Jaar 1 - Semester 2
Bachelor Rechten KUL
Grondwettelijk recht 2026 - C02Y9A
Les Nota’s Grondwettelijk recht – professor S. Sottiaux
INHOUDSOPGAVE
1. BASISBEGRIPPEN EN CENTRALE THEMA’S ........................................................2
2. BRONNEN VAN HET GRONDWETTELIJK RECHT .............................................20
3. VERHOUDINGEN IN DE GELAAGDE RECHTSORDE ........................................40
4. DE DEMOCRATIEVORM .........................................................................................51
5. DE REGERINGSVORM .............................................................................................66
6. STAATSVORM...........................................................................................................80
7. GRONDRECHTEN: ALGEMENE INLEIDING .....................................................105
8. GRONDRECHTEN: HET RECHT OP VRIJHEID VAN MENING EN
MENINGSUITING ....................................................................................................128
9. GRONDRECHTEN: VRIJHEID VAN VERGADERING EN VERENIGING .......135
10. GRONDRECHTEN: DE VRIJHEID VAN GEDACHTE, GEWETEN EN
GODSDIENST ...........................................................................................................138
11. GRONDRECHTEN: HET RECHT OP EERBIEDIGING VAN HET PRIVÉ-
LEVEN.......................................................................................................................141
12. GRONDRECHTEN: HET GELIJKHEIDSBEGINSEL ...........................................145
13. GRONDRECHTEN: OVERIGE RECHTEN IN DE GRONDWET.........................149
Pagina 1 van 151
, 1. BASISBEGRIPPEN EN CENTRALE THEMA’S
Schema
I. De functies van de grondwet
II. De Grondwet in materiele en formele zin
III. Enkele belangrijke classificaties
a. De grondwet en de democratievorm
b. De grondwet en de regeringsvorm
c. De grondwet en de staatsvorm
IV. Enkele centrale thema’s van het publiekrecht
I. De functies van de grondwet
• Waarom hebben we een grondwet?
▪ Voorbeeld citaten
➢ De Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring – Thomas Jefferson
1776
− “We hold these truths to be self-evident that all men are created
equal”
➢ Artikel 16 Franse Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger,
26 august 1789 – Marquise de Lafayette
− “Iedere maatschappij waarin de rechten niet gewaarborgd zijn,
noch de scheiding der machten in vastgesteld, heeft geen
grondwet”
▪ Die twee verklaringen zijn afkomstig uit twee revolutionaire teksten die de
voorlopers van eerste twee grondwetten in de moderne betekenis van het woord
– de Amerikaanse grondwet 1787 en de Franse grondwet van 1791. Nadien
hebben die andere grondwetten beïnvloed, waaronder de Belgische grondwet
van 1831. Dit is niet eenzijdig, de Amerikaanse grondwetten zijn ook beïnvloed
door de charters van de lage landen en Europa (b.v. Magna Carta, Charter van
Korteberg, de blijde inkomst van de Hertog van Brabant).
▪ De twee verklaringen verwoorden de twee functies van de grondewet: (i) de
democratische organisatie van de overheidsmacht en (ii) de beperking van de
overheidsmacht
Eerste functie: de democratische organisatie van de overheidsmacht
• Onafhankleijksheidsverklaring V.S.
▪ “Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden
ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden ontlenen aan de instemming der
geregeerden; (…) een nieuwe regering in te stellen, haar grondslag vestigend
op beginselen en haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest
geschikt lijken om hun veiligheid en hun geluk te bewerkstelligen.”
➢ Het instellen van een regering, creëren van een overheid door instellen
van regering van allerlei organen, ambten en bevoegdheid geven aan die
verschillende instellingen en instellingen die op de instemming de
geregeerden gebaseerd zijn, m.a.w. democratische instellingen.
• Door het aannemen van grondwet wordt bevoegdheden/macht toegekend aan
instellingen en organen.
• Een grondwet creëert een overheid, een staat, een politieke gemeenschap ‘constitueert’
(vormgeven) zich in de grondwet tot een rechtsgemeenschap.
Pagina 2 van 151
, ▪ Een grondwet zet macht om tot rechtsmacht, macht juridisch legitimeren.
Daarom is grondwet hiërarchisch gezien hoogste norm in een rechtsorde.
Grondwet bevat geldigheidsvoorwaarden voor alle andere recht, dus hoe ander
rechtsnormen tot stand worden gebracht, bv hoe een wet moet worden
aangenomen.
• Grondwet hoogste norm binnen een rechtsorde.
▪ Primaire rechtsbron binnen elke rechtsorde
▪ De geldigheidsvoorwaarden voor secundaire rechtsvorming opgenomen in
grondwet. Dus staat hoe andere wetten kunnen worden aangenomen (bv
wetgevingsprocedure)
• Volkssoevereiniteit/ consent
▪ Het volk recht om de grondwet aan te nemen en moet instemmen
• Niet alle grondwetten zijn democratisch, bv Iran, Nazie Duitsland
Tweede functie: het beperken van diezelfde democratische overheidsmacht
• Elke grondwet heeft tot doel om de georganiseerde overheidsmacht tegelijkertijd ook
te beperken. De grondwet idee nauw verbonden met theorieën rond belang van
gematigd bestuur, bescherming van individuele vrijheid tegen een tirannieke arbitraire
overheid die zijn macht misbruikt. Die beperking wordt gedaan door twee manieren:
▪ (1) Machtenscheiding/ spreiding [democratisch organiseren van het bestuur]
➢ (i) Horizontale machtenscheiding
− Taken/bevoegdheden verdelen binnen één en hetzelfde
overheidsverband. Bv binnen het Federale Belgen, binnen de
EU, binnen de stad Kortrijk etc.
− Montesquieu en Locke
❖ Trias Politica – Montesquieu, De L’esprit des Lois 1748
Wetgevende functie: aannemen van regels
Uitvoerende functie: handhaven/uitvoeren van
die regels
Rechterlijke functie: beslechten van geschillen
m.b.t van toepassing van die regels of de
bestraffing van de genen die de regels niet hebben
gerespecteerd.
− Horizontale machtenscheiding houdt in dat die drie functies niet
aan één en dezelfde persoon/orgaan wordt toegekend.
❖ De drie functies worden toebedeeld aan drie onverdeelde
staatsmachten. Om machtsmisbruik te vermijden moet
het gescheiden zijn om tegengewicht te bieden tussen de
machten. Montesquieu pleiten voor checks and balances
en was geïnspireerd door het Britse parlement systeem
en had dat voor ogen.
❖ C’est une expérience éternelle que tout homme qui a du
pouvoir est porté à en abuser (…). Pour qu’on ne puisse
pas abuser du pouvoir, if faut que, par la disposition des
choses, le pouvoir arrête le pouvoir” – Montesquieu
Mensen die macht hebben zijn geneigd die macht
te misbruiken, zo zitten we in elkaar. Dus als we
dat willen voorkomen moeten we machten
scheiden, en dat de ene macht tegengewicht kan
bieden tegen de andere macht.
Pagina 3 van 151
, Montesquieu bekeek naar verschillenden
rechtssystemen en vergeleek die. Zijn theorie van
scheiding der machten komt uit het hoofdstuk
over de Engelse grondwet. Montesquieu meende
dat Engeland een vorm van machtenscheiding te
ontwaren.
❖ John Locke pleitte al 50 jaar vóór Montesquieu voor
machtenscheiding: “And because it may be too great
temptation to human frailty, apt to grasp at power, for
the same persons who have the power of making laws to
have also in their hands the power to execute them,
whereby they may exempt themselves from obedience to
the laws they make, and suit the law, both in its making
and execution, to their own private advantage”
− Absolute machtenscheiding ↔ machtsevenwicht / checks
and balances
❖ Je kan machtenscheiding op verschillende manieren
invullen. Enerzijds, absolute machtenscheiding
anderzijds een machtsevenwicht
❖ Bij absolute machtenscheiding als ware muren tussen
de staatsmachten. Ieder heeft zijn eigen functie om
uitoefen zonder inmenging of controle van andere
staatsmacht
Voorbeeld van absolute machtenscheiding:
Jacobijnse grondwetten, vroegere Franse
grondwet: verwierp rechterlijke controle op
bestuur en parlement, bestuur controleerde
zichzelf ‘administration juge’.
Administratieve rechtscollege in België die
buiten de rechtelijke macht staat → de
administratieve rechtscollege: Raad van State.
[jurisdictionele dualisme (naast de gewone hoven
en rechtbanken ook administratieve rechtbanken
die het bestuur controleren); ↔ in Angelsaksen
wereld heb je jurisdictionele monisme: gewone
hoven rechtbank ook bevoegd zijn om
uitvoerende macht/bestuur te controleren]
❖ Lees ook pagina 11 Hamilton citaat cursus: rechter kan
enkel controleren, dus niet minst gevaarlijke tak van
overheid. Kan niet beslissen over budget of leger.
Rechter kan enkel controleren. Hamilton zegt daarom dat
de rechter de macht moet krijgen om andere
staatsinstellingen te kunnen controleren.
❖ Bij machtsevenwicht, geen ondoordringbare muur maar
de verschillende organen zijn op elkaar zijn aangewezen.
Kunnen elkaar WEL controleren en soms participeren
in de uitoefening van elkaars functie.
Het Belgisch Parlementair systeem, de
wetgevende functie wordt niet enkel uitgeoefend
door de wetgevende parlement kamer en de
Pagina 4 van 151
, senaat maar ook de uitvoerende macht: de
Koning – de regering, participeert in de
uitoefening van de wetgevende functie – het
initiatief kan uitgaan van de Koning
(Wetsontwerp) en de bekrachtiging en
afkondiging door de Koning of de regering.
[wederzijdse participatie in uitvoering van
elkaars functie]
Een ander voorbeeld in België is dat de regering
het vertrouwen moet genieten van de
meerderheid van het parlement.
In België, kan de rechter het bestuur controleren
– artikel 159 GW. De rechter moet de besluiten
buiten toepassing laten wanneer in strijd zijn met
hogere normen. [voorbeeld van controle van
elkaar]
❖ Welke van deze twee systemen werd bepleit door
Montesquieu? Montesquieu had een machtsevenwicht
voor ogen, niet absolute machtenscheiding, want in de
VK was er toen een parlementaire regeringsvorm. Dit
blijkt ook uit een citaat van James Madison uit the
Federalist Papers nr 47 1788: “[Montesquieu] did not
mean that these departments ought to have no partial
agency in, or no control over, the acts of each other. His
meaning, as his own words import, and still more
conclusively as illustrated by the example in his eye, can
amount to no more than this, that where the whole power
of one department is exercised by the same hands which
possess the whole power of another department, the
fundamental principles of a free constitution are
subverted”. Hij zegt dus dat Montesquieu niet vond dat
er een volledige machtenscheiding moest staan, in tegen
deel, Montesquieu zijn voorbeeld was Engeland en daar
was geen absolute machtenscheiding maar parlementaire
systeem met checks and balances. Wel merkwaardig,
want in V.S. is er geen parlementaire systeem met
wederzijdse participatie, in de V.S. hebben ze een
presidentieel regeringsvorm. Belangrijkst verschil met
parlementair systeem van België en Engeland: wat is het
belangrijkst verschil m.b.t. de horizontale
machtenscheiding? De uitvoerende macht wordt
rechtstreeks gekozen door de bevolking. De president
kiest zelf zijn of haar ministers. En die ministers zijn
enkel verantwoording aan hem of haar verschuldigd, niet
aan het parlement. Parlement oefent geen controle uit
over de president. Dus er is wel een muur tussen
parlement en regering, anders dan in het
parlementaire systeem. Dat is tegenstrijdig want
Madison pleitte voor check and balances en heeft de
grondwet geschreven. De V.S. heeft wel check and
Pagina 5 van 151
, balances maar die zijn anders uitgewerkt dan in het
parlementaire systeem. Bv president heeft veto t.a.v. een
parlementair voorstel die ook weer kan worden overruled
door 2/3e meerderheid. Ander voorbeeld, is de
impeachmentprocedure om president af te zetten.
− Belangrijkste doel van horizontale machtenscheiding is dus
tegen gaan van machtsmisbruik door bevoegdheden te spreiden
tussen de 3 staatsmachten. Daarnaast ook aantal andere doelen
die worden nagestreefd met de horizontale machtenscheiding:
❖ Ook voordelen voor arbeidsverdeling/ functionele
specialisatie. Staatsorganen die zich bezig houden waar
het voor bevoegd is en zich daar in kan specialiseren. Dit
heeft als voordeel dat iedereen zich kan toeleggen op zijn
of haar taak en zich daarin specialiseren en daarin de
onafhankelijkheid.
❖ De horizontale machtenscheiding lijdt ook tot
onafhankelijkheid. Voor sommige overheidstaken,
belangrijk dat die kunnen plaatsvinden in volledige
onafhankelijk zonder inmenging/controle van de
politiek, regering etc. dus voor sommige functies wel een
muur nodig. Bijvoorbeeld, de rechter moet afhankelijk
zijn van het parlement en de regering. Niet alleen
rechters, ook andere instellingen zoals de VREG, UNIA,
GBA, de Centrale Bank.
➢ (ii) Verticale machtenscheiding: de taken/bevoegdheden van een
overheid verdelen tussen de verschillende lagen van de gelaagde
rechtsorde. Bv vanaf VN, EU tot de gemeenten en districten. Van
kleinste naar hoogste niveau. Doel: om machtsmisbruik tegen te gaan.
− Gelaagde rechtsorde – constitutioneel pluralisme: Elke laag in
de rechtsorde kan in theorie een eigen grondwet hebben.
❖ Bv Duitsland: een federale staat met een federale
grondwet, elke deelstaat hebben ook een eigen grondwet.
Tot slot Duitsland ook lid van EU, en de EU verdragen
(constitutionele verdragen) “een soort van EU
grondwet”. Dat brengt ons tot systeem van
constitutionele pluralisme. Probleem van constitutionele
pluralisme: grondwet is hoogste norm in rechtsorde, wat
nu als je 3 grondwetten hebt? Welke is de hoogste norm
en hoe verhouden ze zich tegenover elkaar [later aan bod
in cursus]
− Technieken om bevoegdheden te verdelen tussen de
verschillende lagen: (i) decentralisatie en (ii) federalisme
(bevoegdheden toeken aan autonome overheidsbanden)
❖ Decentralisatie: taken/bevoegdheden toekennen aan
ondergeschikte besturen [besturen onder
toezicht/controle van de centrale overheid, bv de
gemeenten en provincies in België, niet autonoom, maar
gedecentraliseerd]
❖ Federalisme: bevoegdheden toekennen aan territoriale
gebieden die autonoom zijn en niet onder
Pagina 6 van 151
Bachelor Rechten KUL
Grondwettelijk recht 2026 - C02Y9A
Les Nota’s Grondwettelijk recht – professor S. Sottiaux
INHOUDSOPGAVE
1. BASISBEGRIPPEN EN CENTRALE THEMA’S ........................................................2
2. BRONNEN VAN HET GRONDWETTELIJK RECHT .............................................20
3. VERHOUDINGEN IN DE GELAAGDE RECHTSORDE ........................................40
4. DE DEMOCRATIEVORM .........................................................................................51
5. DE REGERINGSVORM .............................................................................................66
6. STAATSVORM...........................................................................................................80
7. GRONDRECHTEN: ALGEMENE INLEIDING .....................................................105
8. GRONDRECHTEN: HET RECHT OP VRIJHEID VAN MENING EN
MENINGSUITING ....................................................................................................128
9. GRONDRECHTEN: VRIJHEID VAN VERGADERING EN VERENIGING .......135
10. GRONDRECHTEN: DE VRIJHEID VAN GEDACHTE, GEWETEN EN
GODSDIENST ...........................................................................................................138
11. GRONDRECHTEN: HET RECHT OP EERBIEDIGING VAN HET PRIVÉ-
LEVEN.......................................................................................................................141
12. GRONDRECHTEN: HET GELIJKHEIDSBEGINSEL ...........................................145
13. GRONDRECHTEN: OVERIGE RECHTEN IN DE GRONDWET.........................149
Pagina 1 van 151
, 1. BASISBEGRIPPEN EN CENTRALE THEMA’S
Schema
I. De functies van de grondwet
II. De Grondwet in materiele en formele zin
III. Enkele belangrijke classificaties
a. De grondwet en de democratievorm
b. De grondwet en de regeringsvorm
c. De grondwet en de staatsvorm
IV. Enkele centrale thema’s van het publiekrecht
I. De functies van de grondwet
• Waarom hebben we een grondwet?
▪ Voorbeeld citaten
➢ De Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring – Thomas Jefferson
1776
− “We hold these truths to be self-evident that all men are created
equal”
➢ Artikel 16 Franse Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger,
26 august 1789 – Marquise de Lafayette
− “Iedere maatschappij waarin de rechten niet gewaarborgd zijn,
noch de scheiding der machten in vastgesteld, heeft geen
grondwet”
▪ Die twee verklaringen zijn afkomstig uit twee revolutionaire teksten die de
voorlopers van eerste twee grondwetten in de moderne betekenis van het woord
– de Amerikaanse grondwet 1787 en de Franse grondwet van 1791. Nadien
hebben die andere grondwetten beïnvloed, waaronder de Belgische grondwet
van 1831. Dit is niet eenzijdig, de Amerikaanse grondwetten zijn ook beïnvloed
door de charters van de lage landen en Europa (b.v. Magna Carta, Charter van
Korteberg, de blijde inkomst van de Hertog van Brabant).
▪ De twee verklaringen verwoorden de twee functies van de grondewet: (i) de
democratische organisatie van de overheidsmacht en (ii) de beperking van de
overheidsmacht
Eerste functie: de democratische organisatie van de overheidsmacht
• Onafhankleijksheidsverklaring V.S.
▪ “Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden
ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden ontlenen aan de instemming der
geregeerden; (…) een nieuwe regering in te stellen, haar grondslag vestigend
op beginselen en haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest
geschikt lijken om hun veiligheid en hun geluk te bewerkstelligen.”
➢ Het instellen van een regering, creëren van een overheid door instellen
van regering van allerlei organen, ambten en bevoegdheid geven aan die
verschillende instellingen en instellingen die op de instemming de
geregeerden gebaseerd zijn, m.a.w. democratische instellingen.
• Door het aannemen van grondwet wordt bevoegdheden/macht toegekend aan
instellingen en organen.
• Een grondwet creëert een overheid, een staat, een politieke gemeenschap ‘constitueert’
(vormgeven) zich in de grondwet tot een rechtsgemeenschap.
Pagina 2 van 151
, ▪ Een grondwet zet macht om tot rechtsmacht, macht juridisch legitimeren.
Daarom is grondwet hiërarchisch gezien hoogste norm in een rechtsorde.
Grondwet bevat geldigheidsvoorwaarden voor alle andere recht, dus hoe ander
rechtsnormen tot stand worden gebracht, bv hoe een wet moet worden
aangenomen.
• Grondwet hoogste norm binnen een rechtsorde.
▪ Primaire rechtsbron binnen elke rechtsorde
▪ De geldigheidsvoorwaarden voor secundaire rechtsvorming opgenomen in
grondwet. Dus staat hoe andere wetten kunnen worden aangenomen (bv
wetgevingsprocedure)
• Volkssoevereiniteit/ consent
▪ Het volk recht om de grondwet aan te nemen en moet instemmen
• Niet alle grondwetten zijn democratisch, bv Iran, Nazie Duitsland
Tweede functie: het beperken van diezelfde democratische overheidsmacht
• Elke grondwet heeft tot doel om de georganiseerde overheidsmacht tegelijkertijd ook
te beperken. De grondwet idee nauw verbonden met theorieën rond belang van
gematigd bestuur, bescherming van individuele vrijheid tegen een tirannieke arbitraire
overheid die zijn macht misbruikt. Die beperking wordt gedaan door twee manieren:
▪ (1) Machtenscheiding/ spreiding [democratisch organiseren van het bestuur]
➢ (i) Horizontale machtenscheiding
− Taken/bevoegdheden verdelen binnen één en hetzelfde
overheidsverband. Bv binnen het Federale Belgen, binnen de
EU, binnen de stad Kortrijk etc.
− Montesquieu en Locke
❖ Trias Politica – Montesquieu, De L’esprit des Lois 1748
Wetgevende functie: aannemen van regels
Uitvoerende functie: handhaven/uitvoeren van
die regels
Rechterlijke functie: beslechten van geschillen
m.b.t van toepassing van die regels of de
bestraffing van de genen die de regels niet hebben
gerespecteerd.
− Horizontale machtenscheiding houdt in dat die drie functies niet
aan één en dezelfde persoon/orgaan wordt toegekend.
❖ De drie functies worden toebedeeld aan drie onverdeelde
staatsmachten. Om machtsmisbruik te vermijden moet
het gescheiden zijn om tegengewicht te bieden tussen de
machten. Montesquieu pleiten voor checks and balances
en was geïnspireerd door het Britse parlement systeem
en had dat voor ogen.
❖ C’est une expérience éternelle que tout homme qui a du
pouvoir est porté à en abuser (…). Pour qu’on ne puisse
pas abuser du pouvoir, if faut que, par la disposition des
choses, le pouvoir arrête le pouvoir” – Montesquieu
Mensen die macht hebben zijn geneigd die macht
te misbruiken, zo zitten we in elkaar. Dus als we
dat willen voorkomen moeten we machten
scheiden, en dat de ene macht tegengewicht kan
bieden tegen de andere macht.
Pagina 3 van 151
, Montesquieu bekeek naar verschillenden
rechtssystemen en vergeleek die. Zijn theorie van
scheiding der machten komt uit het hoofdstuk
over de Engelse grondwet. Montesquieu meende
dat Engeland een vorm van machtenscheiding te
ontwaren.
❖ John Locke pleitte al 50 jaar vóór Montesquieu voor
machtenscheiding: “And because it may be too great
temptation to human frailty, apt to grasp at power, for
the same persons who have the power of making laws to
have also in their hands the power to execute them,
whereby they may exempt themselves from obedience to
the laws they make, and suit the law, both in its making
and execution, to their own private advantage”
− Absolute machtenscheiding ↔ machtsevenwicht / checks
and balances
❖ Je kan machtenscheiding op verschillende manieren
invullen. Enerzijds, absolute machtenscheiding
anderzijds een machtsevenwicht
❖ Bij absolute machtenscheiding als ware muren tussen
de staatsmachten. Ieder heeft zijn eigen functie om
uitoefen zonder inmenging of controle van andere
staatsmacht
Voorbeeld van absolute machtenscheiding:
Jacobijnse grondwetten, vroegere Franse
grondwet: verwierp rechterlijke controle op
bestuur en parlement, bestuur controleerde
zichzelf ‘administration juge’.
Administratieve rechtscollege in België die
buiten de rechtelijke macht staat → de
administratieve rechtscollege: Raad van State.
[jurisdictionele dualisme (naast de gewone hoven
en rechtbanken ook administratieve rechtbanken
die het bestuur controleren); ↔ in Angelsaksen
wereld heb je jurisdictionele monisme: gewone
hoven rechtbank ook bevoegd zijn om
uitvoerende macht/bestuur te controleren]
❖ Lees ook pagina 11 Hamilton citaat cursus: rechter kan
enkel controleren, dus niet minst gevaarlijke tak van
overheid. Kan niet beslissen over budget of leger.
Rechter kan enkel controleren. Hamilton zegt daarom dat
de rechter de macht moet krijgen om andere
staatsinstellingen te kunnen controleren.
❖ Bij machtsevenwicht, geen ondoordringbare muur maar
de verschillende organen zijn op elkaar zijn aangewezen.
Kunnen elkaar WEL controleren en soms participeren
in de uitoefening van elkaars functie.
Het Belgisch Parlementair systeem, de
wetgevende functie wordt niet enkel uitgeoefend
door de wetgevende parlement kamer en de
Pagina 4 van 151
, senaat maar ook de uitvoerende macht: de
Koning – de regering, participeert in de
uitoefening van de wetgevende functie – het
initiatief kan uitgaan van de Koning
(Wetsontwerp) en de bekrachtiging en
afkondiging door de Koning of de regering.
[wederzijdse participatie in uitvoering van
elkaars functie]
Een ander voorbeeld in België is dat de regering
het vertrouwen moet genieten van de
meerderheid van het parlement.
In België, kan de rechter het bestuur controleren
– artikel 159 GW. De rechter moet de besluiten
buiten toepassing laten wanneer in strijd zijn met
hogere normen. [voorbeeld van controle van
elkaar]
❖ Welke van deze twee systemen werd bepleit door
Montesquieu? Montesquieu had een machtsevenwicht
voor ogen, niet absolute machtenscheiding, want in de
VK was er toen een parlementaire regeringsvorm. Dit
blijkt ook uit een citaat van James Madison uit the
Federalist Papers nr 47 1788: “[Montesquieu] did not
mean that these departments ought to have no partial
agency in, or no control over, the acts of each other. His
meaning, as his own words import, and still more
conclusively as illustrated by the example in his eye, can
amount to no more than this, that where the whole power
of one department is exercised by the same hands which
possess the whole power of another department, the
fundamental principles of a free constitution are
subverted”. Hij zegt dus dat Montesquieu niet vond dat
er een volledige machtenscheiding moest staan, in tegen
deel, Montesquieu zijn voorbeeld was Engeland en daar
was geen absolute machtenscheiding maar parlementaire
systeem met checks and balances. Wel merkwaardig,
want in V.S. is er geen parlementaire systeem met
wederzijdse participatie, in de V.S. hebben ze een
presidentieel regeringsvorm. Belangrijkst verschil met
parlementair systeem van België en Engeland: wat is het
belangrijkst verschil m.b.t. de horizontale
machtenscheiding? De uitvoerende macht wordt
rechtstreeks gekozen door de bevolking. De president
kiest zelf zijn of haar ministers. En die ministers zijn
enkel verantwoording aan hem of haar verschuldigd, niet
aan het parlement. Parlement oefent geen controle uit
over de president. Dus er is wel een muur tussen
parlement en regering, anders dan in het
parlementaire systeem. Dat is tegenstrijdig want
Madison pleitte voor check and balances en heeft de
grondwet geschreven. De V.S. heeft wel check and
Pagina 5 van 151
, balances maar die zijn anders uitgewerkt dan in het
parlementaire systeem. Bv president heeft veto t.a.v. een
parlementair voorstel die ook weer kan worden overruled
door 2/3e meerderheid. Ander voorbeeld, is de
impeachmentprocedure om president af te zetten.
− Belangrijkste doel van horizontale machtenscheiding is dus
tegen gaan van machtsmisbruik door bevoegdheden te spreiden
tussen de 3 staatsmachten. Daarnaast ook aantal andere doelen
die worden nagestreefd met de horizontale machtenscheiding:
❖ Ook voordelen voor arbeidsverdeling/ functionele
specialisatie. Staatsorganen die zich bezig houden waar
het voor bevoegd is en zich daar in kan specialiseren. Dit
heeft als voordeel dat iedereen zich kan toeleggen op zijn
of haar taak en zich daarin specialiseren en daarin de
onafhankelijkheid.
❖ De horizontale machtenscheiding lijdt ook tot
onafhankelijkheid. Voor sommige overheidstaken,
belangrijk dat die kunnen plaatsvinden in volledige
onafhankelijk zonder inmenging/controle van de
politiek, regering etc. dus voor sommige functies wel een
muur nodig. Bijvoorbeeld, de rechter moet afhankelijk
zijn van het parlement en de regering. Niet alleen
rechters, ook andere instellingen zoals de VREG, UNIA,
GBA, de Centrale Bank.
➢ (ii) Verticale machtenscheiding: de taken/bevoegdheden van een
overheid verdelen tussen de verschillende lagen van de gelaagde
rechtsorde. Bv vanaf VN, EU tot de gemeenten en districten. Van
kleinste naar hoogste niveau. Doel: om machtsmisbruik tegen te gaan.
− Gelaagde rechtsorde – constitutioneel pluralisme: Elke laag in
de rechtsorde kan in theorie een eigen grondwet hebben.
❖ Bv Duitsland: een federale staat met een federale
grondwet, elke deelstaat hebben ook een eigen grondwet.
Tot slot Duitsland ook lid van EU, en de EU verdragen
(constitutionele verdragen) “een soort van EU
grondwet”. Dat brengt ons tot systeem van
constitutionele pluralisme. Probleem van constitutionele
pluralisme: grondwet is hoogste norm in rechtsorde, wat
nu als je 3 grondwetten hebt? Welke is de hoogste norm
en hoe verhouden ze zich tegenover elkaar [later aan bod
in cursus]
− Technieken om bevoegdheden te verdelen tussen de
verschillende lagen: (i) decentralisatie en (ii) federalisme
(bevoegdheden toeken aan autonome overheidsbanden)
❖ Decentralisatie: taken/bevoegdheden toekennen aan
ondergeschikte besturen [besturen onder
toezicht/controle van de centrale overheid, bv de
gemeenten en provincies in België, niet autonoom, maar
gedecentraliseerd]
❖ Federalisme: bevoegdheden toekennen aan territoriale
gebieden die autonoom zijn en niet onder
Pagina 6 van 151
