Lifestyle
Inhoud
Spierwerking ,jdens inspanning ............................................................................................................. 4
1. Energiebronnen ........................................................................................................................... 4
1.1 Overzicht energiebronnen ......................................................................................................... 4
1.2 Voorraad reservestoffen en energievoorraad .................................................................... 7
1.3 Eigenschappen van de brandstoAronnen ......................................................................... 7
2. Energieuitwisseling ...................................................................................................................... 8
2.1 De 3 basisenergiesystemen ....................................................................................................... 8
2.2 Volgorde van de 3 energiesystemen .................................................................................. 9
Anaerobe aAraak van glucose .................................................................................................. 10
Aerobe aAraak van Glucose ...................................................................................................... 12
Ademhalingsketen/Elektronentransportketen .......................................................................... 13
Aerobe aAraak van vetzuur ...................................................................................................... 14
2.3 Interac,e van de 3 energiesystemen ....................................................................................... 14
3. Spiervezeltypen ......................................................................................................................... 16
3.1 Indeling van spiervezeltypen ........................................................................................... 16
3.2 Voorkomen van spiervezeltypen...................................................................................... 19
3.2.1 Gene,ca ...................................................................................................................... 19
3.2.2 Training ........................................................................................................................ 19
Energieverbruik en energiebalans ......................................................................................................... 23
1. De energiebalans ....................................................................................................................... 23
1.1 Energie-inname................................................................................................................ 23
1.2 Energieverbruik ............................................................................................................... 24
1.2.1 Basaal metabolisme/rustmetabolisme........................................................................ 24
1.2.2 Thermogeen effect van voeding .................................................................................. 25
1.2.3 Metabolisme door spierwerking ................................................................................. 25
1.2.4 Faculta,eve thermogenese ......................................................................................... 26
2. Meten van energieverbruik ....................................................................................................... 27
2.1 Directe calorimetrie ......................................................................................................... 27
2.2 Indirecte calorimetrie ...................................................................................................... 28
2.3 Doubly labeled water....................................................................................................... 29
2.4 HarVrequen,e ................................................................................................................. 30
2.5 Beweging ......................................................................................................................... 30
1
, 2.6 Besluit .............................................................................................................................. 31
Lichaamssamenstelling.......................................................................................................................... 33
1. Modellen voor lichaamssamenstelling ...................................................................................... 33
2. Een eerste indica,e ................................................................................................................... 34
2.1 Body Mass Index (BMI) of Quetelet Index (QI) ................................................................ 34
2.2 Middelomtrek .................................................................................................................. 36
3. Bepalen van de lichaamssamenstelling ..................................................................................... 36
3.1 Laboratoriumtechnieken ................................................................................................. 38
3.2 Veldtechnieken ................................................................................................................ 41
4. Besluit ........................................................................................................................................ 43
Beweging en sedentair gedrag .............................................................................................................. 45
1. Beweging en sedentair gedrag bij Belgen.................................................................................. 45
2. Aanbevelingen ........................................................................................................................... 45
2.1 Lichaamsbeweging........................................................................................................... 46
2.1.1 Intensiteit van beweging ............................................................................................. 46
2.1.2 Aanbeveling lichaamsbeweging (‘OF’)......................................................................... 47
2.1.3 Aanbevelingen per lee`ijdsgroep ............................................................................... 47
2.2 Sedentair gedrag .............................................................................................................. 48
2.2.1 Gezondheidsrisico’s ..................................................................................................... 48
2.2.2 Aanbevelingen sedentair gedrag ................................................................................. 49
3. 10.000 stappen Vlaanderen ...................................................................................................... 49
4. Gezondheidsvoordelen van lichaamsbeweging......................................................................... 51
4.1 Obesitas ........................................................................................................................... 52
4.2 Diabetes type 2 ................................................................................................................ 53
4.3 Cardiovasculaire aandoeningen ....................................................................................... 55
4.4 Musculoskeletale gezondheid.......................................................................................... 56
4.5 Kanker .............................................................................................................................. 57
4.6 Psychologisch welzijn ....................................................................................................... 58
4.7 Cogni,eve func,es .......................................................................................................... 58
Toekoms,ge overheidsini,a,even ........................................................................................................ 60
1. Gezondheidstaks ....................................................................................................................... 60
2. Obesogene omgeving ................................................................................................................ 63
3. Nudging ..................................................................................................................................... 65
4. Nutri-score................................................................................................................................. 68
eHealth en mHealth .............................................................................................................................. 72
2
,1. Defini,e ..................................................................................................................................... 72
2. Voordelen .................................................................................................................................. 73
3. mHealth in België: van uitdagingen naar kansen ...................................................................... 73
4. Huidige stand van zaken in België ............................................................................................. 74
4.1 De personal health viewer ............................................................................................... 74
4.2 Het elektronisch geneesmiddelenvoorschri` .................................................................. 75
4.3 E-ahestering .................................................................................................................... 75
4.4 Het Elektronisch Medisch Dossier ................................................................................... 75
4.5 Vitalink ............................................................................................................................. 76
4.6 Het Collabora,ef ZorgplaVorm (CoZo) ............................................................................ 76
4.7 Mijn Gezondheid ............................................................................................................. 76
4.8 De Valida,epiramide ....................................................................................................... 77
3
,Spierwerking +jdens inspanning
1. Energiebronnen
1.1 Overzicht energiebronnen
De hoeveelheid ATP die voor een bep spierkracht nodig is,
hangt af van de aard van de contrac,e (duur & intensiteit). Dit
bepaalt of we vetreserves aanspreken of glycogeen-reserves.
De spier voorziet in zijn energiehoe`e door oxida,e
(verbranding in de cel) van voornamelijk koolhydraten en
vehen. Eiwihen, of eigenlijk de aminozuren die de eiwihen
vormen, kunnen ook w ingezet. De duur en intensiteit van de
fysieke inspanning zijn bepalend voor de type reservevoorraad die aangesproken wordt. Aminozuren
kunnen via de gluconeogenese omgezet w tot glucose of tot een intermediair van het oxida,ef
metabolisme (zoals pyruvaat of acetylCoA). De directe aAraak van aminozuren draagt bij een gezond
persoon normaal gezien niet meer dan 5% bij tot de ATP produc,e van de spier
Spier hee` glycogeen maar kunnen ook glucose uit het bloed halen. Dit kan door voeding of glucose
vrijgezet uit leverglycogeen.
Energiebronnen (zie tabel p16)
Koolhydraten - Glucose komt in de spiercel normaal enkel voor onder de
vorm van zijn polymeer glycogeen => glucose kan uit
glycogeen w vrijgezet
- Glycogeenvoorraad aanzienlijk kleiner dan vetvoorraad
(90min intensief sporten)
- Bloedglucose gezond persoon: 5-6 mmol/l
- Lever zet glucose vrij in het bloed
o Helpt bloedglucoseconcentra,e op peil te houden
(p15)
o Vnl voor ondersteunen werking centraal
zenuwstelsel (kan niet leven van vetzuren)
o Gluconeogenese: lever kan ook glucose secreteren
via nieuwvorming (niet aooms,g van glycogeen)
o Glucose kan id lever gesynthe,seerd w vanuit
melkzuur, glycerol en verschillende aminozuren
Vehen - Grootste energievoorraad in het lichaam
- Vrije vetzuren (free fahy acids – FFA) à brandstoAron
voor spieren ,jdens inspanning
o Opgeslagen als triglyceriden in vetcellen en
tussen/in spiervezels
o Gem vetpercentage westen: 16-17% voor mannen
(95k kcal) en 24-25% voor vrouwen (120k kcal)
o Beschikbaar stellen van vetzuren is een traag
proces à concentra,e FFA daalt het 1e kwar,er
aangezien ac,eve spiervezels sneller vetzuren
4
, onhrekken aan het bloed dan er vetzuren
kunnen vrijgezet worden.
- AAraak van triglyceriden in vetweefsel gekatalyseerd
door een hormoongevoelig lipase
Traag proces in vgl met oxidase van glucose.
Eiwihen
Eiwihen en aminozuren kunnen ook worden ingezet voor
ATP-produc,e (< 5% vh totaal). In uiterste nood worden ze
via gluconeogenese omgezet in glucose of een intermediair
vh oxida,ef metabolisme nl. pyrofaat of aceltylco-enzym.
Bij fysieke inspanningen met een toenemende graad van belas,ng is een verschuiving binnen het
aeroob metabolisme van vetverbranding naar glucoseverbranding waarneembaar aangezien het
lichaam rekening houdt md beschikbaarheid v zuurstof. Als het cardiorespiratoire systeem bij
hoge belas,ng zijn grenzen bereikt, is verbranding van glucose efficiënter dan van vetzuren (zie
tabel 2). Niehegenstaande vetzuren meer energie per gram opleveren, w er een grote
hoeveelheid zuurstof vereist voor vetoxida,e. Bij sporten met een hoge intensiteit zijn
koolhydraten dus cruciaal
Welke drie factoren zorgen ervoor dat energie vanuit vehen vertraagd is à (1) er is zuurstof
noodzakelijk en het aeroob metabolisme is niet onmiddellijk beschikbaar (2) beperkte voorraad
in de spieren aanwezig en (3) je hebt meer enzyma,sche stappen voor de vrijstelling in het bloed.
Waarom vormt koolhydraatarm dieet een bedreiging voor de spiermassa à als er onvoldoende
glucose aanwezig is in het bloed, zal er een nieuwvorming zijn van glucose in de lever. Dit heet
glyconeogenese. Aminozuren aooms,g uit spiereiwihen kunnen dienst doen als precursor.
5
, Selec5e van brandstoffen 5jdens inspanning
- Vooral bepaald door capaciteit en vermogen van de verschillende energiesystemen
o Capaciteit en vermogen van de energieprocessen (tabel p18)
§ Capaciteit: de totale hoeveelheid ATP die via dat energiesysteem kan w geproduceerd
• Groohe energiereserve + wijze aAraak (aeroob/anaeroob) als bepalende factoren
• Verwijst naar de beschikbare hvlhd energie + determineert duur inspanning
• Vgl brandsto`ank auto: groohe bepaalt hoe ver je kan rijden aan een bepaalde
snelheid, maar bepaalt niet hoe snel je kan rijden of optrekken
§ Vermogen: snelheid waarmee ATP kan w geproduceerd vanuit een brandstoAron
• Hoeveelheid ATP die per ,jdseenheid kan w gevormd à auankelijk van
enzymac,viteit verantwoordelijk voor de aAraak
• Snelheid ATP verbruik evenreding met intensiteit inspanning à vermogen
energiesysteem is determinerend voor de inspanningsintensiteit die met dat
systeem bereikt kan worden
• Vgl vermogen motor auto: vermogen bepaalt hoe snel je kan rijden en optrekken,
niet hoe ver je kan rijden aan bepaalde snelheid
o Duur en intensiteit van de inspanning
§ Intensiteit
• Lichte arbeid à spieren verbuiken voedingsstoffen aangeleverd via bloed
• Rus,ge ac,viteiten à vnl. Vehen als brandstof
• Heel lage intensiteiten à energie in ac,eve spieren bijna volledig geleverd via
oxida,e van vrije vetzuren uit bloed en in mindere mate via bloedglucose
§ Duur
• Lage intensiteit à belang van spierreserves te verwaarlozen à Bloed-vrije
vetzuren aangevuld met een klein aandeel bloedglucose
• Hoge intensiteit à selec,e evolueert ifv ,jd à aandeel spierglycogeen daalt en
rol bloed-vrije vetzuren wint aan belang
• In het begin van een langdurige inspanning is het totale aandeel van koolhydraten,
vooral spierglycogeen, in de energielevering primoridaal, terwijl naarmate de
inspanning langer duurt het FFA-metabolisme meer en meer op de voorgrond
treedt
6
Inhoud
Spierwerking ,jdens inspanning ............................................................................................................. 4
1. Energiebronnen ........................................................................................................................... 4
1.1 Overzicht energiebronnen ......................................................................................................... 4
1.2 Voorraad reservestoffen en energievoorraad .................................................................... 7
1.3 Eigenschappen van de brandstoAronnen ......................................................................... 7
2. Energieuitwisseling ...................................................................................................................... 8
2.1 De 3 basisenergiesystemen ....................................................................................................... 8
2.2 Volgorde van de 3 energiesystemen .................................................................................. 9
Anaerobe aAraak van glucose .................................................................................................. 10
Aerobe aAraak van Glucose ...................................................................................................... 12
Ademhalingsketen/Elektronentransportketen .......................................................................... 13
Aerobe aAraak van vetzuur ...................................................................................................... 14
2.3 Interac,e van de 3 energiesystemen ....................................................................................... 14
3. Spiervezeltypen ......................................................................................................................... 16
3.1 Indeling van spiervezeltypen ........................................................................................... 16
3.2 Voorkomen van spiervezeltypen...................................................................................... 19
3.2.1 Gene,ca ...................................................................................................................... 19
3.2.2 Training ........................................................................................................................ 19
Energieverbruik en energiebalans ......................................................................................................... 23
1. De energiebalans ....................................................................................................................... 23
1.1 Energie-inname................................................................................................................ 23
1.2 Energieverbruik ............................................................................................................... 24
1.2.1 Basaal metabolisme/rustmetabolisme........................................................................ 24
1.2.2 Thermogeen effect van voeding .................................................................................. 25
1.2.3 Metabolisme door spierwerking ................................................................................. 25
1.2.4 Faculta,eve thermogenese ......................................................................................... 26
2. Meten van energieverbruik ....................................................................................................... 27
2.1 Directe calorimetrie ......................................................................................................... 27
2.2 Indirecte calorimetrie ...................................................................................................... 28
2.3 Doubly labeled water....................................................................................................... 29
2.4 HarVrequen,e ................................................................................................................. 30
2.5 Beweging ......................................................................................................................... 30
1
, 2.6 Besluit .............................................................................................................................. 31
Lichaamssamenstelling.......................................................................................................................... 33
1. Modellen voor lichaamssamenstelling ...................................................................................... 33
2. Een eerste indica,e ................................................................................................................... 34
2.1 Body Mass Index (BMI) of Quetelet Index (QI) ................................................................ 34
2.2 Middelomtrek .................................................................................................................. 36
3. Bepalen van de lichaamssamenstelling ..................................................................................... 36
3.1 Laboratoriumtechnieken ................................................................................................. 38
3.2 Veldtechnieken ................................................................................................................ 41
4. Besluit ........................................................................................................................................ 43
Beweging en sedentair gedrag .............................................................................................................. 45
1. Beweging en sedentair gedrag bij Belgen.................................................................................. 45
2. Aanbevelingen ........................................................................................................................... 45
2.1 Lichaamsbeweging........................................................................................................... 46
2.1.1 Intensiteit van beweging ............................................................................................. 46
2.1.2 Aanbeveling lichaamsbeweging (‘OF’)......................................................................... 47
2.1.3 Aanbevelingen per lee`ijdsgroep ............................................................................... 47
2.2 Sedentair gedrag .............................................................................................................. 48
2.2.1 Gezondheidsrisico’s ..................................................................................................... 48
2.2.2 Aanbevelingen sedentair gedrag ................................................................................. 49
3. 10.000 stappen Vlaanderen ...................................................................................................... 49
4. Gezondheidsvoordelen van lichaamsbeweging......................................................................... 51
4.1 Obesitas ........................................................................................................................... 52
4.2 Diabetes type 2 ................................................................................................................ 53
4.3 Cardiovasculaire aandoeningen ....................................................................................... 55
4.4 Musculoskeletale gezondheid.......................................................................................... 56
4.5 Kanker .............................................................................................................................. 57
4.6 Psychologisch welzijn ....................................................................................................... 58
4.7 Cogni,eve func,es .......................................................................................................... 58
Toekoms,ge overheidsini,a,even ........................................................................................................ 60
1. Gezondheidstaks ....................................................................................................................... 60
2. Obesogene omgeving ................................................................................................................ 63
3. Nudging ..................................................................................................................................... 65
4. Nutri-score................................................................................................................................. 68
eHealth en mHealth .............................................................................................................................. 72
2
,1. Defini,e ..................................................................................................................................... 72
2. Voordelen .................................................................................................................................. 73
3. mHealth in België: van uitdagingen naar kansen ...................................................................... 73
4. Huidige stand van zaken in België ............................................................................................. 74
4.1 De personal health viewer ............................................................................................... 74
4.2 Het elektronisch geneesmiddelenvoorschri` .................................................................. 75
4.3 E-ahestering .................................................................................................................... 75
4.4 Het Elektronisch Medisch Dossier ................................................................................... 75
4.5 Vitalink ............................................................................................................................. 76
4.6 Het Collabora,ef ZorgplaVorm (CoZo) ............................................................................ 76
4.7 Mijn Gezondheid ............................................................................................................. 76
4.8 De Valida,epiramide ....................................................................................................... 77
3
,Spierwerking +jdens inspanning
1. Energiebronnen
1.1 Overzicht energiebronnen
De hoeveelheid ATP die voor een bep spierkracht nodig is,
hangt af van de aard van de contrac,e (duur & intensiteit). Dit
bepaalt of we vetreserves aanspreken of glycogeen-reserves.
De spier voorziet in zijn energiehoe`e door oxida,e
(verbranding in de cel) van voornamelijk koolhydraten en
vehen. Eiwihen, of eigenlijk de aminozuren die de eiwihen
vormen, kunnen ook w ingezet. De duur en intensiteit van de
fysieke inspanning zijn bepalend voor de type reservevoorraad die aangesproken wordt. Aminozuren
kunnen via de gluconeogenese omgezet w tot glucose of tot een intermediair van het oxida,ef
metabolisme (zoals pyruvaat of acetylCoA). De directe aAraak van aminozuren draagt bij een gezond
persoon normaal gezien niet meer dan 5% bij tot de ATP produc,e van de spier
Spier hee` glycogeen maar kunnen ook glucose uit het bloed halen. Dit kan door voeding of glucose
vrijgezet uit leverglycogeen.
Energiebronnen (zie tabel p16)
Koolhydraten - Glucose komt in de spiercel normaal enkel voor onder de
vorm van zijn polymeer glycogeen => glucose kan uit
glycogeen w vrijgezet
- Glycogeenvoorraad aanzienlijk kleiner dan vetvoorraad
(90min intensief sporten)
- Bloedglucose gezond persoon: 5-6 mmol/l
- Lever zet glucose vrij in het bloed
o Helpt bloedglucoseconcentra,e op peil te houden
(p15)
o Vnl voor ondersteunen werking centraal
zenuwstelsel (kan niet leven van vetzuren)
o Gluconeogenese: lever kan ook glucose secreteren
via nieuwvorming (niet aooms,g van glycogeen)
o Glucose kan id lever gesynthe,seerd w vanuit
melkzuur, glycerol en verschillende aminozuren
Vehen - Grootste energievoorraad in het lichaam
- Vrije vetzuren (free fahy acids – FFA) à brandstoAron
voor spieren ,jdens inspanning
o Opgeslagen als triglyceriden in vetcellen en
tussen/in spiervezels
o Gem vetpercentage westen: 16-17% voor mannen
(95k kcal) en 24-25% voor vrouwen (120k kcal)
o Beschikbaar stellen van vetzuren is een traag
proces à concentra,e FFA daalt het 1e kwar,er
aangezien ac,eve spiervezels sneller vetzuren
4
, onhrekken aan het bloed dan er vetzuren
kunnen vrijgezet worden.
- AAraak van triglyceriden in vetweefsel gekatalyseerd
door een hormoongevoelig lipase
Traag proces in vgl met oxidase van glucose.
Eiwihen
Eiwihen en aminozuren kunnen ook worden ingezet voor
ATP-produc,e (< 5% vh totaal). In uiterste nood worden ze
via gluconeogenese omgezet in glucose of een intermediair
vh oxida,ef metabolisme nl. pyrofaat of aceltylco-enzym.
Bij fysieke inspanningen met een toenemende graad van belas,ng is een verschuiving binnen het
aeroob metabolisme van vetverbranding naar glucoseverbranding waarneembaar aangezien het
lichaam rekening houdt md beschikbaarheid v zuurstof. Als het cardiorespiratoire systeem bij
hoge belas,ng zijn grenzen bereikt, is verbranding van glucose efficiënter dan van vetzuren (zie
tabel 2). Niehegenstaande vetzuren meer energie per gram opleveren, w er een grote
hoeveelheid zuurstof vereist voor vetoxida,e. Bij sporten met een hoge intensiteit zijn
koolhydraten dus cruciaal
Welke drie factoren zorgen ervoor dat energie vanuit vehen vertraagd is à (1) er is zuurstof
noodzakelijk en het aeroob metabolisme is niet onmiddellijk beschikbaar (2) beperkte voorraad
in de spieren aanwezig en (3) je hebt meer enzyma,sche stappen voor de vrijstelling in het bloed.
Waarom vormt koolhydraatarm dieet een bedreiging voor de spiermassa à als er onvoldoende
glucose aanwezig is in het bloed, zal er een nieuwvorming zijn van glucose in de lever. Dit heet
glyconeogenese. Aminozuren aooms,g uit spiereiwihen kunnen dienst doen als precursor.
5
, Selec5e van brandstoffen 5jdens inspanning
- Vooral bepaald door capaciteit en vermogen van de verschillende energiesystemen
o Capaciteit en vermogen van de energieprocessen (tabel p18)
§ Capaciteit: de totale hoeveelheid ATP die via dat energiesysteem kan w geproduceerd
• Groohe energiereserve + wijze aAraak (aeroob/anaeroob) als bepalende factoren
• Verwijst naar de beschikbare hvlhd energie + determineert duur inspanning
• Vgl brandsto`ank auto: groohe bepaalt hoe ver je kan rijden aan een bepaalde
snelheid, maar bepaalt niet hoe snel je kan rijden of optrekken
§ Vermogen: snelheid waarmee ATP kan w geproduceerd vanuit een brandstoAron
• Hoeveelheid ATP die per ,jdseenheid kan w gevormd à auankelijk van
enzymac,viteit verantwoordelijk voor de aAraak
• Snelheid ATP verbruik evenreding met intensiteit inspanning à vermogen
energiesysteem is determinerend voor de inspanningsintensiteit die met dat
systeem bereikt kan worden
• Vgl vermogen motor auto: vermogen bepaalt hoe snel je kan rijden en optrekken,
niet hoe ver je kan rijden aan bepaalde snelheid
o Duur en intensiteit van de inspanning
§ Intensiteit
• Lichte arbeid à spieren verbuiken voedingsstoffen aangeleverd via bloed
• Rus,ge ac,viteiten à vnl. Vehen als brandstof
• Heel lage intensiteiten à energie in ac,eve spieren bijna volledig geleverd via
oxida,e van vrije vetzuren uit bloed en in mindere mate via bloedglucose
§ Duur
• Lage intensiteit à belang van spierreserves te verwaarlozen à Bloed-vrije
vetzuren aangevuld met een klein aandeel bloedglucose
• Hoge intensiteit à selec,e evolueert ifv ,jd à aandeel spierglycogeen daalt en
rol bloed-vrije vetzuren wint aan belang
• In het begin van een langdurige inspanning is het totale aandeel van koolhydraten,
vooral spierglycogeen, in de energielevering primoridaal, terwijl naarmate de
inspanning langer duurt het FFA-metabolisme meer en meer op de voorgrond
treedt
6
