Stem: assessment en therapie
Semester 2
Basisbegrippen
De normale stem
Functies van de stem
De stem maakt menselijke communicatie hoorbaar.
De stem geeft ook paralinguïstische kenmerken weer.
De stem heeft ook een linguïstische functie.
Onze stem is een zeer belangrijk onderdeel van ons dagelijks leven. Bv. mensen waarbij
hun beroep afhankelijk is van hun stem. Wanneer we spreken over stemkwaliteit
gebruiken we meestal niet de termen goed of slecht. We spreken eerder over typisch of
atypisch, aangepast of onaangepast. Een stem wordt als normaal beschouwd wanneer er
geen problemen aanwezig zijn, zoals heesheid, ruwheid of andere stemstoornissen.
Of een stem als “goed” ervaren wordt, hangt uiteindelijk af van de context.
Fonatie
Wanneer we spreken over de stem zelf bedoelen we het product dat ontstaat tijdens het
proces van stemgeving. Het wordt mogelijk gemaakt door gecontroleerde luchtstromen
die door de larynx bewegen. Tijdens dit proces spelen zowel musculaire als
aerodynamische krachten een belangrijke rol. De musculaire krachten zorgen voor de
activiteit en spanning van de spieren. En de aerodynamische krachten zijn afkomstig van
luchtstroom. Samen dragen ze bij aan het produceren van het stemgeluid.
Structuren van de stem
Stemproductie gebeurt met verschillende structuren die elk een eigen functie hebben.
1/ Glottis
Dit zijn de stemplooien en vormen de primaire bron van geluid.
2/ Supraglottisch systeem
Dit omvat het resonantie- en articulatiegebied. Waaronder de mond, keel en neustholtes.
Deze structuren beïnvloeden hoe het geluid versterkt en gevormd wordt tot spraak.
3/ Subglottisch systeem
Dit verwijst naar de luchtstroom afkomstig van de longen. Deze zorgt voor de nodige
ademsteun om stemgeluid te kunnen produceren.
Kenmerken van de stem
Als we stem beschrijven dan hebben we het over luidheid, toonhoogte en stemkwaliteit.
, Luidheid: Hoe hard of zacht iemand spreekt.
Toonhoogte: Hoe hoog of laag een stem klinkt.
Stemkwaliteit, timbre, zuiverheid, regelmaat, vloeiendheid, stabiliteit, …
Deze twee kenmerken moeten aangepast zijn aan factoren zoals geslacht, leeftijd en
situatie. Zo zal iemand bijvoorbeeld in een rustigere omgeving zachter spreken dan in
een luide omgeving. Luidheid en toonhoogte kunnen gemeten worden met een
geluidsniveaumeter of toonhoogtemeter.
Stemkwaliteit is een complexer begrip, veel auteurs vermijden een vaste definitie. Het
kan niet volledig beschreven worden door één meting of beoordeling. Stemkwaliteit is
multidimensioneel: Verschillende aspecten spelen een rol in hoe een stem wordt ervaren.
Spreekstem en zangstem
Zangstem
Je moet een groter bereik hebben en verschillende, hogere of lagere toonhoogtes kunnen
produceren. Daarnaast is een diepere en beter gecontroleerde ademhaling nodig om
langere tonen aan te houden en voldoende ademsteun te bieden.
Spreekstem
De ademhaling is minder intensief. Een normale ademhaling is meestal voldoende om
comfortabel een gesprek te voeren. De eisen zijn minder uitgebreid dan bij zangstem.
Resonantie/ timbre
De klankkleur van de stem. De resonantieholtes spelen een belangrijke rol. De borstkas
wordt hierbij niet beschouwd als een resonantor.
Vocaliseren/ vocalise
Stemgebruik zonder woorden. Vaak in de vorm van klank- of toonoefeningen. Het is een
eerste vorm van communiceren tussen baby’s en ouders.
Fluisteren
Spreken waarbij geen stemtrilling wordt gebruikt, enkel lucht en articulatie.
Wanneer spreken we van een stemstoornis?
De stem wijkt af van wat als normaal of verwacht wordt beschouwd.
Een individu uit bezorgdheid over zijn/ haar stem.
Een individu ervaart beperkingen in vocale flexibiliteit of uithoudingsvermogen.
Categorieën in stemstoornissen
Dysfonie
De stem is niet volledig weg, maar klinkt afwijkend. Bijvoorbeeld heesheid. Spreken blijft
mogelijk maar kost meer inspanning en kan vermoeiend of zelfs pijnlijk zijn. Het ontstaat
door stemoverbelasting, verkoudheid, ontsteking of verkeerd stemgebruik. De
behandeling bestaat uit stemrust en eventueel logopedie.
Afonie
Het (bijna) volledig verlies van de stem. Het kan veroorzaakt worden door een ersntige
ontsteking, sterke overbelasting, verlamming, … De behandeling bestaat uit stemrust en
aanpakken van de onderliggende oorzaak.
,Vocaal register
De verschillende stemstanden die we kunnen gebruiken. Samenwerking stemplooien.
Borst-, laag- of modaalregister
Meest gebruikte register in het dagelijks spreken. De stemplooien trillen volledig. Het
geluid voelt vaak aan alsof het uit de borst komt.
Kop-, hoog- of falsetregister
Gebruikt voor hogere tonen. De stemplooien trillen anders dan in het modale register,
waardoor de klank lichter en dunner voelt.
Stemgebruikers
(Niet-) pathologische stem
Gezonde of niet-pathologische stem
Dit is een stem die functioneert zonder stoornissen en is geschikt voor dagelijks
gebruik en specifieke toepassingen.
1/ Typische stem
Normale stem die we gebruiken in het dagelijks leven, ze is aangepast.
2/ Getrainde stem
Een stem die door oefening en techniek ontwikkeld. Bijvoorbeeld een zangeres.
3/ Exceptionele stem
Een stem die op zeer hoog niveau functioneert en uitzonderlijke prestaties levert.
Ongezonde of pathologische stem
De stem wijkt af van de normale stemfunctie en kan verschillende vormen aannemen.
1/ Dysfone stem
De stem klinkt afwijkend. Bijvoorbeeld hees, schor of zwak.
2/ Geen stem
Er is (bijna) volledig stemverlies, waardoor iemand niet of nauwelijks kan spreken.
, Professioneel stemgebruik
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen verschillende types.
1. Elite vocal performers: Stem op het hoogste niveau professioneel gebruiken.
2. Professional voice users: Stem intensief nodig in het beroep.
3. Nonvocal professionals: Stem gebruiken, maar niet als belangrijkste instrument.
4. Nonvocal nonprofessionals: Stemgebruik speelt geen centrale rol in het beroep.
Belangrijke begrippen
Vocale vraag: Hoeveelheid en intensiteit stemgebruik die een taak vereist.
Vocale respons: Manier hoe stem reageert op de gevraagde belasting.
Vocale inspanning: Mate van belasting die de stem ondergaat.
Vocale vermoeidheid: Vermoeidheid die kan ontstaat door intensiteit.
Vocale gezondheid
Vocale gezondheid verwijst naar de conditie waarin de stem zonder problemen de
verwachte prestaties kan leveren. Een gezonde stem functioneert dus efficiënt en kan de
gevraagde belasting aan zonder klachten.
Belangrijke begrippen
Stembelasting/ vocale vraag
Mate waarin de stem wordt gevraagd of belast door een bepaalde situatie of taak.
Stembelastbaarheid/ vocale repsons
Vermogen van de stem om die gevraagd belasting aan te kunnen.
Overbelasting
Ontstaat wanneer de vocale vraag groter is dan wat de stem aankan.
Wat bepaalt de stembelasting?
Levensstijlgerelateerde factoren
Stemgedrag
Persoonsgerelateerde factoren
Omgevingsfactoren
Vocale taken en vereisten
Gevolgen bij disbalans: Vermoeidheid, heesheid, stemverlies, verminderde draagkracht
Duur Toonhoogte Luidheid
Veel variatie of hoge/lage
Lang spreken of zingen Hard spreken of zingen (hoge
eisen (bv. hoge tonen moeten
(lange stemactiviteit) intensiteit)
halen)
Gevolg?
Semester 2
Basisbegrippen
De normale stem
Functies van de stem
De stem maakt menselijke communicatie hoorbaar.
De stem geeft ook paralinguïstische kenmerken weer.
De stem heeft ook een linguïstische functie.
Onze stem is een zeer belangrijk onderdeel van ons dagelijks leven. Bv. mensen waarbij
hun beroep afhankelijk is van hun stem. Wanneer we spreken over stemkwaliteit
gebruiken we meestal niet de termen goed of slecht. We spreken eerder over typisch of
atypisch, aangepast of onaangepast. Een stem wordt als normaal beschouwd wanneer er
geen problemen aanwezig zijn, zoals heesheid, ruwheid of andere stemstoornissen.
Of een stem als “goed” ervaren wordt, hangt uiteindelijk af van de context.
Fonatie
Wanneer we spreken over de stem zelf bedoelen we het product dat ontstaat tijdens het
proces van stemgeving. Het wordt mogelijk gemaakt door gecontroleerde luchtstromen
die door de larynx bewegen. Tijdens dit proces spelen zowel musculaire als
aerodynamische krachten een belangrijke rol. De musculaire krachten zorgen voor de
activiteit en spanning van de spieren. En de aerodynamische krachten zijn afkomstig van
luchtstroom. Samen dragen ze bij aan het produceren van het stemgeluid.
Structuren van de stem
Stemproductie gebeurt met verschillende structuren die elk een eigen functie hebben.
1/ Glottis
Dit zijn de stemplooien en vormen de primaire bron van geluid.
2/ Supraglottisch systeem
Dit omvat het resonantie- en articulatiegebied. Waaronder de mond, keel en neustholtes.
Deze structuren beïnvloeden hoe het geluid versterkt en gevormd wordt tot spraak.
3/ Subglottisch systeem
Dit verwijst naar de luchtstroom afkomstig van de longen. Deze zorgt voor de nodige
ademsteun om stemgeluid te kunnen produceren.
Kenmerken van de stem
Als we stem beschrijven dan hebben we het over luidheid, toonhoogte en stemkwaliteit.
, Luidheid: Hoe hard of zacht iemand spreekt.
Toonhoogte: Hoe hoog of laag een stem klinkt.
Stemkwaliteit, timbre, zuiverheid, regelmaat, vloeiendheid, stabiliteit, …
Deze twee kenmerken moeten aangepast zijn aan factoren zoals geslacht, leeftijd en
situatie. Zo zal iemand bijvoorbeeld in een rustigere omgeving zachter spreken dan in
een luide omgeving. Luidheid en toonhoogte kunnen gemeten worden met een
geluidsniveaumeter of toonhoogtemeter.
Stemkwaliteit is een complexer begrip, veel auteurs vermijden een vaste definitie. Het
kan niet volledig beschreven worden door één meting of beoordeling. Stemkwaliteit is
multidimensioneel: Verschillende aspecten spelen een rol in hoe een stem wordt ervaren.
Spreekstem en zangstem
Zangstem
Je moet een groter bereik hebben en verschillende, hogere of lagere toonhoogtes kunnen
produceren. Daarnaast is een diepere en beter gecontroleerde ademhaling nodig om
langere tonen aan te houden en voldoende ademsteun te bieden.
Spreekstem
De ademhaling is minder intensief. Een normale ademhaling is meestal voldoende om
comfortabel een gesprek te voeren. De eisen zijn minder uitgebreid dan bij zangstem.
Resonantie/ timbre
De klankkleur van de stem. De resonantieholtes spelen een belangrijke rol. De borstkas
wordt hierbij niet beschouwd als een resonantor.
Vocaliseren/ vocalise
Stemgebruik zonder woorden. Vaak in de vorm van klank- of toonoefeningen. Het is een
eerste vorm van communiceren tussen baby’s en ouders.
Fluisteren
Spreken waarbij geen stemtrilling wordt gebruikt, enkel lucht en articulatie.
Wanneer spreken we van een stemstoornis?
De stem wijkt af van wat als normaal of verwacht wordt beschouwd.
Een individu uit bezorgdheid over zijn/ haar stem.
Een individu ervaart beperkingen in vocale flexibiliteit of uithoudingsvermogen.
Categorieën in stemstoornissen
Dysfonie
De stem is niet volledig weg, maar klinkt afwijkend. Bijvoorbeeld heesheid. Spreken blijft
mogelijk maar kost meer inspanning en kan vermoeiend of zelfs pijnlijk zijn. Het ontstaat
door stemoverbelasting, verkoudheid, ontsteking of verkeerd stemgebruik. De
behandeling bestaat uit stemrust en eventueel logopedie.
Afonie
Het (bijna) volledig verlies van de stem. Het kan veroorzaakt worden door een ersntige
ontsteking, sterke overbelasting, verlamming, … De behandeling bestaat uit stemrust en
aanpakken van de onderliggende oorzaak.
,Vocaal register
De verschillende stemstanden die we kunnen gebruiken. Samenwerking stemplooien.
Borst-, laag- of modaalregister
Meest gebruikte register in het dagelijks spreken. De stemplooien trillen volledig. Het
geluid voelt vaak aan alsof het uit de borst komt.
Kop-, hoog- of falsetregister
Gebruikt voor hogere tonen. De stemplooien trillen anders dan in het modale register,
waardoor de klank lichter en dunner voelt.
Stemgebruikers
(Niet-) pathologische stem
Gezonde of niet-pathologische stem
Dit is een stem die functioneert zonder stoornissen en is geschikt voor dagelijks
gebruik en specifieke toepassingen.
1/ Typische stem
Normale stem die we gebruiken in het dagelijks leven, ze is aangepast.
2/ Getrainde stem
Een stem die door oefening en techniek ontwikkeld. Bijvoorbeeld een zangeres.
3/ Exceptionele stem
Een stem die op zeer hoog niveau functioneert en uitzonderlijke prestaties levert.
Ongezonde of pathologische stem
De stem wijkt af van de normale stemfunctie en kan verschillende vormen aannemen.
1/ Dysfone stem
De stem klinkt afwijkend. Bijvoorbeeld hees, schor of zwak.
2/ Geen stem
Er is (bijna) volledig stemverlies, waardoor iemand niet of nauwelijks kan spreken.
, Professioneel stemgebruik
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen verschillende types.
1. Elite vocal performers: Stem op het hoogste niveau professioneel gebruiken.
2. Professional voice users: Stem intensief nodig in het beroep.
3. Nonvocal professionals: Stem gebruiken, maar niet als belangrijkste instrument.
4. Nonvocal nonprofessionals: Stemgebruik speelt geen centrale rol in het beroep.
Belangrijke begrippen
Vocale vraag: Hoeveelheid en intensiteit stemgebruik die een taak vereist.
Vocale respons: Manier hoe stem reageert op de gevraagde belasting.
Vocale inspanning: Mate van belasting die de stem ondergaat.
Vocale vermoeidheid: Vermoeidheid die kan ontstaat door intensiteit.
Vocale gezondheid
Vocale gezondheid verwijst naar de conditie waarin de stem zonder problemen de
verwachte prestaties kan leveren. Een gezonde stem functioneert dus efficiënt en kan de
gevraagde belasting aan zonder klachten.
Belangrijke begrippen
Stembelasting/ vocale vraag
Mate waarin de stem wordt gevraagd of belast door een bepaalde situatie of taak.
Stembelastbaarheid/ vocale repsons
Vermogen van de stem om die gevraagd belasting aan te kunnen.
Overbelasting
Ontstaat wanneer de vocale vraag groter is dan wat de stem aankan.
Wat bepaalt de stembelasting?
Levensstijlgerelateerde factoren
Stemgedrag
Persoonsgerelateerde factoren
Omgevingsfactoren
Vocale taken en vereisten
Gevolgen bij disbalans: Vermoeidheid, heesheid, stemverlies, verminderde draagkracht
Duur Toonhoogte Luidheid
Veel variatie of hoge/lage
Lang spreken of zingen Hard spreken of zingen (hoge
eisen (bv. hoge tonen moeten
(lange stemactiviteit) intensiteit)
halen)
Gevolg?
