1. VAN ROMEINS PROVINCIES NAAR ‘BARBAARSE’ RIJKEN...................................................2
1.1 DE TRANSFORMATIE VAN HET RIJK............................................................................................................ 2
1.2 DE ‘BARBAARSE’ VOLKSVERHUIZINGEN..................................................................................................... 6
1.3 RESULTAAT: BREUK OF CONTINUÏTEIT?.................................................................................................... 11
1.4 CONCLUSIE....................................................................................................................................... 12
2. DE RURALE SAMENLEVING IN DE VROEGE ME................................................................12
2.0. INLEIDING........................................................................................................................................ 12
2.1. DEMOGRAFIE & LANDBOUWECONOMIE................................................................................................... 12
2.2. LANDBOUW & LORDSHIP..................................................................................................................... 14
2.3. CONCLUSIE...................................................................................................................................... 16
3. HANDEL EN NIJVERHEID............................................................................................... 17
3.0. INLEIDING........................................................................................................................................ 17
3.1. HET ROMEINSE RIJK (TOT CA. 250) -> GEEN EXAMENSTOF.......................................................................17
3.2. CRISIS & VERVAL (CA. 250-700)........................................................................................................ 17
3.3. HEROPLEVING (CA. 700-1000)........................................................................................................... 19
3.4. CONCLUSIE...................................................................................................................................... 22
4. DE POSTIMPERIALE KONINKRIJKEN...............................................................................22
4.0. INLEIDING........................................................................................................................................ 22
4.1. NIET............................................................................................................................................... 22
4.2. NIET............................................................................................................................................... 22
4.3. GALLIË, FRANKEN, BOURGONDIËRS, ALEMANNEN EN VISIGOTEN.................................................................22
4.4. BRITTANIA: ANGELEN, SAKSEN, JUTEN, BRITTEN & NOORMANNEN..............................................................26
4.5. COMPONENTEN VAN MACHT................................................................................................................. 27
4.6. CONCLUSIE...................................................................................................................................... 30
5. DE KAROLINGISCHE RIJKEN..........................................................................................30
5.0. VAN HOFMEIERS TOT KEIZERS.............................................................................................................. 30
5.1. DE UITBREIDING VAN DE FRANKISCHE HEGEMONIE...................................................................................32
5.2. HET KAROLINGISCH BESTUUR.............................................................................................................. 33
5.3. RIJKSDELINGEN EN TRANSFORMATIE...................................................................................................... 35
5.4. NAAR EEN POST-KAROLINGISCH EUROPA (C. 888-987)...........................................................................38
5.5. CONCLUSIE...................................................................................................................................... 39
6. EEN KERK IN LEKENHANDEN (C. 300 – 1000).................................................................39
6.0. INLEIDING........................................................................................................................................ 39
6.1. DE KERKELIJKE HIËRARCHIE................................................................................................................. 40
6.2. BISSCHOPPEN: HERDER EN HEREN........................................................................................................ 41
6.3. LEKENSPIRITUALITEIT EN VOLKSGELOOF.................................................................................................. 43
6.4. CONCLUSIE: EEN KERK IN LEKENHANDEN?..............................................................................................44
7. NIET........................................................................................................................... 45
8. NIET........................................................................................................................... 45
9. HOOFDSTUK 9: DE RURALE SAMENLEVING IN DE HOGE EN LAGE MIDDELEEUWEN (C. 1000-
1500)............................................................................................................................. 45
9.0. DE EEUWEN VAN EXPANSIE (C. 1000-1300).........................................................................................45
9.1. DE LAATMIDDELEEUWSE CONTRACTIE (C. 1300 - 1500)..........................................................................48
9.2. CONCLUSIE...................................................................................................................................... 52
10. COMMERCIËLE REVOLUTIE EN RECESSIE.....................................................................53
10.0. ECONOMISCHE EVOLUTIE.................................................................................................................. 53
10.1. INSTITUTIES.................................................................................................................................... 56
10.2. HOTSPOTS..................................................................................................................................... 58
1
, 10.3. CONCLUSIE.................................................................................................................................... 60
11. HOOFSTUK 11: DE OPKOMST VAN DE STEDEN.............................................................60
11.0. STADSONTWIKKELING....................................................................................................................... 60
11.1. STADSBESTUUR.............................................................................................................................. 61
11.2. STEDELIJKE ECONOMIE...................................................................................................................... 62
11.3. CONCLUSIE.................................................................................................................................... 63
12. RIJKEN, VORSTEN, STEDEN EN HEERLIJKHEDEN (C. 1000-1350)....................................64
12.0. INLEIDING...................................................................................................................................... 64
12.1. BESTUURLIJKE ONTWIKKELING........................................................................................................... 64
12.2. DE OPMARS VAN DE CAPETINGEN....................................................................................................... 65
12.3. ENGELAND EN DE AGE OF CONQUEST................................................................................................. 69
12.4. HET DUITSE RIJK EN ITALIË............................................................................................................... 72
12.5. CONCLUSIE.................................................................................................................................... 75
13. DE KERK IN HERVORMING: RETORIEK EN REALITEIT....................................................75
13.0. INLEIDING: WAT IS ‘HERVORMING’?..................................................................................................... 75
13.1. DE ELFDE-EEUWSE KERKHERVORMING.................................................................................................76
13.2. CONCLUSIE.................................................................................................................................... 78
14. DE KERK IN HERVORMING: NASLEEP EN NEVENEFFECT................................................78
14.0. DE OPMARS VAN HET PAUSDOM......................................................................................................... 78
14.1. RELIGIEUZE DISSIDENTIE................................................................................................................... 78
14.2. CONCLUSIE................................................................................................................................... 80
15. TUSSEN BLOEI EN VERVAL: DE LAATMIDDELEEUWSE KERK..........................................80
15.0. HET PAUSDOM UITGEDAAGD.............................................................................................................. 80
15.2 CONCLUSIE..................................................................................................................................... 81
1. VAN ROMEINS PROVINCIES NAAR ‘BARBAARSE’ RIJKEN
1.1 DE TRANSFORMATIE VAN HET RIJK
1.1.1 DE TRANSFORMATIE VAN HET RIJK
Beeldineenstorting: The Decline And Fall of the Roman Empire -> Edward Gibbon 1781-89
Beschreef de 5de – 6de eeuwse ontwikkelingen als apocalyptische breuk
‘Val van Rome’ werd in geen vroegmiddeleeuwse bron gezegd
Eerder transformatie en evolutie dan echte breuk
Verschillende processen die op elkaar inwerken
Belangrijk: vlak voor Fr Rev was er heimwee naar ‘prachtig’ Romeinse Rijk
Hoogtepunt RR: 117
1.1.2 POLITIEKE & MILITAIRE TRANSFORMATIE
1.1.2.1 VROEGE KEIZERTIJD (27 V.C. – 235)
Principaat (princeps = keizer)
Interne stabiliteit: keizers die elkaar opvolgen
In de 2de eeuw niet enkel uit Rome of Italië -> adoptiekeizers
Adopteerden hun opvolgers en klaarstoomden voor keizerschap
Tot halverwege 3de eeuw: geoliede bureaucratie = administratief apparaat dat
efficiënt werkte ongeacht wie aan het hoofd
2
, Externe stabiliteit
Oorlog vooral aan verre grenzen
Hoogtepunt expansie
Vrede grote vijand Parten -> geen dreiging meer in het Oosten
1.1.2.2 DERDE-EEUWSE CRISIS (235-284)
Einde principaat -> moord op Alexander Severus (235)
- Interne instabiliteit
Continue machtwissels (26 keizers op 50 jaar)
Soldatenkeizers = Romeinse generaals uitgeroepen tot keizers door troepen in
provincies
Toenaming invloed leger -> militarisering van de staat
Autoriteiten mogen rivaliserende kandidaten uitschakelen
- Externe stabiliteit
Burgeroorlogen tussen rivaliserende troonpretendenten -> leidden de aandacht
af van de grensbewaking (limes)
Raids, piraterij, plundertochten in Gallië en Balkan (zelfs Griekenland &
Italië)
Oosten: Perzen voeren campagnes in Syrië & Anatolië onder
Sassanidendynastie -> in 260 neemt Shapur I keizer Valerianus gevangen
1.1.2.3 DIOCLETIANUS & CONSTANTIJN (284-337)
Diocletianus: grootschalige bestuurlijke hervormingen (284-305)
Tetrarchie: rijk w opgedeeld in 4 keizers
- 2 augusti: heersten over Westen/ Oosten
- 2 caesares: junior-keizers voorbestemd als opvolgers
Administratieve herindeling: augusti & caeseres regeerden elk over prefectuur
Principe collegialiteit <-> succesieproblemen
Elk prefectuur elk leger & hoofdplaats: Trier, Nicodemia, Sirmium & Milaan
Milaan w de nieuwe hoofdplaats Westen (militair strategisch beter)
Bestuurlijke opdeling: 4 prefecturen < diocesen < provincies < civitates
- Provinciae in Gallië
Provincia Belgica Secunda: 9/10 civitates (oa Doornik, Arras, Bavay…)
Hoofdplaats : Reims
Provincia Germania Secunda : 5 civitates (oa Nijmegem, Tongeren, Xanten…)
Hoofdplaats Keulen
Provincia Belgica Prima : 4 civitates (oa Trier, Metz, Verdun)
Hoofdplaats Trier
Sterke theocratische impuls keizerschap : vergoddelijking keizer = ‘dominus et deus’ <
dominaat
Religieuze afwijkingen = politieke oppostitie -> bv christenvervolging
Constantijn de Grote (306 – 337)
Nieuwe hoofdplaats : Constantinopel (strategisch tussen Balkan & Klein-Azië)
- Byzantium (griekse naam): strategische locatie aan Bosporus= ‘nieuw Rome’
- Overschaduwt Rome -> gaandeweg minder contact tussen O & W
- Laatste momenten eenheid is onder Theodosius I de Grote (gestorven 395)
Stichtte een nieuwe dynastie (steun leger bleef doorslaggevend)
Bekeerde zich als eerste keizer tot het Christendom
- 313: edict van Milaan
- Gaf christendom een legale status
1.1.2.4 LAATANTIEKE RIJK = ‘LATE OUDHEID’ (337-476)
3
,Interne instabiliteit
- Tetrarchie heel snel in onbruik
- Constantijnse dynastie: conflicten troonpretedenten
- 4de eeuw: demografische crisis -> te weinig mensen in het leger -> barbarisering = veel
generaals rekruteren barbaars krijgers over de grenzen
Machtsconcentratie bij ‘barbaarse genraals’ (magister militum) -> macht lag bij
militaire bevelhebbers, niet bij keizers
Einde 4de E, 5de E: Arbogast (Frank), Stilicho (Vandaal), Ricimer (Visigoot/Sueef)
Generaals behouden bestuursinstellingen (senaat), maar keizer is afhankelijker
van hen
Marionettenkeizers (keizer vaak minderjarig)
Ravenna: keizerlijk hof ipv Rome, want toont focus naar provincies van
generaals
- 476: Odoaker (O-germaan) zet keizer Romelus Augustus af, maar installeert geen
nieuwe keizer meer aan in W -> paleiscoup, niet opzienbarend
Odoaker patriciër
Externe instabiliteit
- Grensverdediging aan limes verzwakt
Veel burgeroorlogen in Rijk
Druk barbaarse volkeren aan Donau, Rijn, Brittanië
454: enkel Italië, deel Hispanië & Zuid-Gallië nog onder direct Romeins bewind
1.1.3 BESTUURLIJKE TRANSFORMATIE
1.1.3.1 VROEGE KEIZERTIJD
Stabiele & productieve tussen Rome & de provincies
- Rome: imperiale ambtenarij met focus op Rome & Italië
Kleine, geoliede administratie o.l.v. prefecten
Senatoren verliezen gaandeweg invloed, geven vooral advies
- Provincies: competitie lokale elites (grootgrondbezitters) in steden (civitates) om
publieke functies -> investeren veel geld
W gestimuleerd gesalarieerd mandaat in stedelijke senaat op te nemen (curia) -
> curialis
Curiales: vertegenwoordiger centraal bestuur & stad
O.a. inning belastingen op platteland voor imperiale financiën
Actieve participatie participatie in civiele cultuur met private middelen –
competitie voor carrière (ambitie Romeins burgerschap & keizerlijke
administratie)
1.1.3.2 DERDE EEUW & LATE OUDHEID
Centrum: imperiale bureaucratie breidt uit
- Inmiddels gigantisch bureaucratisch apparaat, lucratief
- Inmenging op lokale niveau van provincies
Provincie: minder participatie in civitates door lokale elites
- Carrière als curalis minder aantrekkelijk
212: Carcalla geeft burgerschap aan alle vrije inwoners -> prikkel valt weg
Meer fiscale eisen vanuit centrale bureaucratie (bijpassen financiële tekorten)
- Investeren minder privé-instellingen en, wel in privé-gebouwen (villae platteland)
- Interessantere carrière opties: imperiale bureaucratie, leger, Kerk (bisschop)
4
,Gevolgen
- Imperiale bureaucratie w patronagenetwerk, keizer w manager
Verlenen van ambten, gunsten, privileges obv persoonlijke relaties (cliëntisme)
Succesvolle keizer: goede manager, maar vaak mismanagement (minderjarig,
slechte adviseurs)
- Provincialisering RR en adel: shift van centrum naar provincies
Verval idee Romeinse participatie, burgerschap, loyauteit abstractie notie ‘Staat’
Wat kan imperium voor mij doen ipv wat kan ik doen voor imperium
N-Gallië, Brittanië: opkomst loke machthebbers actief buiten Rom admin
structuren
Duces, comites: legeraanvoerders die meerdere civitates beheersten
Gemilitariseerrde provinciale edellieden met privémilities
1.1.4 SOCIO-ECONOMISCHE TRANSFROMATIE
1.1.4.1 VROEGERE KEIZERTIJD
Economie in grote mate centraal gestuurd
- Logistiek leger, grensbewaking & voedselvoorziening -> centralistische aanpak
- Imperiale overheid faciliteerde graantoevoer (annonae) vanuit Noord-Afrika door
subsidies aan handelaars
Stimuleerde integratie handelsnetwek middelandse zee & lokale handel & nijverheid
Wegennet, eenheidsmunt, polititieke stabiliteit
Italië vervaardigde ambachtelijke producten -> export naar provincies
1.1.4.2 CRISIS (VANAF 250)
Slechte agrarische productie tgv demografische achteruitgang
- Fiscale inkomsten dalen -> meer belastingsdruk
- Grote druk op vrije boeren: imact op vrijheid
Verkopen eigendom
Gingen vaker pachten bij curiales door hoge fiscale druk = grondgebonden halfvrije
pachters = coloni
Handel & nijverheid
- Muntinflatie door herhaaldelijke ontwaardingen: Romeins leger uitgebreid sinds 2 e
eeuw
Steeds minder edelmetaal in munten uitbetaling lonen
- Terugval in internationale handel door politieke instabiliteit
- Gedeelijkte verschuiving ambachtelijke productie en luxeproducten
Centrum -> provincies & steden -> villae (landgoederen) op platteland
- Einde systeem graanimport (annonae) in Westen 5 de eeuw
1.1.5 DE OPMARS VAN DE KERK & CHRISTENDOM
Voor Constantijn de Grote
Aan Christelijke zijde
- Jezus werd gekruisigd iov Romeins gouverneur Judea -> ‘rebel tegen Romeins gezag’
- 1ste christenen: samenwerking wereldlijke overheden, Evangeliën & geschriften Paulus
- Anderzijds: christenen konden niet meedoen aan keizercultus -> vergoddelijkging god -
> afgod -> spanningen
Romeinse zijde
- Tolerantie wegens syncretisme in Romeins religieuze praktijk (combineren van diverse
culten & rites)
5
, - Regionale en kleinschalige christenvervolgingen (grotere onder Nero, Marcus Aurelius,
…)
The great persectution olv Diocletianus
- Romeinen publiek in religie, christenen meer privaat -> wantrouwen wegens
geheimzinnige sfeer
Vanaf Constantijn de Grote
Kreeg visioen in zijn slaap
- Eerste letters Christus (chi ro)
- Beval Constantijn om symbool te gebruiken als bescherming
Werd Religio Ilicita (toegestane godsdienst) onder Constantijn de Grote -> Edict Milaan 313
Aantreden Constantijn: 10% christenen -> 50% in late 4 de eeuw
Later staatsgodsdienst onder Theodosius I de Grote (Edict van Thessaloniki, 380)
Keizerschap krijgt sacraal, christelijk karakter, plaatsvervanger van God op aarde
Kerkijke indeling lijkt op Romeins staatsstructuur
- Patriarchen, aartsbisschoppen & bisschoppen
Bisschop = interessant carrière magistraten: rechterlijke macht in civitates + fiscale immuun
Inmenging door keizer in kerkelijk bestuur (disciplinair & doctrinair)
- Bvb Oecenumisch Concilie Nicea (325) over doctrinair probleem tegen arianen
Bisschoppen bevestigen geloof in Heilige Drievuldigheid (niet arianen)
- Arianen: denken anders over bepaalde geloofspunten = ketters
Strijden tegen ketters & heidenen
Kerken bouwen
Provinciae worden kerkprovincies
Voor lage landen:
Provincia Belgica Secunda -> kerkprovincie (aarstbisdom) Reims
- 9/10 civitates (oa Doornik, Arras, Bavay…) -> bisdommen/diocesen
- Hoofdplaats civitas : bisschopzetel (cathedra) in de kathedraal
Provincia Germania secunda: kerkprovincie Keulen
- 5 bisdommen (oa Tongeren)
1.1.6 CONCLUSIE
Eerder ‘transformatie’ dan ‘val’ van Romeins Rijk
Combinatie van langdurige processen
Politiek & militair: uitholling keizerschap in Westen, barbarisering leger en legertop
(generaals)
Bestuurlijk: van wisselwerking centrum-provincies naar patronagesysteem met provicniale
focus
Socio-economisch: provincialisering, aftakeling langeafstandshandel, terugval fiscale
inkomsten
Religieus: aftakeling heidense cultuur, christendom wordt staatsgodsdienst, integratie Kerk in
bestuurlijke structuren Romeins Rijk
1.2 DE ‘BARBAARSE’ VOLKSVERHUIZINGEN
1.2.1 TERMINOLOGIE, DEFINITIE & AFBAKENING
1.2.1.1 MIGRATIE? INVASIE? VERHUIS?
Verschillende namen: les invasions barbariques, Age of Migration, Völkerwanderung
Soms invasie: raids, eventueel militaire overname door groep krijgers
Soms migratie: mannen, vrouwen en kinderen (Landnahme, boerenkolonisatie)
6
1.1 DE TRANSFORMATIE VAN HET RIJK............................................................................................................ 2
1.2 DE ‘BARBAARSE’ VOLKSVERHUIZINGEN..................................................................................................... 6
1.3 RESULTAAT: BREUK OF CONTINUÏTEIT?.................................................................................................... 11
1.4 CONCLUSIE....................................................................................................................................... 12
2. DE RURALE SAMENLEVING IN DE VROEGE ME................................................................12
2.0. INLEIDING........................................................................................................................................ 12
2.1. DEMOGRAFIE & LANDBOUWECONOMIE................................................................................................... 12
2.2. LANDBOUW & LORDSHIP..................................................................................................................... 14
2.3. CONCLUSIE...................................................................................................................................... 16
3. HANDEL EN NIJVERHEID............................................................................................... 17
3.0. INLEIDING........................................................................................................................................ 17
3.1. HET ROMEINSE RIJK (TOT CA. 250) -> GEEN EXAMENSTOF.......................................................................17
3.2. CRISIS & VERVAL (CA. 250-700)........................................................................................................ 17
3.3. HEROPLEVING (CA. 700-1000)........................................................................................................... 19
3.4. CONCLUSIE...................................................................................................................................... 22
4. DE POSTIMPERIALE KONINKRIJKEN...............................................................................22
4.0. INLEIDING........................................................................................................................................ 22
4.1. NIET............................................................................................................................................... 22
4.2. NIET............................................................................................................................................... 22
4.3. GALLIË, FRANKEN, BOURGONDIËRS, ALEMANNEN EN VISIGOTEN.................................................................22
4.4. BRITTANIA: ANGELEN, SAKSEN, JUTEN, BRITTEN & NOORMANNEN..............................................................26
4.5. COMPONENTEN VAN MACHT................................................................................................................. 27
4.6. CONCLUSIE...................................................................................................................................... 30
5. DE KAROLINGISCHE RIJKEN..........................................................................................30
5.0. VAN HOFMEIERS TOT KEIZERS.............................................................................................................. 30
5.1. DE UITBREIDING VAN DE FRANKISCHE HEGEMONIE...................................................................................32
5.2. HET KAROLINGISCH BESTUUR.............................................................................................................. 33
5.3. RIJKSDELINGEN EN TRANSFORMATIE...................................................................................................... 35
5.4. NAAR EEN POST-KAROLINGISCH EUROPA (C. 888-987)...........................................................................38
5.5. CONCLUSIE...................................................................................................................................... 39
6. EEN KERK IN LEKENHANDEN (C. 300 – 1000).................................................................39
6.0. INLEIDING........................................................................................................................................ 39
6.1. DE KERKELIJKE HIËRARCHIE................................................................................................................. 40
6.2. BISSCHOPPEN: HERDER EN HEREN........................................................................................................ 41
6.3. LEKENSPIRITUALITEIT EN VOLKSGELOOF.................................................................................................. 43
6.4. CONCLUSIE: EEN KERK IN LEKENHANDEN?..............................................................................................44
7. NIET........................................................................................................................... 45
8. NIET........................................................................................................................... 45
9. HOOFDSTUK 9: DE RURALE SAMENLEVING IN DE HOGE EN LAGE MIDDELEEUWEN (C. 1000-
1500)............................................................................................................................. 45
9.0. DE EEUWEN VAN EXPANSIE (C. 1000-1300).........................................................................................45
9.1. DE LAATMIDDELEEUWSE CONTRACTIE (C. 1300 - 1500)..........................................................................48
9.2. CONCLUSIE...................................................................................................................................... 52
10. COMMERCIËLE REVOLUTIE EN RECESSIE.....................................................................53
10.0. ECONOMISCHE EVOLUTIE.................................................................................................................. 53
10.1. INSTITUTIES.................................................................................................................................... 56
10.2. HOTSPOTS..................................................................................................................................... 58
1
, 10.3. CONCLUSIE.................................................................................................................................... 60
11. HOOFSTUK 11: DE OPKOMST VAN DE STEDEN.............................................................60
11.0. STADSONTWIKKELING....................................................................................................................... 60
11.1. STADSBESTUUR.............................................................................................................................. 61
11.2. STEDELIJKE ECONOMIE...................................................................................................................... 62
11.3. CONCLUSIE.................................................................................................................................... 63
12. RIJKEN, VORSTEN, STEDEN EN HEERLIJKHEDEN (C. 1000-1350)....................................64
12.0. INLEIDING...................................................................................................................................... 64
12.1. BESTUURLIJKE ONTWIKKELING........................................................................................................... 64
12.2. DE OPMARS VAN DE CAPETINGEN....................................................................................................... 65
12.3. ENGELAND EN DE AGE OF CONQUEST................................................................................................. 69
12.4. HET DUITSE RIJK EN ITALIË............................................................................................................... 72
12.5. CONCLUSIE.................................................................................................................................... 75
13. DE KERK IN HERVORMING: RETORIEK EN REALITEIT....................................................75
13.0. INLEIDING: WAT IS ‘HERVORMING’?..................................................................................................... 75
13.1. DE ELFDE-EEUWSE KERKHERVORMING.................................................................................................76
13.2. CONCLUSIE.................................................................................................................................... 78
14. DE KERK IN HERVORMING: NASLEEP EN NEVENEFFECT................................................78
14.0. DE OPMARS VAN HET PAUSDOM......................................................................................................... 78
14.1. RELIGIEUZE DISSIDENTIE................................................................................................................... 78
14.2. CONCLUSIE................................................................................................................................... 80
15. TUSSEN BLOEI EN VERVAL: DE LAATMIDDELEEUWSE KERK..........................................80
15.0. HET PAUSDOM UITGEDAAGD.............................................................................................................. 80
15.2 CONCLUSIE..................................................................................................................................... 81
1. VAN ROMEINS PROVINCIES NAAR ‘BARBAARSE’ RIJKEN
1.1 DE TRANSFORMATIE VAN HET RIJK
1.1.1 DE TRANSFORMATIE VAN HET RIJK
Beeldineenstorting: The Decline And Fall of the Roman Empire -> Edward Gibbon 1781-89
Beschreef de 5de – 6de eeuwse ontwikkelingen als apocalyptische breuk
‘Val van Rome’ werd in geen vroegmiddeleeuwse bron gezegd
Eerder transformatie en evolutie dan echte breuk
Verschillende processen die op elkaar inwerken
Belangrijk: vlak voor Fr Rev was er heimwee naar ‘prachtig’ Romeinse Rijk
Hoogtepunt RR: 117
1.1.2 POLITIEKE & MILITAIRE TRANSFORMATIE
1.1.2.1 VROEGE KEIZERTIJD (27 V.C. – 235)
Principaat (princeps = keizer)
Interne stabiliteit: keizers die elkaar opvolgen
In de 2de eeuw niet enkel uit Rome of Italië -> adoptiekeizers
Adopteerden hun opvolgers en klaarstoomden voor keizerschap
Tot halverwege 3de eeuw: geoliede bureaucratie = administratief apparaat dat
efficiënt werkte ongeacht wie aan het hoofd
2
, Externe stabiliteit
Oorlog vooral aan verre grenzen
Hoogtepunt expansie
Vrede grote vijand Parten -> geen dreiging meer in het Oosten
1.1.2.2 DERDE-EEUWSE CRISIS (235-284)
Einde principaat -> moord op Alexander Severus (235)
- Interne instabiliteit
Continue machtwissels (26 keizers op 50 jaar)
Soldatenkeizers = Romeinse generaals uitgeroepen tot keizers door troepen in
provincies
Toenaming invloed leger -> militarisering van de staat
Autoriteiten mogen rivaliserende kandidaten uitschakelen
- Externe stabiliteit
Burgeroorlogen tussen rivaliserende troonpretendenten -> leidden de aandacht
af van de grensbewaking (limes)
Raids, piraterij, plundertochten in Gallië en Balkan (zelfs Griekenland &
Italië)
Oosten: Perzen voeren campagnes in Syrië & Anatolië onder
Sassanidendynastie -> in 260 neemt Shapur I keizer Valerianus gevangen
1.1.2.3 DIOCLETIANUS & CONSTANTIJN (284-337)
Diocletianus: grootschalige bestuurlijke hervormingen (284-305)
Tetrarchie: rijk w opgedeeld in 4 keizers
- 2 augusti: heersten over Westen/ Oosten
- 2 caesares: junior-keizers voorbestemd als opvolgers
Administratieve herindeling: augusti & caeseres regeerden elk over prefectuur
Principe collegialiteit <-> succesieproblemen
Elk prefectuur elk leger & hoofdplaats: Trier, Nicodemia, Sirmium & Milaan
Milaan w de nieuwe hoofdplaats Westen (militair strategisch beter)
Bestuurlijke opdeling: 4 prefecturen < diocesen < provincies < civitates
- Provinciae in Gallië
Provincia Belgica Secunda: 9/10 civitates (oa Doornik, Arras, Bavay…)
Hoofdplaats : Reims
Provincia Germania Secunda : 5 civitates (oa Nijmegem, Tongeren, Xanten…)
Hoofdplaats Keulen
Provincia Belgica Prima : 4 civitates (oa Trier, Metz, Verdun)
Hoofdplaats Trier
Sterke theocratische impuls keizerschap : vergoddelijking keizer = ‘dominus et deus’ <
dominaat
Religieuze afwijkingen = politieke oppostitie -> bv christenvervolging
Constantijn de Grote (306 – 337)
Nieuwe hoofdplaats : Constantinopel (strategisch tussen Balkan & Klein-Azië)
- Byzantium (griekse naam): strategische locatie aan Bosporus= ‘nieuw Rome’
- Overschaduwt Rome -> gaandeweg minder contact tussen O & W
- Laatste momenten eenheid is onder Theodosius I de Grote (gestorven 395)
Stichtte een nieuwe dynastie (steun leger bleef doorslaggevend)
Bekeerde zich als eerste keizer tot het Christendom
- 313: edict van Milaan
- Gaf christendom een legale status
1.1.2.4 LAATANTIEKE RIJK = ‘LATE OUDHEID’ (337-476)
3
,Interne instabiliteit
- Tetrarchie heel snel in onbruik
- Constantijnse dynastie: conflicten troonpretedenten
- 4de eeuw: demografische crisis -> te weinig mensen in het leger -> barbarisering = veel
generaals rekruteren barbaars krijgers over de grenzen
Machtsconcentratie bij ‘barbaarse genraals’ (magister militum) -> macht lag bij
militaire bevelhebbers, niet bij keizers
Einde 4de E, 5de E: Arbogast (Frank), Stilicho (Vandaal), Ricimer (Visigoot/Sueef)
Generaals behouden bestuursinstellingen (senaat), maar keizer is afhankelijker
van hen
Marionettenkeizers (keizer vaak minderjarig)
Ravenna: keizerlijk hof ipv Rome, want toont focus naar provincies van
generaals
- 476: Odoaker (O-germaan) zet keizer Romelus Augustus af, maar installeert geen
nieuwe keizer meer aan in W -> paleiscoup, niet opzienbarend
Odoaker patriciër
Externe instabiliteit
- Grensverdediging aan limes verzwakt
Veel burgeroorlogen in Rijk
Druk barbaarse volkeren aan Donau, Rijn, Brittanië
454: enkel Italië, deel Hispanië & Zuid-Gallië nog onder direct Romeins bewind
1.1.3 BESTUURLIJKE TRANSFORMATIE
1.1.3.1 VROEGE KEIZERTIJD
Stabiele & productieve tussen Rome & de provincies
- Rome: imperiale ambtenarij met focus op Rome & Italië
Kleine, geoliede administratie o.l.v. prefecten
Senatoren verliezen gaandeweg invloed, geven vooral advies
- Provincies: competitie lokale elites (grootgrondbezitters) in steden (civitates) om
publieke functies -> investeren veel geld
W gestimuleerd gesalarieerd mandaat in stedelijke senaat op te nemen (curia) -
> curialis
Curiales: vertegenwoordiger centraal bestuur & stad
O.a. inning belastingen op platteland voor imperiale financiën
Actieve participatie participatie in civiele cultuur met private middelen –
competitie voor carrière (ambitie Romeins burgerschap & keizerlijke
administratie)
1.1.3.2 DERDE EEUW & LATE OUDHEID
Centrum: imperiale bureaucratie breidt uit
- Inmiddels gigantisch bureaucratisch apparaat, lucratief
- Inmenging op lokale niveau van provincies
Provincie: minder participatie in civitates door lokale elites
- Carrière als curalis minder aantrekkelijk
212: Carcalla geeft burgerschap aan alle vrije inwoners -> prikkel valt weg
Meer fiscale eisen vanuit centrale bureaucratie (bijpassen financiële tekorten)
- Investeren minder privé-instellingen en, wel in privé-gebouwen (villae platteland)
- Interessantere carrière opties: imperiale bureaucratie, leger, Kerk (bisschop)
4
,Gevolgen
- Imperiale bureaucratie w patronagenetwerk, keizer w manager
Verlenen van ambten, gunsten, privileges obv persoonlijke relaties (cliëntisme)
Succesvolle keizer: goede manager, maar vaak mismanagement (minderjarig,
slechte adviseurs)
- Provincialisering RR en adel: shift van centrum naar provincies
Verval idee Romeinse participatie, burgerschap, loyauteit abstractie notie ‘Staat’
Wat kan imperium voor mij doen ipv wat kan ik doen voor imperium
N-Gallië, Brittanië: opkomst loke machthebbers actief buiten Rom admin
structuren
Duces, comites: legeraanvoerders die meerdere civitates beheersten
Gemilitariseerrde provinciale edellieden met privémilities
1.1.4 SOCIO-ECONOMISCHE TRANSFROMATIE
1.1.4.1 VROEGERE KEIZERTIJD
Economie in grote mate centraal gestuurd
- Logistiek leger, grensbewaking & voedselvoorziening -> centralistische aanpak
- Imperiale overheid faciliteerde graantoevoer (annonae) vanuit Noord-Afrika door
subsidies aan handelaars
Stimuleerde integratie handelsnetwek middelandse zee & lokale handel & nijverheid
Wegennet, eenheidsmunt, polititieke stabiliteit
Italië vervaardigde ambachtelijke producten -> export naar provincies
1.1.4.2 CRISIS (VANAF 250)
Slechte agrarische productie tgv demografische achteruitgang
- Fiscale inkomsten dalen -> meer belastingsdruk
- Grote druk op vrije boeren: imact op vrijheid
Verkopen eigendom
Gingen vaker pachten bij curiales door hoge fiscale druk = grondgebonden halfvrije
pachters = coloni
Handel & nijverheid
- Muntinflatie door herhaaldelijke ontwaardingen: Romeins leger uitgebreid sinds 2 e
eeuw
Steeds minder edelmetaal in munten uitbetaling lonen
- Terugval in internationale handel door politieke instabiliteit
- Gedeelijkte verschuiving ambachtelijke productie en luxeproducten
Centrum -> provincies & steden -> villae (landgoederen) op platteland
- Einde systeem graanimport (annonae) in Westen 5 de eeuw
1.1.5 DE OPMARS VAN DE KERK & CHRISTENDOM
Voor Constantijn de Grote
Aan Christelijke zijde
- Jezus werd gekruisigd iov Romeins gouverneur Judea -> ‘rebel tegen Romeins gezag’
- 1ste christenen: samenwerking wereldlijke overheden, Evangeliën & geschriften Paulus
- Anderzijds: christenen konden niet meedoen aan keizercultus -> vergoddelijkging god -
> afgod -> spanningen
Romeinse zijde
- Tolerantie wegens syncretisme in Romeins religieuze praktijk (combineren van diverse
culten & rites)
5
, - Regionale en kleinschalige christenvervolgingen (grotere onder Nero, Marcus Aurelius,
…)
The great persectution olv Diocletianus
- Romeinen publiek in religie, christenen meer privaat -> wantrouwen wegens
geheimzinnige sfeer
Vanaf Constantijn de Grote
Kreeg visioen in zijn slaap
- Eerste letters Christus (chi ro)
- Beval Constantijn om symbool te gebruiken als bescherming
Werd Religio Ilicita (toegestane godsdienst) onder Constantijn de Grote -> Edict Milaan 313
Aantreden Constantijn: 10% christenen -> 50% in late 4 de eeuw
Later staatsgodsdienst onder Theodosius I de Grote (Edict van Thessaloniki, 380)
Keizerschap krijgt sacraal, christelijk karakter, plaatsvervanger van God op aarde
Kerkijke indeling lijkt op Romeins staatsstructuur
- Patriarchen, aartsbisschoppen & bisschoppen
Bisschop = interessant carrière magistraten: rechterlijke macht in civitates + fiscale immuun
Inmenging door keizer in kerkelijk bestuur (disciplinair & doctrinair)
- Bvb Oecenumisch Concilie Nicea (325) over doctrinair probleem tegen arianen
Bisschoppen bevestigen geloof in Heilige Drievuldigheid (niet arianen)
- Arianen: denken anders over bepaalde geloofspunten = ketters
Strijden tegen ketters & heidenen
Kerken bouwen
Provinciae worden kerkprovincies
Voor lage landen:
Provincia Belgica Secunda -> kerkprovincie (aarstbisdom) Reims
- 9/10 civitates (oa Doornik, Arras, Bavay…) -> bisdommen/diocesen
- Hoofdplaats civitas : bisschopzetel (cathedra) in de kathedraal
Provincia Germania secunda: kerkprovincie Keulen
- 5 bisdommen (oa Tongeren)
1.1.6 CONCLUSIE
Eerder ‘transformatie’ dan ‘val’ van Romeins Rijk
Combinatie van langdurige processen
Politiek & militair: uitholling keizerschap in Westen, barbarisering leger en legertop
(generaals)
Bestuurlijk: van wisselwerking centrum-provincies naar patronagesysteem met provicniale
focus
Socio-economisch: provincialisering, aftakeling langeafstandshandel, terugval fiscale
inkomsten
Religieus: aftakeling heidense cultuur, christendom wordt staatsgodsdienst, integratie Kerk in
bestuurlijke structuren Romeins Rijk
1.2 DE ‘BARBAARSE’ VOLKSVERHUIZINGEN
1.2.1 TERMINOLOGIE, DEFINITIE & AFBAKENING
1.2.1.1 MIGRATIE? INVASIE? VERHUIS?
Verschillende namen: les invasions barbariques, Age of Migration, Völkerwanderung
Soms invasie: raids, eventueel militaire overname door groep krijgers
Soms migratie: mannen, vrouwen en kinderen (Landnahme, boerenkolonisatie)
6
