Ethiek
2025-2026
Prof. Dr. B. Raymaekers
INHOUDSTABEL
DEEL I. Ethiek en Praktische filosofie
• 0. Wat is ethiek? Wat is praktische filosofie?
• 1. Problemen voor een normatieve ethiek
• 2. Geluk als grondnorm
• 3. De menselijke persoon
DEEL II Grondslagen van de democratische rechtsstaat
• 4. Het sociale contractsmodel
• 5. Democratie en de res publica
DEEL III. Recht en ethiek
• 6. De betekenis van het recht: de natuur als norm
• 7. Recht en wet: de opkomst van het rechtspositivisme
• 8. Dichotomie of verzoening: rechtspositivisme en/of natuurrecht?
DEEL IV. Ethiek en sociale rechtvaardigheid
• 9. Rechtvaardigheid tussen politiek en economie
• 10 Nut en eSiciëntie als norm: het utilitarisme
• 11. De sociale rechtsstaat: John Rawls
1
,DEEL I. Ethiek en Praktische filosofie
H0. Wat is ethiek? Wat is praktische filosofie?
Ethiek: Een systematische-kritische reflectie over moraal en moraliteit.
Behoort tot de praktische filosofie.
• Praktische Filosofie:
- Handelt over de werkelijkheid zoals ze zou moeten zijn.
- Is gericht op het handelen (praxis).
- Wil onze omgang met de werkelijkheid verbeteren.
- Bestudeert de werkelijkheid onder het aspect van het goede.
ð Het is weten om goed te kunnen handelen.
• Theoretische Filosofie:
- Handelt over de werkelijkheid zoals ze is.
- Is weten om het weten.
- Bestudeert wat waar is en wat het geval is.
- Onderzoekt de werkelijkheid onder het aspect van het ware.
Het verschil ligt dus in het doel: kennis om te begrijpen (theoretisch) versus kennis om te
handelen (praktisch).
Terminologische verduidelijking
à De adjectieven zedelijk, moreel en ethisch worden in de praktijk vaak als synoniemen
gebruikt.
à De substantieven (zeden, moraal, ethos, zedelijkheid, moraliteit, ethiek) verwijzen echter naar
verschillende niveaus van betekenis en reflectie.
• Moraal - Moreel - Moraliteit:
Moraal / Zeden / Ethos
- Hebben in eerste instantie een neutrale, beschrijvende betekenis.
Ze verwijzen naar de heersende gewoonten, gebruiken en gedragsregels van een
individu of groep.
- Moraal is een objectief beschrijfbaar systeem van gedragsregulering:
wat als goed of slecht, geoorloofd of verboden geldt binnen een gemeenschap.
Moraliteit / Zedelijkheid
- Hebben een normatieve en evaluatieve betekenis.
Ze verwijzen naar het kwalitatieve gehalte van het handelen.
- Moraliteit duidt op de mate waarin iemand daadwerkelijk zedelijk handelt.
Hier ligt de nadruk op het standpunt van het subject en op de beoordeling van het
handelen.
2
, • Ethos - Ethisch - Ethiek:
De termen hangen samen met drie verwante Griekse woorden:
- Ethos: verblijfplaats of woonplaats (van mens of dier), en vandaar gewoonte,
gebruik, zede. Er is een verband tussen wonen, gewoonten en gemeenschap.
- Èthos: karakter, gezindheid, grondhouding.
- Ethnos: een groep levende wezens, een volk of natie.
ð Er bestaat dus een verband tussen een sociale groep, haar leefomgeving en
haar levensgewoonten.
ð Het ethos is het geheel van gewoonten en regels waarin men zich als individu
geleidelijk thuis voelt.
• Zeden - Zedelijk - Zedelijkheid:
Verwijzen naar het niveau van handelen en handelingsbewustzijn.
Moraal (ethos):
Een objectief beschrijfbaar systeem van gedragsregulering m.b.t. Wat goed of slecht is,
geoorloofd of verboden bij individu of groep
Vb. Niemand zal op zichzelf Nederlands uitvinden, we leren dat, we maken dat ons eigen met de
regels die daaraan vastzitten (je kan deze naast je neerleggen maar in communicatie met andere
zijn de regels wel belangrijk)
+ Moraliteit:
Hier wordt de klemtoon gelegd op het kwalitatief niveau of gehalte van handelen en
handelingsbewustzijn.
Standpunt van het subject.
= Ethiek:
Een systematisch-kritische reflectie over moraal en moraliteit à karakteriseert een groep waar
je je als individu geleidelijk aan in thuis voelt
Vormen van ethiek
Descriptieve ethiek
Descriptieve ethiek beschrijft het morele veld.
Ze brengt morele systemen in kaart:
• Historisch (diachronisch)
• Hedendaags (synchronisch)
Ze zoekt verklaringen door moraal te verbinden met andere feiten zoals sociologische,
psychologische of culturele factoren.
Ze evalueert morele systemen niet, maar beschrijft en verklaart ze. Daarom wordt ze ook wel
moraalwetenschap genoemd.
3
,L. Kohlberg = belangrijke psycholoog die geïnteresseerd was in hoe mensen zich moreel
ontwikkelen
• Hij bestudeerde 1000’en mensen (leger van Amerika)
• Hij gebruikte morele dilemma’s: hij legde aan zijn proefpersoon concrete gevallen voor
en vroeg hoe dat zij hierop zouden reageren
• Heinz-dilemma = vindt u het geoorloofd dat meneer Heinz het medicijn tegen kanker
steelt voor zijn zieke vrouw of niet?
- Door deze vraag te stellen aan vele duizenden mensen krijg je een typologie
(overzicht) van de morele ontwikkeling
Hij onderscheidt 3 niveaus:
Niveau 1: pre-conventioneel
• Je volgt de regels (bv. Het moet want de juf op school zei dat het moest): kinderlijke
eenvoudige manier om met morele regels om te gaan
• Goed is eigen belang volgen (bv. Door de regels te volgen word je met rust gelaten: je
vermijd sancties)
• Gericht op het vermijden van straSen
Niveau 2: conventioneel
• Sociale erkenning door conformiteit = bv. Niet alleen omdat de juf dat vraagt maar omdat
ik zie dat die regels nodig zijn om de samenleving te laten werken
• Goed is verwachtingen van andere vervullen/wetten respecteren
Niveau 3: post-conventioneel
• Niveau waarin men inziet dat die regels eigenlijk in zichzelf redelijk zijn (ik doe iets omdat
ik inzie dat het juist is)
• Zich houden aan onderlinge afspraken/volgen van autonoom gekozen
rechtvaardigheidsprincipes
à Elke fase is opgedeeld in 2 subfasen.
à Psychologisch onderzoek leert dat onze vooronderstellingen meespelen en dat objectieve
vaststelling van het ethisch juiste moeilijk is.
Mannen zijn moreel meer volwassen dan vrouwen volgens Kohlberg: ze komen tot niveau 6 en
vrouwen tot 4
• Hoezo mag hij dit doen? Zijn er verschillende invullingen van ethiek?
• Kohlberg gaat ervanuit dat algemene principes gebruiken beter is dan individuele
aandacht
• Kan je morele conclusies afleiden uit statistiek?
• Kohlberg: impliciete morele opvatting
4
,Normatieve ethiek
Normatieve ethiek gaat verder dan beschrijven.
• Ze zoekt naar de legitimatie van morele normen en naar hun fundament.
• Ze probeert een redelijke verantwoording te geven van wat we moeten doen.
Ze stelt vragen zoals:
• Waarom mag je niet liegen?
• Waarom hebben mensen gelijke rechten?
Normatieve ethiek kan worden onderverdeeld in:
Algemene ethiek: zoekt algemene principes en fundamentele grondslagen voor het menselijk
handelen.
Bijzondere ethiek: brengt algemene principes in verband met concrete situaties, zoals
medische, economische, ecologische of seksuele vraagstukken.
Meta-ethiek
= gaat over ethiek zelf (wijze waarop in de ethiek wordt geredeneerd)
• Logica: zijn logische regels in morele uitspraken op dezelfde manier van toepassing als in
andere uitspraken
• Semantiek: woorden krijgen betekenissen die verschuiven (bv. Braaf was eerst moedig
en nu flink zijn)
Indeling van ethische theorieën
Ethische theorieën kan je op twee manieren indelen:
1. Volgens wie of wat belangrijk is bij de beoordeling (de persoon of de gevolgen).
2. Volgens wat men onder “het goede” verstaat.
1. Indeling volgens het handelende subject
Hier gaat het over de vraag: wat bepaalt of een handeling goed of slecht is?
Intentie- of gezindheidsethiek
• Hier telt vooral de bedoeling van de persoon.
• Als je intentie goed is, dan is je handeling moreel goed.
• De gevolgen spelen geen (of weinig) rol.
à Het gaat dus om wat iemand wilde doen.
Consequentialisme
• Hier tellen enkel de gevolgen van de handeling.
• Een handeling is goed als de uitkomst goed is.
• De bedoeling van de persoon is niet doorslaggevend.
à Het gaat dus om wat een handeling oplevert.
De meeste ethische theorieën kiezen geen extreme positie, maar houden rekening met zowel
intenties als gevolgen.
5
, 2. Indeling volgens het object van de handeling: “het goede”
Alle ethische theorieën zeggen dat een handeling gericht moet zijn op het goede.
Maar wat is dat “goede”? Daarover verschillen ze.
Goed-voor-ons
Dit kan twee dingen betekenen:
• Wat wij als aangenaam of prettig ervaren (bijvoorbeeld genot).
• Wat objectief goed voor ons is, ook als we het niet onmiddellijk fijn vinden
(bijvoorbeeld gezond eten, studeren, discipline).
Goed-op-zich
Dit is iets wat goed is op zichzelf, los van ons gevoel of geluk.
Het gaat om een objectieve norm of plicht die we moeten volgen,
zelfs als het ons geen direct voordeel of geluk oplevert.
Twee grote soorten ethiek
Op basis van deze verschillen ontstaan twee grote richtingen:
Teleologische (eudaimonistische) ethiek
• Gericht op geluk.
• Het goede wordt verbonden met een geslaagd of gelukkig leven.
Deontologische ethiek
• Gericht op plicht.
• Het goede betekent dat je doet wat je moet doen, ongeacht het resultaat.
H1. Problemen voor een normatieve ethiek
1. Legitimeringscrisis
Een legitimeringscrisis betekent dat het moeilijk is om te tonen waarop een ethiek gebaseerd is.
De vraag is: wat is het fundament van onze morele normen?
A) De paradox voor een actuele ethiek
We spreken vandaag vaak over een “morele crisis”.
Maar daarmee bedoelen we niet:
• Dat traditionele waarden gewoon verdwijnen.
• Dat vroeger alles beter was.
• Dat we vandaag geen morele overtuigingen meer hebben.
• Dat verandering op zich slecht is.
Een samenleving verandert voortdurend. Waarden kunnen zich aanpassen. Dat is geen crisis op
zich.
De echte crisis gaat dieper: het wordt moeilijk om onze normen rationeel te rechtvaardigen. Dat
is een legitimeringscrisis.
6
2025-2026
Prof. Dr. B. Raymaekers
INHOUDSTABEL
DEEL I. Ethiek en Praktische filosofie
• 0. Wat is ethiek? Wat is praktische filosofie?
• 1. Problemen voor een normatieve ethiek
• 2. Geluk als grondnorm
• 3. De menselijke persoon
DEEL II Grondslagen van de democratische rechtsstaat
• 4. Het sociale contractsmodel
• 5. Democratie en de res publica
DEEL III. Recht en ethiek
• 6. De betekenis van het recht: de natuur als norm
• 7. Recht en wet: de opkomst van het rechtspositivisme
• 8. Dichotomie of verzoening: rechtspositivisme en/of natuurrecht?
DEEL IV. Ethiek en sociale rechtvaardigheid
• 9. Rechtvaardigheid tussen politiek en economie
• 10 Nut en eSiciëntie als norm: het utilitarisme
• 11. De sociale rechtsstaat: John Rawls
1
,DEEL I. Ethiek en Praktische filosofie
H0. Wat is ethiek? Wat is praktische filosofie?
Ethiek: Een systematische-kritische reflectie over moraal en moraliteit.
Behoort tot de praktische filosofie.
• Praktische Filosofie:
- Handelt over de werkelijkheid zoals ze zou moeten zijn.
- Is gericht op het handelen (praxis).
- Wil onze omgang met de werkelijkheid verbeteren.
- Bestudeert de werkelijkheid onder het aspect van het goede.
ð Het is weten om goed te kunnen handelen.
• Theoretische Filosofie:
- Handelt over de werkelijkheid zoals ze is.
- Is weten om het weten.
- Bestudeert wat waar is en wat het geval is.
- Onderzoekt de werkelijkheid onder het aspect van het ware.
Het verschil ligt dus in het doel: kennis om te begrijpen (theoretisch) versus kennis om te
handelen (praktisch).
Terminologische verduidelijking
à De adjectieven zedelijk, moreel en ethisch worden in de praktijk vaak als synoniemen
gebruikt.
à De substantieven (zeden, moraal, ethos, zedelijkheid, moraliteit, ethiek) verwijzen echter naar
verschillende niveaus van betekenis en reflectie.
• Moraal - Moreel - Moraliteit:
Moraal / Zeden / Ethos
- Hebben in eerste instantie een neutrale, beschrijvende betekenis.
Ze verwijzen naar de heersende gewoonten, gebruiken en gedragsregels van een
individu of groep.
- Moraal is een objectief beschrijfbaar systeem van gedragsregulering:
wat als goed of slecht, geoorloofd of verboden geldt binnen een gemeenschap.
Moraliteit / Zedelijkheid
- Hebben een normatieve en evaluatieve betekenis.
Ze verwijzen naar het kwalitatieve gehalte van het handelen.
- Moraliteit duidt op de mate waarin iemand daadwerkelijk zedelijk handelt.
Hier ligt de nadruk op het standpunt van het subject en op de beoordeling van het
handelen.
2
, • Ethos - Ethisch - Ethiek:
De termen hangen samen met drie verwante Griekse woorden:
- Ethos: verblijfplaats of woonplaats (van mens of dier), en vandaar gewoonte,
gebruik, zede. Er is een verband tussen wonen, gewoonten en gemeenschap.
- Èthos: karakter, gezindheid, grondhouding.
- Ethnos: een groep levende wezens, een volk of natie.
ð Er bestaat dus een verband tussen een sociale groep, haar leefomgeving en
haar levensgewoonten.
ð Het ethos is het geheel van gewoonten en regels waarin men zich als individu
geleidelijk thuis voelt.
• Zeden - Zedelijk - Zedelijkheid:
Verwijzen naar het niveau van handelen en handelingsbewustzijn.
Moraal (ethos):
Een objectief beschrijfbaar systeem van gedragsregulering m.b.t. Wat goed of slecht is,
geoorloofd of verboden bij individu of groep
Vb. Niemand zal op zichzelf Nederlands uitvinden, we leren dat, we maken dat ons eigen met de
regels die daaraan vastzitten (je kan deze naast je neerleggen maar in communicatie met andere
zijn de regels wel belangrijk)
+ Moraliteit:
Hier wordt de klemtoon gelegd op het kwalitatief niveau of gehalte van handelen en
handelingsbewustzijn.
Standpunt van het subject.
= Ethiek:
Een systematisch-kritische reflectie over moraal en moraliteit à karakteriseert een groep waar
je je als individu geleidelijk aan in thuis voelt
Vormen van ethiek
Descriptieve ethiek
Descriptieve ethiek beschrijft het morele veld.
Ze brengt morele systemen in kaart:
• Historisch (diachronisch)
• Hedendaags (synchronisch)
Ze zoekt verklaringen door moraal te verbinden met andere feiten zoals sociologische,
psychologische of culturele factoren.
Ze evalueert morele systemen niet, maar beschrijft en verklaart ze. Daarom wordt ze ook wel
moraalwetenschap genoemd.
3
,L. Kohlberg = belangrijke psycholoog die geïnteresseerd was in hoe mensen zich moreel
ontwikkelen
• Hij bestudeerde 1000’en mensen (leger van Amerika)
• Hij gebruikte morele dilemma’s: hij legde aan zijn proefpersoon concrete gevallen voor
en vroeg hoe dat zij hierop zouden reageren
• Heinz-dilemma = vindt u het geoorloofd dat meneer Heinz het medicijn tegen kanker
steelt voor zijn zieke vrouw of niet?
- Door deze vraag te stellen aan vele duizenden mensen krijg je een typologie
(overzicht) van de morele ontwikkeling
Hij onderscheidt 3 niveaus:
Niveau 1: pre-conventioneel
• Je volgt de regels (bv. Het moet want de juf op school zei dat het moest): kinderlijke
eenvoudige manier om met morele regels om te gaan
• Goed is eigen belang volgen (bv. Door de regels te volgen word je met rust gelaten: je
vermijd sancties)
• Gericht op het vermijden van straSen
Niveau 2: conventioneel
• Sociale erkenning door conformiteit = bv. Niet alleen omdat de juf dat vraagt maar omdat
ik zie dat die regels nodig zijn om de samenleving te laten werken
• Goed is verwachtingen van andere vervullen/wetten respecteren
Niveau 3: post-conventioneel
• Niveau waarin men inziet dat die regels eigenlijk in zichzelf redelijk zijn (ik doe iets omdat
ik inzie dat het juist is)
• Zich houden aan onderlinge afspraken/volgen van autonoom gekozen
rechtvaardigheidsprincipes
à Elke fase is opgedeeld in 2 subfasen.
à Psychologisch onderzoek leert dat onze vooronderstellingen meespelen en dat objectieve
vaststelling van het ethisch juiste moeilijk is.
Mannen zijn moreel meer volwassen dan vrouwen volgens Kohlberg: ze komen tot niveau 6 en
vrouwen tot 4
• Hoezo mag hij dit doen? Zijn er verschillende invullingen van ethiek?
• Kohlberg gaat ervanuit dat algemene principes gebruiken beter is dan individuele
aandacht
• Kan je morele conclusies afleiden uit statistiek?
• Kohlberg: impliciete morele opvatting
4
,Normatieve ethiek
Normatieve ethiek gaat verder dan beschrijven.
• Ze zoekt naar de legitimatie van morele normen en naar hun fundament.
• Ze probeert een redelijke verantwoording te geven van wat we moeten doen.
Ze stelt vragen zoals:
• Waarom mag je niet liegen?
• Waarom hebben mensen gelijke rechten?
Normatieve ethiek kan worden onderverdeeld in:
Algemene ethiek: zoekt algemene principes en fundamentele grondslagen voor het menselijk
handelen.
Bijzondere ethiek: brengt algemene principes in verband met concrete situaties, zoals
medische, economische, ecologische of seksuele vraagstukken.
Meta-ethiek
= gaat over ethiek zelf (wijze waarop in de ethiek wordt geredeneerd)
• Logica: zijn logische regels in morele uitspraken op dezelfde manier van toepassing als in
andere uitspraken
• Semantiek: woorden krijgen betekenissen die verschuiven (bv. Braaf was eerst moedig
en nu flink zijn)
Indeling van ethische theorieën
Ethische theorieën kan je op twee manieren indelen:
1. Volgens wie of wat belangrijk is bij de beoordeling (de persoon of de gevolgen).
2. Volgens wat men onder “het goede” verstaat.
1. Indeling volgens het handelende subject
Hier gaat het over de vraag: wat bepaalt of een handeling goed of slecht is?
Intentie- of gezindheidsethiek
• Hier telt vooral de bedoeling van de persoon.
• Als je intentie goed is, dan is je handeling moreel goed.
• De gevolgen spelen geen (of weinig) rol.
à Het gaat dus om wat iemand wilde doen.
Consequentialisme
• Hier tellen enkel de gevolgen van de handeling.
• Een handeling is goed als de uitkomst goed is.
• De bedoeling van de persoon is niet doorslaggevend.
à Het gaat dus om wat een handeling oplevert.
De meeste ethische theorieën kiezen geen extreme positie, maar houden rekening met zowel
intenties als gevolgen.
5
, 2. Indeling volgens het object van de handeling: “het goede”
Alle ethische theorieën zeggen dat een handeling gericht moet zijn op het goede.
Maar wat is dat “goede”? Daarover verschillen ze.
Goed-voor-ons
Dit kan twee dingen betekenen:
• Wat wij als aangenaam of prettig ervaren (bijvoorbeeld genot).
• Wat objectief goed voor ons is, ook als we het niet onmiddellijk fijn vinden
(bijvoorbeeld gezond eten, studeren, discipline).
Goed-op-zich
Dit is iets wat goed is op zichzelf, los van ons gevoel of geluk.
Het gaat om een objectieve norm of plicht die we moeten volgen,
zelfs als het ons geen direct voordeel of geluk oplevert.
Twee grote soorten ethiek
Op basis van deze verschillen ontstaan twee grote richtingen:
Teleologische (eudaimonistische) ethiek
• Gericht op geluk.
• Het goede wordt verbonden met een geslaagd of gelukkig leven.
Deontologische ethiek
• Gericht op plicht.
• Het goede betekent dat je doet wat je moet doen, ongeacht het resultaat.
H1. Problemen voor een normatieve ethiek
1. Legitimeringscrisis
Een legitimeringscrisis betekent dat het moeilijk is om te tonen waarop een ethiek gebaseerd is.
De vraag is: wat is het fundament van onze morele normen?
A) De paradox voor een actuele ethiek
We spreken vandaag vaak over een “morele crisis”.
Maar daarmee bedoelen we niet:
• Dat traditionele waarden gewoon verdwijnen.
• Dat vroeger alles beter was.
• Dat we vandaag geen morele overtuigingen meer hebben.
• Dat verandering op zich slecht is.
Een samenleving verandert voortdurend. Waarden kunnen zich aanpassen. Dat is geen crisis op
zich.
De echte crisis gaat dieper: het wordt moeilijk om onze normen rationeel te rechtvaardigen. Dat
is een legitimeringscrisis.
6
