Italië
zondag 8 maart 2026 16:32
1. De Italiaanse eenwording als een exportproduct van de Franse Revolutie
Italië was en reeks van vorstelijke gebieden en 3 republieken. Strekte zich ook nog uit aan de Adriatische kust (Kroatië en Slovenië)
1.1. De Italiaanse veldtocht van 1796-’97
De Italiaanse veldtocht van 1796-’97 vestigde de mythe van het militaire genie Napoleon.
Zijn campagne leidde tot de compromisvrede van Campo Formio (17.10.1797).
- De Oostenrijkers verloren grondgebied in Noord-Italië en Zuidelijk Nederlanden
+ verkregen de territoria van de voormalige Venetiaanse Republiek en van het prinsbisdom Salzburg.
- Cisalpijnse Republiek, een vazalstaat van de Franse Republiek, werd opgericht
+ zij erkenden de Franse annexatie van de Zuidelijke Nederlanden.
1.2. De Italiaanse Zusterrepublieken en het Koninkrijk Italië
Naast de Cisalpijnse Republiek kwamen vervolgens ook elders in Italië zusterrepublieken tot stand. De belangrijkste waren:
- de Ligurische (= Genuese)
- de Partenopeïsche (= Napolitaanse)
- de Romeinse Republiek
→ Zij functioneerden alle als Franse buffer-/vazalstaten tegen invallen van de coalitie troepen.
In 1805 voegde Napoleon (die zichzelf intussen tot keizer had uitgeroepen) de Cisalpijnse en de Ligurische Republieken samen met de voormalige Venetiaanse
gebieden die hij nu wel op de Oostenrijkers had veroverd.
=> Hij doopte dit nieuwe land om tot het koninkrijk Italië
Voor het eerst 'Italië' geplakt op een staatkundig gebied
Dat koninkrijk was in een personele unie verbonden met het Franse keizerrijk. Napoleon stond er dus aan het hoofd van.
Napoleon was keizer van Frankrijk en koning van Italië.
Milaan moest het 2e Parijs worden en werd de hoofdstad van Italië
In de aanloopperiode van 1797 tot 1848 werd ‘eenheid’ bestuurlijk denkbaar.
2. Het Risorgimento als een proces dat uit weemoed werd geboren
Ristorgimento geboren uit het verlangen naar wat voorbij was, het heden was droef en daar moest een einde aan komen.
Na de nederlaag van Napoleon (1815) probeerden de grootmachten tijdens het Congres van Wenen zo veel als mogelijk de toestand van voor de Franse
Revolutie te herstellen en de kaart te herstellen.
→ Die poging mislukte, de geest was immers uit de fles.
‘Italië was slechts een geografisch begrip’ aldus de Oostenrijkse kanselier Klemens von Metternich.
Grootmachten hadden geen belang bij Italië, Oostenrijk had er zelfs gebied voor moeten opgeven.
In Noord-Italië ontstonden twee grote blokken:
- Sardinië-Piëmont
- Lombardisch-Venetiaanse koninkrijk
= een dependance van de Oostenrijkse monarchie
In Centraal- en Zuid-Italië domineerden de Kerkelijke Staat en het Koninkrijk van de Beide Siciliën
Zeker in Noord en Centraal-Italië was onder invloed van de Franse Revolutie inmiddels een gezamenlijke politieke cultuur ontstaan.
→ Een of andere vorm van samengaan, kon nu voor het eerst worden ‘gedacht’. Dat denken gebeurde allereerst door leden van de noordelijke
stedelijke intellectuele elites. Het zuiden moest hier geen deel van zijn.
Aan het Risorgimento lag een sentiment van rouw en verlies om verloren grootsheid ten grondslag. Het was een bij uitstek romantisch proces dat vanuit een
gerichtheid op het verleden een betere toekomst probeerde te denken.
→ Ooit was Italië groots en belangrijk : renaissance, steden in late middeleeuwen,…
Giacomo Leopardi (1798-1837) : opera over het verlies van de Risorgimento
→ Het belang van opera:
Een veel groter bereik nog dan proza, poëzie en beeldhouwkunst had in Italië de opera. In vrijwel iedere plaats van enig belang stond immers een
theater en was een orkest actief. In dit genre werd het sentiment van rouw om het verlies van eerdere grootsheid het sterkst gepopulariseerd
In de romantische fase werd de Italiaanse eenheid bedacht en cultureel verbeeld. Zij liep uit op een reeks van conflicten en oorlogen die tussen 1848 en 1861
werden gevoerd.
3. Verloop en uitkomst van het Risorgimento
capita selecta Pagina 1
,3. Verloop en uitkomst van het Risorgimento
3.1. Leiders
De leidende politieke groepen, ook in het koninkrijk Sardinië-Piëmont, zaten aanvankelijk niet op een eventuele eenwording te wachten.
Die dreigde immers hun positie aan te tasten.
Het Risorgimento was een langdurig proces (1848-’61/70) dat aanvankelijk vooral tegen de stroom in door drie heel verschillende figuren gestalte werd
gegeven.
- Giuseppe Mazzini (1805-1872), de republikeinse charismaticus
○ Schreef eindeloos veel pamfletten, lang in ballingschap
○ Italië moest een democratisch republiek worden, als dat gebeurd zou Italië de leiding van de beschaafde wereld nemen en als d ie volkeren
verbinden in een eeuwige vrede
→ utopisch
Zijn visie haalde het niet, maar hij was wel belangrijk omdat hij velen heeft geïnspireerd
- Giuseppe Garibaldi (1807-1882), de doener
○ Marine officier die betrokken was bij pogingen om onrust te stoken
→ Werd opgepakt en verbannen en ging naar Latijns Amerika en werkte mee aan oproerigheid in de jonge staten zodat ze helemaal los waren van
de Spanjaarden en dan terug naar Italië
○ Definitieve stoot tot eenheid
○ Vage ideeën over hoe het eengemaakt Italië er zou moeten uitzien, het moest een democratische staat worden gedragen door waar den en die
waarden van de Franse revolutie in praktijk zou brengen
- Camillo Benso, graaf van Cavour (1810-1861), de pragmatische real-politicus
○ Vooraanstaande edelman die al veel reisde en onder de indruk was van het parlementair systeem
○ Liberaal
○ voorstander van vrije handel
○ Vervulde meermaals de rol van eerste minister van Piemont-Sardinië
3.2. Verloop Risorgimento
1848-’49: Revolutiegolf, kortstondige Romeinse en Venetiaanse Republieken
mislukking van de Cinque Giornate in Milaan, maar afkondiging van een grondwet (het Statuto) in Piemonte
1859: Oostenrijk verliest bijna heel Lombardije aan Piemonte
1860: Garibaldi leidt de ‘Expeditie van de Duizend’.
Begint expeditie met 1000 roodhemden, dit worden er 10.000den
Zijn groeiende troepen nemen op korte tijd het Koninkrijk van de Beide Siciliën in. De koning van de Siciliën vlucht.
Garibaldi draagt het gebied over aan Victor-Emmanuel II van Piemonte
→ zijn soevereiniteit was niet van gratie-gods, maar volkssoevereiniteit
1866: Het nieuwe koninkrijk Italië verwerft ook de Veneto
1870: Italiaanse troepen nemen Rome in en wordt nieuwe hoofdstad van eengemaakt Italië
Verhouding tussen kerk en staat: paus verliest wereldlijk domein, pauselijke staten waren al lang erg klein. De paus gaat steeds meer de kerk aansturen, gezag
groeit op religieus gebied.
Paus is geen wereldlijk vorst meer, belang groeit om op religieus vlak sterker te zijn
3.3. De uitkomst van de Italiaanse eenwording
De uitkomst van dit proces was eerder onverwacht.
→ Zij beantwoordde niet aan de voorstellingen die de protagonisten er zich vooraf van hadden gemaakt. De facto betekende zij een uitbreiding van het
(liberale) koninkrijk Sardinië-Piëmont.
De grondwet werd ook de grondwet van het nieuwe Italië, alle gebruiken van Piëmont werden voor de rest van Italië, de rest va n Italië werd
geabsorbeerd.
Fatta l’Italia, bisogna fare gli Italiani, apocrief toegeschreven aan Massimo d’Azeglio (1798-1866), vooraanstaand Piemontees politicus en opvolger van Cavour
als Italiaans premier. – Slaagden de Italiaanse politici in die opdracht?
3.4. Moeilijkheden die de jonge Italiaanse staat moest overwinnen
Jonge Italiaanse staat stond voor enorme uitdagingen:
- de vorstendommen en koninkrijken hadden naast elkaar gestaan (eigen munt, eigen wegen, eigen economie,…)
→ meer handel met de rest van Europa dan met de andere Italiaanse staten.
- Moesten wegennet gecreëerd worden, een spoornetwerk,….
- We hebben Italië gemaakt en nu moeten we er Italianen van maken
- De kloof tussen de maatschappelijke elite en de volksmassa’s was in Italië buitengewoon breed en diep.
- Felle tegenstand van de katholieke kerk, de verzoening tussen staat en kerk zou pas in 1929 zijn beslag krijgen (= Verdrag van Lateranen).
→ Paus ging mensen uitsluiten van sacramenten als ze deel namen aan de Italiaanse staat.
Vb. geen doop, communie,… => verdoemenis
- Verarmde het zuiden tijdens de eerste halve eeuw van de Italiaanse eenheidsstaat verder ten opzichte van het noorden
○ brigantaggio (= de facto een burgeroorlog) : rebellen beweging van struikrovers in het zuiden die bloederig werd neergeslagen
→ Paus steunde de struikrovers
○ massale emigratie (vooral naar Argentinië en de VS).
3.5. Balans van de liberale poging tot creatie van de Italiaanse eenheid
Weliswaar was de eenwording in formeel opzicht tot stand gebracht. Maar van de ‘waarden’ van het Risorgimento werd weinig gerealiseerd.
Italië hoopte terug groots te zijn (en zagen zichzelf ook zo), maar:
- Italië werd geen Europese grootmacht
- het koloniale avontuur mislukte goeddeels (overwinning van de Ethiopiërs op de Italianen bij Adwa/Adua, 1896; wel verovering van Libië in 1911).
- Grote delen van de bevolking werden niet opgenomen in het narratief van de liberale staat.
In 1861 werd de eenheid in politieke zin bewerkstelligd, maar het zou nog vele decennia vergen om haar ook in mentale zin te voltooien.
capita selecta Pagina 2
,VS : Yankee-waarnemers, Napoleon en het
Amerikaanse exceptionalisme
zaterdag 28 maart 2026 12:11
0. Inleiding
Amerikaanse bewondering voor Napoleon begon vroeg en bleef lang.
→ er werd een eigen vorm gegeven aan de herinneringen van hem, zijn fouten vergetend.
Anti-Napoleontische sentimenten bereikten hun hoogtepunt na zijn nederlaag en val.
Amerikaanse reizigers in het Napoleontische Frankrijk waren welgestelde kooplieden, politici, diplomaten en professionals metinvloed op de publieke opinie
→ parameters die de Amerikaanse opvattingen ter plaatse, bepaalden inzicht in de dynamiek tussen Franse en Amerikaanse revolutionaire referentiepunten
Amerikanen beschouwden het Napoleontische regime tegen de achtergrond van de Franse Revolutie
- Napoleontische regime in een positief licht: als erfgenaam en beschermer van burger- en eigendomsrechten
- negatief licht, als de vervanging van een verlicht representatief regime door een militaire dictatuur.
De onderliggende houding die de meeste beoordelingen kleurde, was die van Amerikaans exceptionalisme.
1. Napoleon: Negatieve eigenschappen
Na 10 jaar oorlog en Bonapartes overwinningen wilde het Franse volk terug keren naar vrede en normale handelsactiviteiten.
→ Amerikanen waren echter sceptisch over de vooruitzichten van een goede grondwet onder Bonaparte
De Eerste Consul was erg populair onder het volk => hoge verwachtingen
Er waren al veel ernstige omwentelingen gebeurt, hiervan was over heel Frankrijk het gevolg te voelen
Maar deze veranderingen hadden geen nut zonder een goede grondwet
Sterke Amerikaanse kritiek : ontbreken van democratische fundamenten onder het nieuwe consulaire bestuur
- Grondwet gaf Bonaparte veel macht
- Enige potentiële rivalen waren militaire leiders
→ Als deze zijn uitgeschakeld kan Bonaparte zijn persoonlijke zelfverheffing bevorderen
= oprichting van militaire dictatuur op maat van Napoleon
2. Pers en publieke opinie
Vrije uitoefening van de publieke opinie was niet bevorderd
→ Amerikanen waren ontzet over de toestand van de Franse pers onder Napoleon, hun persvrijheid werd namelijk gegarandeerd onder het Eerste
Amendement
Slechts 2 Engelse kranten verschenen in Frankrijk :
- The Argus : was eigenlijk een anglofobe regeringskrant
- Galignani's messenger : lanceerde talrijke aanvallen op Napoleon, de krant werd onderdrukt tijdens de Honderd dagen en verscheen nadien opnieuw
Franse pers stond onder strikte regeringscontrole, dissidente tijdschriften werden onderdrukt => opschudding
Moniteur wordt het regeringsorgaan, de censor en hoofdredacteur benoemd door de Parijse regering
→ publiceren van een politiek artikel niet uit de Moniteur was verboden
Uiteindelijk werden alle kranten, buiten 4, opgeheven
Voor Amerikaanse reizigers die de publieke opinie observeerden in hun voormalige zusterrepubliek die nu een keizerrijk was, was de toestand van de pers de
belangrijkste maatstaf voor politieke vrijheid
→ de Franse kranten waren te onderdanig
+ er was geen betrouwbare info meer te verkrijgen over nationale aangelegenheden, plannen, intenties,… van de hoofden van de departementen
Na de Honderd Dagen was het einde van het Napoleontische regime, maar dit betelende niet het einde van de censuur.
=> de Geallieerden in Parijs bezetten de pers
- Informatie controle van het regime
- Verbieden postale circulatie van alle Engelse brieven
→ mensen gingen in code brieven schrijven
Selectie van geruchten doorheen de jaren :
- Oorlog tussen Frankrijk en Rusland voorbereiden
- Invasie in GB
- Verdeling van Europa onder 2 keizers: de Franse en Russische
- Napoleon gaat trouwen met een Saksische prinses
- …
=> heel veel desinformatie waarmee de Amerikanen worden geconfronteerd in Frankrijk
3. Militair
Napoleons reputatie als militair genie verspreid zich over de Atlantische Oceaan
→ zelfs toen de machtige coalitie tegen hem opkwam, waren de geruchten over een aanstaande nederlaag absurd
De politieke constitutie van Frankrijk waren niet los te beschouwen van zijn leger
→ cynisch neveneffect
Het door de keizer gevoerde beleid om Frankrijk voortdurend in oorlog te houden was dat het hun militaire genie bevredigde terwijl het de gelegenheid
bood om zijn behoeftige volgelingen en familieleden te vestigen in eersteklas Europees bezit
Napoleontische lycea waren nauwelijks geschikt voor iets anders dan een militair leven
=> Franse soldaten behoorden tot de beste van Europa
MAAR de grip van de keizer was afhankelijk van zijn militaire bekwaamheid, de steun van het volk zal dus niet blijven eens hij verslagen wordt. Hij was niet
persoonlijk geliefd.
De Franse marine kon het leger niet evenaren : ze waren ongedisciplineerd, slecht betaald en slecht verzorgd
De omvang van de vloot was ook klein en niet te vergelijken met de maritieme expertise van Engeland
Ook werd in Frankrijk de dienstplicht ingevoerd met 4 kernelementen
1) conscription (het opstellen van lijsten van alle dienstplichtige mannen per district, waarbij alle mannen van 18 tot 25 jaar zich moesten laten registreren)
capita selecta Pagina 3
, 1) conscription (het opstellen van lijsten van alle dienstplichtige mannen per district, waarbij alle mannen van 18 tot 25 jaar zich moesten laten registreren)
2) conseil de révision (het beoordelen van de fysieke geschiktheid van de ingeschrevenen);
3) tirage au sort (de loting die besliste wie daadwerkelijk werd opgeroepen);
4) remplacement (de mogelijkheid tot vervanging).
Door de verschillende vrijstellingen viel de last het zwaarst op het platteland. Dit droeg bij tot de impopulariteit van het systeem en vervreemde een groot deel van
de bevolking
Landelijk Frankrijk was echter geneigd de negatieve effecten te negeren zolang de militaire koeriers bleven terugkeren met nieuws over de overwinningen van de
keizer.
Niet alle Amerikaanse waarnemers waren even scherpzinnig :
- Dienstplicht waarde vol voor de Franse jongeren
- Hoorde geen geklaag over de dienstplicht
4. Economie
De dienstplicht is ook een economische kwestie
De jonge Amerikaanse republiek was een handelsnatie
→ sinds het uitbreken van de Franse revolutionaire oorlogen werd de handel met Europa herhaaldelijk verstoord
Tijdens de Directoire was er een feitelijke staat van quasi-oorlog tussen de 2 zusterrepublieken, maar tijdens de Napoleontische oorlogen kende de Amerikaanse
handel een sterke bloei.
=> vervolgens zwaar getroffen door het Franse Continentale Stelsel
= grootschalig handelsverbod dat alle handel tussen het Europese continent en het VK verbood
Ook getroffen door de Britse tegenblokkade
2/3 van de Amerikaanse reizigers in Frankrijk had een handelsachtergrond => veel Amerikaanse belangstelling voor de impact van het aanhoudende conflict
- Rechten en heffingen ontmoedigden de handel
- Oude handelshuizen gedwongen om de deuren te sluiten
- Regering leek talrijke petities van lokale kooplieden te negeren
Zowel het binnenlandse als buitenlandse beleid van Napoleon waren erop uit haar economie te ruïneren
→ kooplieden leden zwaar onder het verlies van handelsactiviteit en de buitensporige belastingsdruk
Dit alles had grote gevolgen voor de handelsrelaties met Amerika en voor de trans-Atlantische communicatie
Maar ergens was er toch een gebrek aan efficiëntie van het Continentale Stelsel : de verboden artikelen werden openlijk verkocht in grote pakhuizen. De verkoper
had met de keizerlijke douanebeambten een regeling.
5. Napoleon: Positieve kenmerken
Ondanks de vele kritieken op Napoleon en zijn regime, waren er ook verdiensten toe te schrijven aan hem door de Amerikanen.
Napoleon herstelde wet en orde in een land dat sinds het einde van de vroege, liberale revolutie was ondergedompeld in gewelddadige chaos. Dit was voor de
Amerikanen een "modelrevolutie" als inspiratie voor hij eigen revolutie.
→ dit had in Frankrijk geleid tot een willekeurige macht
Maar deze was een 'noodzakelijk kwaad', en als men het dan moest verdragen was Napoleon de juist men voor de taak.
Er werd grote krediet toegekend voor de uniforme en regelmatige rechtsbedeling → door de Code Civil en onpartijdige toepassing van de wet
→ de codificatie van burgerlijke gelijkheid vormde de kernprestatie van de Napoleontische wetgeving
Ze had Frankrijk uit het 'feodale stelsel' naar de moderne tijd geleid zodat de Franse massa nu leefde onder een "goed bestuur"
De Amerikanen hadden ook respect voor eigendom en sociale onderscheidingen die Napoleon had hersteld. Dit was verloren gegaan in de misleidende sociale
egalitarisme van de radicale evolutie en nooit volledig gerehabiliteerd tijdens de Directoire.
Dit kon je zien in de straten van Parijs door de kleding:
○ Voordien wilde iedereen er zo veel mogelijk uitzien als gepeupel, waardoor alle sociale onderscheidingen werden uitgewist
○ Nu was er weer een geleidelijk herstel van wat men 'gepastheid in kleding' noemde
Ook in het theater waren weer orde, eerbied en discipline teruggekeerd dankzij de goed gereguleerde politie onder Napoleon.
6. De Honderd Dagen
Tijdens de Honderd Dagen legden twee Amerikanen met sterk uiteenlopende achtergronden een opmerkelijk gelijksoortig verslag af van Napoleons terugkeer:
- Maria Bayard, een jonge reizigster uit de hoogste kringen van New York
- John Quincy Adams, een ervaren diplomaat
→ Ze volgden vanuit Parijs de opmars van Napoleon en registreerden de snelle omslag in de publieke opinie.
Beiden noteerden aanvankelijk onzekerheid en formele trouw aan Lodewijk XVIII, maar ook hoe deze houding al snel plaatsmaaktevoor enthousiasme voor
Napoleon, zichtbaar in kreten van “Vive l’Empereur”, massale toeloop op straat en de vlucht van de koning uit de hoofdstad.
Hoewel Bayards observaties eerder sociaal en persoonlijk van aard zijn en Adams’ verslag meer politiek-informerend is, delen ze een scherp bewustzijn van het
historische moment en van de oorlogsmoeheid van de Franse bevolking. In Amerikaanse ogen verbleekte het restauratieregime van de Bourbons tegenover
Napoleon, die — ondanks zijn fouten — niet gold als vorst bij goddelijk recht, maar als iemand die zich als vertegenwoordiger van het Franse volk presenteerde. Die
houding leek volgens hen door velen in Frankrijk te worden gedeeld.
capita selecta Pagina 4
zondag 8 maart 2026 16:32
1. De Italiaanse eenwording als een exportproduct van de Franse Revolutie
Italië was en reeks van vorstelijke gebieden en 3 republieken. Strekte zich ook nog uit aan de Adriatische kust (Kroatië en Slovenië)
1.1. De Italiaanse veldtocht van 1796-’97
De Italiaanse veldtocht van 1796-’97 vestigde de mythe van het militaire genie Napoleon.
Zijn campagne leidde tot de compromisvrede van Campo Formio (17.10.1797).
- De Oostenrijkers verloren grondgebied in Noord-Italië en Zuidelijk Nederlanden
+ verkregen de territoria van de voormalige Venetiaanse Republiek en van het prinsbisdom Salzburg.
- Cisalpijnse Republiek, een vazalstaat van de Franse Republiek, werd opgericht
+ zij erkenden de Franse annexatie van de Zuidelijke Nederlanden.
1.2. De Italiaanse Zusterrepublieken en het Koninkrijk Italië
Naast de Cisalpijnse Republiek kwamen vervolgens ook elders in Italië zusterrepublieken tot stand. De belangrijkste waren:
- de Ligurische (= Genuese)
- de Partenopeïsche (= Napolitaanse)
- de Romeinse Republiek
→ Zij functioneerden alle als Franse buffer-/vazalstaten tegen invallen van de coalitie troepen.
In 1805 voegde Napoleon (die zichzelf intussen tot keizer had uitgeroepen) de Cisalpijnse en de Ligurische Republieken samen met de voormalige Venetiaanse
gebieden die hij nu wel op de Oostenrijkers had veroverd.
=> Hij doopte dit nieuwe land om tot het koninkrijk Italië
Voor het eerst 'Italië' geplakt op een staatkundig gebied
Dat koninkrijk was in een personele unie verbonden met het Franse keizerrijk. Napoleon stond er dus aan het hoofd van.
Napoleon was keizer van Frankrijk en koning van Italië.
Milaan moest het 2e Parijs worden en werd de hoofdstad van Italië
In de aanloopperiode van 1797 tot 1848 werd ‘eenheid’ bestuurlijk denkbaar.
2. Het Risorgimento als een proces dat uit weemoed werd geboren
Ristorgimento geboren uit het verlangen naar wat voorbij was, het heden was droef en daar moest een einde aan komen.
Na de nederlaag van Napoleon (1815) probeerden de grootmachten tijdens het Congres van Wenen zo veel als mogelijk de toestand van voor de Franse
Revolutie te herstellen en de kaart te herstellen.
→ Die poging mislukte, de geest was immers uit de fles.
‘Italië was slechts een geografisch begrip’ aldus de Oostenrijkse kanselier Klemens von Metternich.
Grootmachten hadden geen belang bij Italië, Oostenrijk had er zelfs gebied voor moeten opgeven.
In Noord-Italië ontstonden twee grote blokken:
- Sardinië-Piëmont
- Lombardisch-Venetiaanse koninkrijk
= een dependance van de Oostenrijkse monarchie
In Centraal- en Zuid-Italië domineerden de Kerkelijke Staat en het Koninkrijk van de Beide Siciliën
Zeker in Noord en Centraal-Italië was onder invloed van de Franse Revolutie inmiddels een gezamenlijke politieke cultuur ontstaan.
→ Een of andere vorm van samengaan, kon nu voor het eerst worden ‘gedacht’. Dat denken gebeurde allereerst door leden van de noordelijke
stedelijke intellectuele elites. Het zuiden moest hier geen deel van zijn.
Aan het Risorgimento lag een sentiment van rouw en verlies om verloren grootsheid ten grondslag. Het was een bij uitstek romantisch proces dat vanuit een
gerichtheid op het verleden een betere toekomst probeerde te denken.
→ Ooit was Italië groots en belangrijk : renaissance, steden in late middeleeuwen,…
Giacomo Leopardi (1798-1837) : opera over het verlies van de Risorgimento
→ Het belang van opera:
Een veel groter bereik nog dan proza, poëzie en beeldhouwkunst had in Italië de opera. In vrijwel iedere plaats van enig belang stond immers een
theater en was een orkest actief. In dit genre werd het sentiment van rouw om het verlies van eerdere grootsheid het sterkst gepopulariseerd
In de romantische fase werd de Italiaanse eenheid bedacht en cultureel verbeeld. Zij liep uit op een reeks van conflicten en oorlogen die tussen 1848 en 1861
werden gevoerd.
3. Verloop en uitkomst van het Risorgimento
capita selecta Pagina 1
,3. Verloop en uitkomst van het Risorgimento
3.1. Leiders
De leidende politieke groepen, ook in het koninkrijk Sardinië-Piëmont, zaten aanvankelijk niet op een eventuele eenwording te wachten.
Die dreigde immers hun positie aan te tasten.
Het Risorgimento was een langdurig proces (1848-’61/70) dat aanvankelijk vooral tegen de stroom in door drie heel verschillende figuren gestalte werd
gegeven.
- Giuseppe Mazzini (1805-1872), de republikeinse charismaticus
○ Schreef eindeloos veel pamfletten, lang in ballingschap
○ Italië moest een democratisch republiek worden, als dat gebeurd zou Italië de leiding van de beschaafde wereld nemen en als d ie volkeren
verbinden in een eeuwige vrede
→ utopisch
Zijn visie haalde het niet, maar hij was wel belangrijk omdat hij velen heeft geïnspireerd
- Giuseppe Garibaldi (1807-1882), de doener
○ Marine officier die betrokken was bij pogingen om onrust te stoken
→ Werd opgepakt en verbannen en ging naar Latijns Amerika en werkte mee aan oproerigheid in de jonge staten zodat ze helemaal los waren van
de Spanjaarden en dan terug naar Italië
○ Definitieve stoot tot eenheid
○ Vage ideeën over hoe het eengemaakt Italië er zou moeten uitzien, het moest een democratische staat worden gedragen door waar den en die
waarden van de Franse revolutie in praktijk zou brengen
- Camillo Benso, graaf van Cavour (1810-1861), de pragmatische real-politicus
○ Vooraanstaande edelman die al veel reisde en onder de indruk was van het parlementair systeem
○ Liberaal
○ voorstander van vrije handel
○ Vervulde meermaals de rol van eerste minister van Piemont-Sardinië
3.2. Verloop Risorgimento
1848-’49: Revolutiegolf, kortstondige Romeinse en Venetiaanse Republieken
mislukking van de Cinque Giornate in Milaan, maar afkondiging van een grondwet (het Statuto) in Piemonte
1859: Oostenrijk verliest bijna heel Lombardije aan Piemonte
1860: Garibaldi leidt de ‘Expeditie van de Duizend’.
Begint expeditie met 1000 roodhemden, dit worden er 10.000den
Zijn groeiende troepen nemen op korte tijd het Koninkrijk van de Beide Siciliën in. De koning van de Siciliën vlucht.
Garibaldi draagt het gebied over aan Victor-Emmanuel II van Piemonte
→ zijn soevereiniteit was niet van gratie-gods, maar volkssoevereiniteit
1866: Het nieuwe koninkrijk Italië verwerft ook de Veneto
1870: Italiaanse troepen nemen Rome in en wordt nieuwe hoofdstad van eengemaakt Italië
Verhouding tussen kerk en staat: paus verliest wereldlijk domein, pauselijke staten waren al lang erg klein. De paus gaat steeds meer de kerk aansturen, gezag
groeit op religieus gebied.
Paus is geen wereldlijk vorst meer, belang groeit om op religieus vlak sterker te zijn
3.3. De uitkomst van de Italiaanse eenwording
De uitkomst van dit proces was eerder onverwacht.
→ Zij beantwoordde niet aan de voorstellingen die de protagonisten er zich vooraf van hadden gemaakt. De facto betekende zij een uitbreiding van het
(liberale) koninkrijk Sardinië-Piëmont.
De grondwet werd ook de grondwet van het nieuwe Italië, alle gebruiken van Piëmont werden voor de rest van Italië, de rest va n Italië werd
geabsorbeerd.
Fatta l’Italia, bisogna fare gli Italiani, apocrief toegeschreven aan Massimo d’Azeglio (1798-1866), vooraanstaand Piemontees politicus en opvolger van Cavour
als Italiaans premier. – Slaagden de Italiaanse politici in die opdracht?
3.4. Moeilijkheden die de jonge Italiaanse staat moest overwinnen
Jonge Italiaanse staat stond voor enorme uitdagingen:
- de vorstendommen en koninkrijken hadden naast elkaar gestaan (eigen munt, eigen wegen, eigen economie,…)
→ meer handel met de rest van Europa dan met de andere Italiaanse staten.
- Moesten wegennet gecreëerd worden, een spoornetwerk,….
- We hebben Italië gemaakt en nu moeten we er Italianen van maken
- De kloof tussen de maatschappelijke elite en de volksmassa’s was in Italië buitengewoon breed en diep.
- Felle tegenstand van de katholieke kerk, de verzoening tussen staat en kerk zou pas in 1929 zijn beslag krijgen (= Verdrag van Lateranen).
→ Paus ging mensen uitsluiten van sacramenten als ze deel namen aan de Italiaanse staat.
Vb. geen doop, communie,… => verdoemenis
- Verarmde het zuiden tijdens de eerste halve eeuw van de Italiaanse eenheidsstaat verder ten opzichte van het noorden
○ brigantaggio (= de facto een burgeroorlog) : rebellen beweging van struikrovers in het zuiden die bloederig werd neergeslagen
→ Paus steunde de struikrovers
○ massale emigratie (vooral naar Argentinië en de VS).
3.5. Balans van de liberale poging tot creatie van de Italiaanse eenheid
Weliswaar was de eenwording in formeel opzicht tot stand gebracht. Maar van de ‘waarden’ van het Risorgimento werd weinig gerealiseerd.
Italië hoopte terug groots te zijn (en zagen zichzelf ook zo), maar:
- Italië werd geen Europese grootmacht
- het koloniale avontuur mislukte goeddeels (overwinning van de Ethiopiërs op de Italianen bij Adwa/Adua, 1896; wel verovering van Libië in 1911).
- Grote delen van de bevolking werden niet opgenomen in het narratief van de liberale staat.
In 1861 werd de eenheid in politieke zin bewerkstelligd, maar het zou nog vele decennia vergen om haar ook in mentale zin te voltooien.
capita selecta Pagina 2
,VS : Yankee-waarnemers, Napoleon en het
Amerikaanse exceptionalisme
zaterdag 28 maart 2026 12:11
0. Inleiding
Amerikaanse bewondering voor Napoleon begon vroeg en bleef lang.
→ er werd een eigen vorm gegeven aan de herinneringen van hem, zijn fouten vergetend.
Anti-Napoleontische sentimenten bereikten hun hoogtepunt na zijn nederlaag en val.
Amerikaanse reizigers in het Napoleontische Frankrijk waren welgestelde kooplieden, politici, diplomaten en professionals metinvloed op de publieke opinie
→ parameters die de Amerikaanse opvattingen ter plaatse, bepaalden inzicht in de dynamiek tussen Franse en Amerikaanse revolutionaire referentiepunten
Amerikanen beschouwden het Napoleontische regime tegen de achtergrond van de Franse Revolutie
- Napoleontische regime in een positief licht: als erfgenaam en beschermer van burger- en eigendomsrechten
- negatief licht, als de vervanging van een verlicht representatief regime door een militaire dictatuur.
De onderliggende houding die de meeste beoordelingen kleurde, was die van Amerikaans exceptionalisme.
1. Napoleon: Negatieve eigenschappen
Na 10 jaar oorlog en Bonapartes overwinningen wilde het Franse volk terug keren naar vrede en normale handelsactiviteiten.
→ Amerikanen waren echter sceptisch over de vooruitzichten van een goede grondwet onder Bonaparte
De Eerste Consul was erg populair onder het volk => hoge verwachtingen
Er waren al veel ernstige omwentelingen gebeurt, hiervan was over heel Frankrijk het gevolg te voelen
Maar deze veranderingen hadden geen nut zonder een goede grondwet
Sterke Amerikaanse kritiek : ontbreken van democratische fundamenten onder het nieuwe consulaire bestuur
- Grondwet gaf Bonaparte veel macht
- Enige potentiële rivalen waren militaire leiders
→ Als deze zijn uitgeschakeld kan Bonaparte zijn persoonlijke zelfverheffing bevorderen
= oprichting van militaire dictatuur op maat van Napoleon
2. Pers en publieke opinie
Vrije uitoefening van de publieke opinie was niet bevorderd
→ Amerikanen waren ontzet over de toestand van de Franse pers onder Napoleon, hun persvrijheid werd namelijk gegarandeerd onder het Eerste
Amendement
Slechts 2 Engelse kranten verschenen in Frankrijk :
- The Argus : was eigenlijk een anglofobe regeringskrant
- Galignani's messenger : lanceerde talrijke aanvallen op Napoleon, de krant werd onderdrukt tijdens de Honderd dagen en verscheen nadien opnieuw
Franse pers stond onder strikte regeringscontrole, dissidente tijdschriften werden onderdrukt => opschudding
Moniteur wordt het regeringsorgaan, de censor en hoofdredacteur benoemd door de Parijse regering
→ publiceren van een politiek artikel niet uit de Moniteur was verboden
Uiteindelijk werden alle kranten, buiten 4, opgeheven
Voor Amerikaanse reizigers die de publieke opinie observeerden in hun voormalige zusterrepubliek die nu een keizerrijk was, was de toestand van de pers de
belangrijkste maatstaf voor politieke vrijheid
→ de Franse kranten waren te onderdanig
+ er was geen betrouwbare info meer te verkrijgen over nationale aangelegenheden, plannen, intenties,… van de hoofden van de departementen
Na de Honderd Dagen was het einde van het Napoleontische regime, maar dit betelende niet het einde van de censuur.
=> de Geallieerden in Parijs bezetten de pers
- Informatie controle van het regime
- Verbieden postale circulatie van alle Engelse brieven
→ mensen gingen in code brieven schrijven
Selectie van geruchten doorheen de jaren :
- Oorlog tussen Frankrijk en Rusland voorbereiden
- Invasie in GB
- Verdeling van Europa onder 2 keizers: de Franse en Russische
- Napoleon gaat trouwen met een Saksische prinses
- …
=> heel veel desinformatie waarmee de Amerikanen worden geconfronteerd in Frankrijk
3. Militair
Napoleons reputatie als militair genie verspreid zich over de Atlantische Oceaan
→ zelfs toen de machtige coalitie tegen hem opkwam, waren de geruchten over een aanstaande nederlaag absurd
De politieke constitutie van Frankrijk waren niet los te beschouwen van zijn leger
→ cynisch neveneffect
Het door de keizer gevoerde beleid om Frankrijk voortdurend in oorlog te houden was dat het hun militaire genie bevredigde terwijl het de gelegenheid
bood om zijn behoeftige volgelingen en familieleden te vestigen in eersteklas Europees bezit
Napoleontische lycea waren nauwelijks geschikt voor iets anders dan een militair leven
=> Franse soldaten behoorden tot de beste van Europa
MAAR de grip van de keizer was afhankelijk van zijn militaire bekwaamheid, de steun van het volk zal dus niet blijven eens hij verslagen wordt. Hij was niet
persoonlijk geliefd.
De Franse marine kon het leger niet evenaren : ze waren ongedisciplineerd, slecht betaald en slecht verzorgd
De omvang van de vloot was ook klein en niet te vergelijken met de maritieme expertise van Engeland
Ook werd in Frankrijk de dienstplicht ingevoerd met 4 kernelementen
1) conscription (het opstellen van lijsten van alle dienstplichtige mannen per district, waarbij alle mannen van 18 tot 25 jaar zich moesten laten registreren)
capita selecta Pagina 3
, 1) conscription (het opstellen van lijsten van alle dienstplichtige mannen per district, waarbij alle mannen van 18 tot 25 jaar zich moesten laten registreren)
2) conseil de révision (het beoordelen van de fysieke geschiktheid van de ingeschrevenen);
3) tirage au sort (de loting die besliste wie daadwerkelijk werd opgeroepen);
4) remplacement (de mogelijkheid tot vervanging).
Door de verschillende vrijstellingen viel de last het zwaarst op het platteland. Dit droeg bij tot de impopulariteit van het systeem en vervreemde een groot deel van
de bevolking
Landelijk Frankrijk was echter geneigd de negatieve effecten te negeren zolang de militaire koeriers bleven terugkeren met nieuws over de overwinningen van de
keizer.
Niet alle Amerikaanse waarnemers waren even scherpzinnig :
- Dienstplicht waarde vol voor de Franse jongeren
- Hoorde geen geklaag over de dienstplicht
4. Economie
De dienstplicht is ook een economische kwestie
De jonge Amerikaanse republiek was een handelsnatie
→ sinds het uitbreken van de Franse revolutionaire oorlogen werd de handel met Europa herhaaldelijk verstoord
Tijdens de Directoire was er een feitelijke staat van quasi-oorlog tussen de 2 zusterrepublieken, maar tijdens de Napoleontische oorlogen kende de Amerikaanse
handel een sterke bloei.
=> vervolgens zwaar getroffen door het Franse Continentale Stelsel
= grootschalig handelsverbod dat alle handel tussen het Europese continent en het VK verbood
Ook getroffen door de Britse tegenblokkade
2/3 van de Amerikaanse reizigers in Frankrijk had een handelsachtergrond => veel Amerikaanse belangstelling voor de impact van het aanhoudende conflict
- Rechten en heffingen ontmoedigden de handel
- Oude handelshuizen gedwongen om de deuren te sluiten
- Regering leek talrijke petities van lokale kooplieden te negeren
Zowel het binnenlandse als buitenlandse beleid van Napoleon waren erop uit haar economie te ruïneren
→ kooplieden leden zwaar onder het verlies van handelsactiviteit en de buitensporige belastingsdruk
Dit alles had grote gevolgen voor de handelsrelaties met Amerika en voor de trans-Atlantische communicatie
Maar ergens was er toch een gebrek aan efficiëntie van het Continentale Stelsel : de verboden artikelen werden openlijk verkocht in grote pakhuizen. De verkoper
had met de keizerlijke douanebeambten een regeling.
5. Napoleon: Positieve kenmerken
Ondanks de vele kritieken op Napoleon en zijn regime, waren er ook verdiensten toe te schrijven aan hem door de Amerikanen.
Napoleon herstelde wet en orde in een land dat sinds het einde van de vroege, liberale revolutie was ondergedompeld in gewelddadige chaos. Dit was voor de
Amerikanen een "modelrevolutie" als inspiratie voor hij eigen revolutie.
→ dit had in Frankrijk geleid tot een willekeurige macht
Maar deze was een 'noodzakelijk kwaad', en als men het dan moest verdragen was Napoleon de juist men voor de taak.
Er werd grote krediet toegekend voor de uniforme en regelmatige rechtsbedeling → door de Code Civil en onpartijdige toepassing van de wet
→ de codificatie van burgerlijke gelijkheid vormde de kernprestatie van de Napoleontische wetgeving
Ze had Frankrijk uit het 'feodale stelsel' naar de moderne tijd geleid zodat de Franse massa nu leefde onder een "goed bestuur"
De Amerikanen hadden ook respect voor eigendom en sociale onderscheidingen die Napoleon had hersteld. Dit was verloren gegaan in de misleidende sociale
egalitarisme van de radicale evolutie en nooit volledig gerehabiliteerd tijdens de Directoire.
Dit kon je zien in de straten van Parijs door de kleding:
○ Voordien wilde iedereen er zo veel mogelijk uitzien als gepeupel, waardoor alle sociale onderscheidingen werden uitgewist
○ Nu was er weer een geleidelijk herstel van wat men 'gepastheid in kleding' noemde
Ook in het theater waren weer orde, eerbied en discipline teruggekeerd dankzij de goed gereguleerde politie onder Napoleon.
6. De Honderd Dagen
Tijdens de Honderd Dagen legden twee Amerikanen met sterk uiteenlopende achtergronden een opmerkelijk gelijksoortig verslag af van Napoleons terugkeer:
- Maria Bayard, een jonge reizigster uit de hoogste kringen van New York
- John Quincy Adams, een ervaren diplomaat
→ Ze volgden vanuit Parijs de opmars van Napoleon en registreerden de snelle omslag in de publieke opinie.
Beiden noteerden aanvankelijk onzekerheid en formele trouw aan Lodewijk XVIII, maar ook hoe deze houding al snel plaatsmaaktevoor enthousiasme voor
Napoleon, zichtbaar in kreten van “Vive l’Empereur”, massale toeloop op straat en de vlucht van de koning uit de hoofdstad.
Hoewel Bayards observaties eerder sociaal en persoonlijk van aard zijn en Adams’ verslag meer politiek-informerend is, delen ze een scherp bewustzijn van het
historische moment en van de oorlogsmoeheid van de Franse bevolking. In Amerikaanse ogen verbleekte het restauratieregime van de Bourbons tegenover
Napoleon, die — ondanks zijn fouten — niet gold als vorst bij goddelijk recht, maar als iemand die zich als vertegenwoordiger van het Franse volk presenteerde. Die
houding leek volgens hen door velen in Frankrijk te worden gedeeld.
capita selecta Pagina 4
