aan de hand van
de etymologie van
het begrip filosofie / wijsbegeerte
Filosofie komt van het Griekse philo-sophia = "liefde tot de wijsheid". In het
Nederlands is wijsbegeerte een synoniem. Filosofie vindt haar oorsprong in 5 e in
6e Vc in de Griekse oudheid en richt zich zowel op theoretische als praktische
vragen over mens en wereld.
Aristoteles beschouwt filosofie als een zoektocht naar kennis van de "eerste
beginselen en oorzaken", een streven dat omwille van zichzelf wordt nagestreefd.
Filosofie is volgens hem zowel een wetenschap als een levensleer, die waardevol
is omdat zij theoretisch en praktisch nut heeft:
1) De menselijke geest vervult met waarheid, wat geluk (eudaimonia) brengt.
2) Inzicht biedt in het goede leven, zowel individueel als binnen de
gemeenschap (polis).
Aristoteles’ filosofisch systeem probeert antwoorden te geven op drie
fundamentele levensvragen:
1) Hoe zit de natuur in elkaar?
2) Wie is de mens?
3) Wat is God of het goddelijke, en hoe kan de mens zich daartoe verhouden?
Filosofie is voor hem een weg naar wijsheid en geluk, zowel voor individu als
samenleving.
Kennis van de eerste oorzaken vormt de funderende wetenschap
(épistèmè) op basis hiervan ontwikkelen we levensleer, hoe moet de mens
leven?’
2. De Griekse filosofie wou in twee opzichten een levenskunst zijn.
Leg uit. Waarom
betekende dit ook een breuk met het op mythe en verhaaltraditie
gebaseerde
wereldbeeld van de archaïsche cultuur?
De Griekse filosofie wilde in twee opzichten een levenskunst zijn.
1. Theoretisch: ze zocht naar kennis van de diepste oorzaken van de wereld.
Filosofen wilden de waarheid kennen omwille van zichzelf, omdat die kennis
de mens innerlijk gelukkig en vrij maakt.
2. Praktisch: filosofie moest ook helpen om goed te leven. Ze leerde wat het
juiste handelen is, zowel voor de mens persoonlijk als voor de samenleving
(de polis).
1
, Dit betekende een breuk met het oude, mythische wereldbeeld van de
Grieken. In de archaïsche tijd verklaarde men de wereld door verhalen over
goden en helden (mythos). De filosofie brak daarmee: ze wilde alles
begrijpen met behulp van de rede en het denken (logos). Niet meer de wil
van de goden, maar natuurlijke en rationele oorzaken stonden centraal.
Zo werd de rede het nieuwe middel om de wereld en het menselijk leven te
begrijpen. Dat was het begin van het westerse, rationele denken.
3. De filosofie vormt één van de pijlers van de Westerse cultuur. Leg uit
De filosofie vormt één van de pijlers van de Westerse cultuur omdat ze,
samen met het Romeinse recht en het christendom, de manier heeft bepaald
waarop mensen in het Westen denken over zichzelf, de samenleving en de
wereld.
De Griekse filosofie bracht het idee dat de mens met zijn rede (logos) de
werkelijkheid kan begrijpen en nadenken over wat waar, goed en rechtvaardig
is. Dat rationele denken ligt aan de basis van onze wetenschap, moraal,
politiek en cultuur.
Ook vandaag beïnvloeden de vragen en ideeën van filosofen zoals Socrates,
Plato en Aristoteles nog steeds hoe wij nadenken over waarheid, kennis, geluk
en het goede leven. Daarom is de filosofie een blijvende grondslag van het
westerse denken en zelfbegrip.
4. Wat zijn de 4 centrale doelstellingen van deze cursus? Verhelder het
verband tussen
deze doelstellingen
De cursus heeft vier centrale doelstellingen:
1. Een karakterschets geven van de moderne filosofie – aan de hand
van belangrijke filosofen uit de 17e tot 19e eeuw.
2. Aantonen hoe de moderne filosofie mee de moderne cultuur heeft
gevormd – ze is één van de belangrijkste krachten die onze westerse
identiteit heeft bepaald.
3. Inzicht geven in de crisis van de verlichte rede – laten zien hoe de
moderne tijd twijfels kreeg over rede, vooruitgang en waarheid.
4. Beter begrip bieden van de morele, spirituele en politieke
uitdagingen van de mens vandaag.
Verband tussen de doelstellingen:
De vier doelen vormen samen één verhaal:
Om de hedendaagse mens en cultuur te begrijpen (doel 4), moeten we eerst
weten waar de moderne filosofie vandaan komt (doel 1), hoe ze onze
cultuur gevormd heeft (doel 2), en waarom er een crisis van de rede
2
, ontstond (doel 3).
Ze bouwen dus logisch op elkaar voort — van geschiedenis en ontstaan → naar
invloed → naar problemen → naar inzicht in onze tijd
5. Er zijn 2 redenen om de geschiedenis van de moderne filosofie te
bespreken beginnend
bij Plato en eindigend in de 20ste eeuw. Geef deze redenen en leg uit
Er zijn twee redenen waarom de cursus de geschiedenis van de moderne
filosofie laat beginnen bij Plato en eindigen in de 20ste eeuw:
1. Eerste reden:
Je kunt de moderne filosofie alleen goed begrijpen als je weet waar ze
vandaan komt.
De breuk van de 17e eeuw (het begin van het moderne denken) is enkel te
begrijpen als je de Griekse oorsprong kent — vooral het denken van
Plato en Aristoteles. De weg naar het moderne denken begint dus bij de
“school van Athene”.
2. Tweede reden:
Er is niet alleen breuk maar ook continuïteit.
De moderne filosofie houdt nog steeds vast aan het oorspronkelijke
ideaal van de filosofie: het verlangen naar kennis én levenswijsheid
(filosofie als wetenschap én levensleer).
Ook in de 20ste eeuw leeft dit klassieke streven voort, al in een nieuwe
vorm.
6. Wat zijn de 3 ‘eeuwige’ vragen die de filosofie zich stelt en die in elke
cultuur
terugkeren? In welke zin verschilt het antwoord van de filosofie op deze
vragen van dat
van de religie?
De filosofie stelt zich in elke tijd en cultuur drie ‘eeuwige’ vragen:
1. Wat is de werkelijkheid? (Wat is er echt, wat is de oorsprong van alles?)
2. Wat is de mens? (Wie zijn wij, wat is onze plaats in de wereld?)
3. Hoe moeten we leven? (Wat is het goede leven, wat is juist handelen?)
Deze drie vragen keren overal terug, maar de wijze waarop de filosofie ze
beantwoordt, verschilt van de religie.
De religie baseert haar antwoorden op geloof, openbaring en traditie — op
verhalen over goden of een goddelijke schepping.
3
Prof. W. Lemmens
Semester 1: 2025-2026
Dit document bevat een volledige uitwerking van alle vragen en
kernbegrippen uit de studiewijzers, gebaseerd op het handboek en aangevuld
met mijn lesnotities.
, Filosofie 2025-2026 (studiewijzers)
Studiewijzer Hoofdstuk 1:
1. Wat verstaat Aristoteles onder ‘filosofie’? Leg uit aan de hand van
de etymologie van
het begrip filosofie / wijsbegeerte
Filosofie komt van het Griekse philo-sophia = "liefde tot de wijsheid". In het
Nederlands is wijsbegeerte een synoniem. Filosofie vindt haar oorsprong in 5 e in
6e Vc in de Griekse oudheid en richt zich zowel op theoretische als praktische
vragen over mens en wereld.
Aristoteles beschouwt filosofie als een zoektocht naar kennis van de "eerste
beginselen en oorzaken", een streven dat omwille van zichzelf wordt nagestreefd.
Filosofie is volgens hem zowel een wetenschap als een levensleer, die waardevol
is omdat zij theoretisch en praktisch nut heeft:
1) De menselijke geest vervult met waarheid, wat geluk (eudaimonia) brengt.
2) Inzicht biedt in het goede leven, zowel individueel als binnen de
gemeenschap (polis).
Aristoteles’ filosofisch systeem probeert antwoorden te geven op drie
fundamentele levensvragen:
1) Hoe zit de natuur in elkaar?
2) Wie is de mens?
3) Wat is God of het goddelijke, en hoe kan de mens zich daartoe verhouden?
Filosofie is voor hem een weg naar wijsheid en geluk, zowel voor individu als
samenleving.
Kennis van de eerste oorzaken vormt de funderende wetenschap
(épistèmè) op basis hiervan ontwikkelen we levensleer, hoe moet de mens
leven?’
2. De Griekse filosofie wou in twee opzichten een levenskunst zijn.
Leg uit. Waarom
betekende dit ook een breuk met het op mythe en verhaaltraditie
gebaseerde
wereldbeeld van de archaïsche cultuur?
De Griekse filosofie wilde in twee opzichten een levenskunst zijn.
1. Theoretisch: ze zocht naar kennis van de diepste oorzaken van de wereld.
Filosofen wilden de waarheid kennen omwille van zichzelf, omdat die kennis
de mens innerlijk gelukkig en vrij maakt.
2. Praktisch: filosofie moest ook helpen om goed te leven. Ze leerde wat het
juiste handelen is, zowel voor de mens persoonlijk als voor de samenleving
(de polis).
1
, Dit betekende een breuk met het oude, mythische wereldbeeld van de
Grieken. In de archaïsche tijd verklaarde men de wereld door verhalen over
goden en helden (mythos). De filosofie brak daarmee: ze wilde alles
begrijpen met behulp van de rede en het denken (logos). Niet meer de wil
van de goden, maar natuurlijke en rationele oorzaken stonden centraal.
Zo werd de rede het nieuwe middel om de wereld en het menselijk leven te
begrijpen. Dat was het begin van het westerse, rationele denken.
3. De filosofie vormt één van de pijlers van de Westerse cultuur. Leg uit
De filosofie vormt één van de pijlers van de Westerse cultuur omdat ze,
samen met het Romeinse recht en het christendom, de manier heeft bepaald
waarop mensen in het Westen denken over zichzelf, de samenleving en de
wereld.
De Griekse filosofie bracht het idee dat de mens met zijn rede (logos) de
werkelijkheid kan begrijpen en nadenken over wat waar, goed en rechtvaardig
is. Dat rationele denken ligt aan de basis van onze wetenschap, moraal,
politiek en cultuur.
Ook vandaag beïnvloeden de vragen en ideeën van filosofen zoals Socrates,
Plato en Aristoteles nog steeds hoe wij nadenken over waarheid, kennis, geluk
en het goede leven. Daarom is de filosofie een blijvende grondslag van het
westerse denken en zelfbegrip.
4. Wat zijn de 4 centrale doelstellingen van deze cursus? Verhelder het
verband tussen
deze doelstellingen
De cursus heeft vier centrale doelstellingen:
1. Een karakterschets geven van de moderne filosofie – aan de hand
van belangrijke filosofen uit de 17e tot 19e eeuw.
2. Aantonen hoe de moderne filosofie mee de moderne cultuur heeft
gevormd – ze is één van de belangrijkste krachten die onze westerse
identiteit heeft bepaald.
3. Inzicht geven in de crisis van de verlichte rede – laten zien hoe de
moderne tijd twijfels kreeg over rede, vooruitgang en waarheid.
4. Beter begrip bieden van de morele, spirituele en politieke
uitdagingen van de mens vandaag.
Verband tussen de doelstellingen:
De vier doelen vormen samen één verhaal:
Om de hedendaagse mens en cultuur te begrijpen (doel 4), moeten we eerst
weten waar de moderne filosofie vandaan komt (doel 1), hoe ze onze
cultuur gevormd heeft (doel 2), en waarom er een crisis van de rede
2
, ontstond (doel 3).
Ze bouwen dus logisch op elkaar voort — van geschiedenis en ontstaan → naar
invloed → naar problemen → naar inzicht in onze tijd
5. Er zijn 2 redenen om de geschiedenis van de moderne filosofie te
bespreken beginnend
bij Plato en eindigend in de 20ste eeuw. Geef deze redenen en leg uit
Er zijn twee redenen waarom de cursus de geschiedenis van de moderne
filosofie laat beginnen bij Plato en eindigen in de 20ste eeuw:
1. Eerste reden:
Je kunt de moderne filosofie alleen goed begrijpen als je weet waar ze
vandaan komt.
De breuk van de 17e eeuw (het begin van het moderne denken) is enkel te
begrijpen als je de Griekse oorsprong kent — vooral het denken van
Plato en Aristoteles. De weg naar het moderne denken begint dus bij de
“school van Athene”.
2. Tweede reden:
Er is niet alleen breuk maar ook continuïteit.
De moderne filosofie houdt nog steeds vast aan het oorspronkelijke
ideaal van de filosofie: het verlangen naar kennis én levenswijsheid
(filosofie als wetenschap én levensleer).
Ook in de 20ste eeuw leeft dit klassieke streven voort, al in een nieuwe
vorm.
6. Wat zijn de 3 ‘eeuwige’ vragen die de filosofie zich stelt en die in elke
cultuur
terugkeren? In welke zin verschilt het antwoord van de filosofie op deze
vragen van dat
van de religie?
De filosofie stelt zich in elke tijd en cultuur drie ‘eeuwige’ vragen:
1. Wat is de werkelijkheid? (Wat is er echt, wat is de oorsprong van alles?)
2. Wat is de mens? (Wie zijn wij, wat is onze plaats in de wereld?)
3. Hoe moeten we leven? (Wat is het goede leven, wat is juist handelen?)
Deze drie vragen keren overal terug, maar de wijze waarop de filosofie ze
beantwoordt, verschilt van de religie.
De religie baseert haar antwoorden op geloof, openbaring en traditie — op
verhalen over goden of een goddelijke schepping.
3
