Fundamentele wijsbegeerte
2025-2026
Prof. Dr. G. Claessens
INHOUDSTABEL
• Inleiding 4
• Deel i: de lotgevallen van de filosofische rationaliteit
- Oudheid 34
- Middeleeuwen 46
- Moderniteit 108
- Einde van de moderniteit? 172
• Caput selectum 196
• Deel ii: wijsbegeerte als historisch-hermeneutische wetenschap 216
- Ontstaan van de hermeneutiek als wetenschap
- Uit-leiding: is dit het einde?
INLEIDING
Plato’s grot:
Beeld u een grot in met een wand, en voor die wand zitten mensen vastgeketend. Ze zitten daar
al zo lang dat het niet meer oncomfortabel is. Achter hen lopen mensen met voorwerpen heen
en weer. Een vuur achter hen zorgt voor de projectie van schaduwen.
De gevangenen zien alleen deze schaduwen en beschouwen die als de echte werkelijkheid.
Op een gegeven moment komt iemand de grot binnen en bevrijdt één van de gevangenen.
De bevrijde persoon wordt tijdelijk verblind door de zon, maar ontdekt daarna de echte
voorwerpen.
Hij beseft dat de schaduwen slechts kopieën zijn en probeert zijn medemensen te bevrijden.
Dit zorgt echter voor angst en weerstand: mensen laten hun vertrouwde zekerheden niet graag
los.
à Dit is een allegorie voor filosofie: de filosoof ontdekt een diepere werkelijkheid maar stoot op
weerstand van mensen die vasthouden aan het vanzelfsprekende.
Verwondering als begin van filosofie
• Filosofie vertrekt vanuit verwondering: het moment waarop het gewone vreemd wordt.
• “Alleen wat vanzelfsprekend is, wordt niet overdacht” (Cornelis Verhoeven).
• Voorwerp van verwondering = alles, zelfs het vanzelfsprekende.
• ‘Tweede natuur’ (de wereld zoals wij ze gewoon zijn) wordt onderwerp van kritische
reflectie.
→ Verwondering = de capaciteit om afstand te nemen van het bekende en het vanzelfsprekende
op geldigheid te onderzoeken.
1
,Actieve en passieve verwondering
• Passief: iets overkomt je (verlies, verandering).
• Actief: filosofische reflectie — bewust alles in vraag stellen.
Filosofie is het moment van betekenisverlies, het moment waarop vertrouwde zekerheden
verdwijnen en kritische vragen opkomen.
Verwonderingen activeren is wat filosofen doen: alles in vraag stellen tot er vervreemding
ontstaat.
Iedereen kent momenten van vervreemding (vb. Verlies). Deze kunnen productief worden
(kunst, reflectie). Filosofie geeft die ervaring een theoretische basis.
Wat is de echte werkelijkheid?
Zizek zei: mensen worden geboren in een wereld die al vorm heeft: er zijn al vormen, publiek,
taal, genders,…
à U komt dus niet in de realiteit terecht: het is een sluier die al bestond waarmee u
vertrouwd geraakt
à Daarom kijkt men kritisch naar de symbolische orde
à Taal bepaald hoe wij de dingen ziet: hoe zou de werkelijkheid eruit zien zonder taal?
à ”Ik heb één taal en het is niet eens die van mezelf”
Onze waarneming is nooit neutraal; we denken altijd door bestaande structuren heen
Nietzsche: perspectief van het kind
• Een kind speelt op het strand, bouwt een zandkasteel en vernietigt het opnieuw.
Dit is een spel van ontstaan en vergaan, volledig vrij.
Het kind is het enige wezen dat volledig vrij kan creëren én vernietigen.
• VS volwassenen:
Die bewaren hun Lego-werken, beschermen ze, maken ze blijvend.
à Nietzsche gebruikt dit beeld om te tonen dat creatieve vrijheid een oervorm van mens-zijn is,
terwijl volwassenen vastzitten in structuren en zekerheden.
Filosofie en ideologie
Filosofie = wetenschap
De filosofie is een wetenschap:
• Ze wil iets stelligs beweren over de werkelijkheid.
• Ze maakt gebruik van een technisch vocabularium.
• Een goede argumentatie steunt een bewering.
2
,De filosofie wil de verwondering overwinnen zonder ze te miskennen of te neutraliseren.
• De verwondering blijft in het spel.
• De filosofie stelt zich open opdat verworven inzichten altijd opnieuw aangevochten
kunnen worden.
- à “Vind mijn zwakheden in mijn betoog, ik wil in discussie gaan”
- à Ze zullen nooit een vast antwoord geven op iets
• Er is ruimte voor kritiek en vragen.
• Vb: Dankzij de filosofie kon onder meer de slavernij beetje bij beetje afgeschaft en zelfs
verboden worden gemaakt.
De filosofie verschilt sterk van de ideologie:
• De ideologie is een geheel van definitieve zekerheden.
De ideologie ordent het bestaan.
=> De ideologie houdt vast aan het status quo en is derhalve zeer conservatief.
Historiciteit van de filosofie
• Spatio-temporele context
à Vragen en antwoorden veranderen voortdurend: vragen die wij stellen zijn niet
hetzelfde als die wat iemand in het oosten stelt (andere tijden/culturen)
• Filosofie is wezenlijk historisch
à Hegel: “Die Philosophie ist ihre Zeit in Gedanken erfasst.”
= “De filosofie drukt de geest van haar tijd uit in concepten”
à Zonder besef van de geschiedenis kan je niet weten hoe de werkelijkheid eruitziet
- Probleem: nog geen reflexieve beweging (dat men zichzelf ging betrekken in het
verhaal): hoe kan je zeggen dat iets uit de middeleeuwen historisch is omdat
deze mensen ‘zo dachten toen’, dan moet je ons ook zien als kinderen van ‘onze
tijd’
- De tekst van een boek is niet vast: degene die het interpreteert wordt bepaald
door hun tijd
• De context beïnvloedt de interpretatie van een ervaring.
- De interpretaties uit het verleden beïnvloeden onze huidige context.
- Nieuwe thema’s ontstaan (vb. Dierenrechten).
- Geschiedschrijving gaat niet alleen over historische objecten, maar ook over het
historisch gevormde subject (wijzelf).
•Historisch object én subject
Þ Geen objectieve maatstaf: elke interpretatie is historisch gesitueerd
3
,Wereldbeelden
Een wereldbeeld = de bestaanshorizon waarin we worden ‘geworpen’.
• Het is voor ons gekozen, niet door ons gekozen.
• Slechts gedeeltelijk expliciteerbaar.
• Veranderlijk door revoluties, avant-garde, breuken.
Wijsbegeerte vs wereldbeeld:
• Wereldbeeld = conservatief-legitimerend.
• Wijsbegeerte = kritisch-progressief.
→ verduidelijking: Filosofie doorbreekt vanzelfsprekendheden die wereldbeelden bevestigen.
Canon
• = ‘Maatstaf’
• De canon is de traditionele lijst van belangrijke filosofen (zoals Plato, Aristoteles, Kant
…).
- Deze lijst is historisch bepaald: elke tijd beslist opnieuw wie belangrijk is.
- Toch blijft ze relatief stabiel, omdat bepaalde namen steeds terugkeren.
- Historisch bepaald, maar ook legitiem (want: dezelfde namen komen regelmatig
terug à we kunnen wel hier en daar een naam schrappen of toevoegen maar
over het algemeen blijven de namen hetzelfde)
• In filosofie bestaat geen eensgezindheid over de canon:
- Filosofen spreken elkaar tegen
- Verschillende scholen leggen andere klemtonen
• Kritiek op de canon kan:
- Inhoudelijk (de ideeën zelf)
- Formeel (de methode of stijl)
• Het verleden wordt niet zomaar afgewezen: oude denkers worden herlezen,
geherinterpreteerd of aangevuld.
4
, OUDHEID
6de eeuw v.C. - 6de eeuw n.C.
• Van mythos naar logos
• Natuurfilosofen : (Heraclitus & Parmenides)
• Ethiek (sofisten en Socrates)
• Systeembouwers (Plato & Aristoteles)
• Late oudheid (stoa, epicurisme, neoplatonisme)
Van mythos naar logos (i)
• Mythos, verhaal
Als verklaringsprincipe:
- Verhalende manier om de werkelijkheid te verklaren via oeroude tradities
- Gebeurtenissen worden toegeschreven aan goden en halfgoden met menselijke
eigenschappen (antropomorfisme).
- Natuurkrachten, hemellichamen en fenomenen worden voorgesteld als
goddelijke handelingen.
- Mythen worden mondeling doorgegeven en vastgelegd door dichters zoals
Homerus en Hesiodus (Theogonie).
Kenmerken van mythos als verklaringsmodel:
- Niet kritisch: men twijfelt niet aan de geldigheid van de mythe.
- Normatief: mythe zegt niet alleen waarom dingen zijn zoals ze zijn, maar ook
waarom ze zo moeten zijn.
- Legitimerend: bevestigt en rechtvaardigt bestaande orde en macht.
- De mens leeft in een sacraal universum, waarin de werkelijkheid voortkomt uit
mysterieuze goddelijke wil.
• Cultuurschok 6de eeuw
- Meer contact met vreemde volkeren door handel en kolonisatie → meer
perspectieven → nadenken over godenbeelden.
- Overgang van mondelinge naar schriftelijke cultuur:
ð Mythen worden gestandaardiseerd en vastgelegd.
ð Schrift zorgt voor afstand en kritische reflectie.
- Nieuwe dichters (zoals Xenophanes) beginnen kritiek te uiten op de mythen:
ð Elke cultuur maakt haar goden naar eigen beeld → mythen verliezen
vanzelfsprekendheid.
• Logos, rede, uit-leg
- Logos stijgt op als nieuw verklaringsprincipe: rationele, universele en
systematische uitleg.
- De natuur wordt gedesacraliseerd: phusis wordt een natuurlijk organisme dat
volgens eigen principes functioneert.
- De mens gaat zoeken naar verklaringen die niet afhangen van grillen van goden.
- Ontstaan van theoria: beschouwende kennis, onderzoek “omwille van het
weten”.
- Dit geheel noemt men het “Griekse wonder”: begin van de westerse filosofie
(6de eeuw v.C.).
5
2025-2026
Prof. Dr. G. Claessens
INHOUDSTABEL
• Inleiding 4
• Deel i: de lotgevallen van de filosofische rationaliteit
- Oudheid 34
- Middeleeuwen 46
- Moderniteit 108
- Einde van de moderniteit? 172
• Caput selectum 196
• Deel ii: wijsbegeerte als historisch-hermeneutische wetenschap 216
- Ontstaan van de hermeneutiek als wetenschap
- Uit-leiding: is dit het einde?
INLEIDING
Plato’s grot:
Beeld u een grot in met een wand, en voor die wand zitten mensen vastgeketend. Ze zitten daar
al zo lang dat het niet meer oncomfortabel is. Achter hen lopen mensen met voorwerpen heen
en weer. Een vuur achter hen zorgt voor de projectie van schaduwen.
De gevangenen zien alleen deze schaduwen en beschouwen die als de echte werkelijkheid.
Op een gegeven moment komt iemand de grot binnen en bevrijdt één van de gevangenen.
De bevrijde persoon wordt tijdelijk verblind door de zon, maar ontdekt daarna de echte
voorwerpen.
Hij beseft dat de schaduwen slechts kopieën zijn en probeert zijn medemensen te bevrijden.
Dit zorgt echter voor angst en weerstand: mensen laten hun vertrouwde zekerheden niet graag
los.
à Dit is een allegorie voor filosofie: de filosoof ontdekt een diepere werkelijkheid maar stoot op
weerstand van mensen die vasthouden aan het vanzelfsprekende.
Verwondering als begin van filosofie
• Filosofie vertrekt vanuit verwondering: het moment waarop het gewone vreemd wordt.
• “Alleen wat vanzelfsprekend is, wordt niet overdacht” (Cornelis Verhoeven).
• Voorwerp van verwondering = alles, zelfs het vanzelfsprekende.
• ‘Tweede natuur’ (de wereld zoals wij ze gewoon zijn) wordt onderwerp van kritische
reflectie.
→ Verwondering = de capaciteit om afstand te nemen van het bekende en het vanzelfsprekende
op geldigheid te onderzoeken.
1
,Actieve en passieve verwondering
• Passief: iets overkomt je (verlies, verandering).
• Actief: filosofische reflectie — bewust alles in vraag stellen.
Filosofie is het moment van betekenisverlies, het moment waarop vertrouwde zekerheden
verdwijnen en kritische vragen opkomen.
Verwonderingen activeren is wat filosofen doen: alles in vraag stellen tot er vervreemding
ontstaat.
Iedereen kent momenten van vervreemding (vb. Verlies). Deze kunnen productief worden
(kunst, reflectie). Filosofie geeft die ervaring een theoretische basis.
Wat is de echte werkelijkheid?
Zizek zei: mensen worden geboren in een wereld die al vorm heeft: er zijn al vormen, publiek,
taal, genders,…
à U komt dus niet in de realiteit terecht: het is een sluier die al bestond waarmee u
vertrouwd geraakt
à Daarom kijkt men kritisch naar de symbolische orde
à Taal bepaald hoe wij de dingen ziet: hoe zou de werkelijkheid eruit zien zonder taal?
à ”Ik heb één taal en het is niet eens die van mezelf”
Onze waarneming is nooit neutraal; we denken altijd door bestaande structuren heen
Nietzsche: perspectief van het kind
• Een kind speelt op het strand, bouwt een zandkasteel en vernietigt het opnieuw.
Dit is een spel van ontstaan en vergaan, volledig vrij.
Het kind is het enige wezen dat volledig vrij kan creëren én vernietigen.
• VS volwassenen:
Die bewaren hun Lego-werken, beschermen ze, maken ze blijvend.
à Nietzsche gebruikt dit beeld om te tonen dat creatieve vrijheid een oervorm van mens-zijn is,
terwijl volwassenen vastzitten in structuren en zekerheden.
Filosofie en ideologie
Filosofie = wetenschap
De filosofie is een wetenschap:
• Ze wil iets stelligs beweren over de werkelijkheid.
• Ze maakt gebruik van een technisch vocabularium.
• Een goede argumentatie steunt een bewering.
2
,De filosofie wil de verwondering overwinnen zonder ze te miskennen of te neutraliseren.
• De verwondering blijft in het spel.
• De filosofie stelt zich open opdat verworven inzichten altijd opnieuw aangevochten
kunnen worden.
- à “Vind mijn zwakheden in mijn betoog, ik wil in discussie gaan”
- à Ze zullen nooit een vast antwoord geven op iets
• Er is ruimte voor kritiek en vragen.
• Vb: Dankzij de filosofie kon onder meer de slavernij beetje bij beetje afgeschaft en zelfs
verboden worden gemaakt.
De filosofie verschilt sterk van de ideologie:
• De ideologie is een geheel van definitieve zekerheden.
De ideologie ordent het bestaan.
=> De ideologie houdt vast aan het status quo en is derhalve zeer conservatief.
Historiciteit van de filosofie
• Spatio-temporele context
à Vragen en antwoorden veranderen voortdurend: vragen die wij stellen zijn niet
hetzelfde als die wat iemand in het oosten stelt (andere tijden/culturen)
• Filosofie is wezenlijk historisch
à Hegel: “Die Philosophie ist ihre Zeit in Gedanken erfasst.”
= “De filosofie drukt de geest van haar tijd uit in concepten”
à Zonder besef van de geschiedenis kan je niet weten hoe de werkelijkheid eruitziet
- Probleem: nog geen reflexieve beweging (dat men zichzelf ging betrekken in het
verhaal): hoe kan je zeggen dat iets uit de middeleeuwen historisch is omdat
deze mensen ‘zo dachten toen’, dan moet je ons ook zien als kinderen van ‘onze
tijd’
- De tekst van een boek is niet vast: degene die het interpreteert wordt bepaald
door hun tijd
• De context beïnvloedt de interpretatie van een ervaring.
- De interpretaties uit het verleden beïnvloeden onze huidige context.
- Nieuwe thema’s ontstaan (vb. Dierenrechten).
- Geschiedschrijving gaat niet alleen over historische objecten, maar ook over het
historisch gevormde subject (wijzelf).
•Historisch object én subject
Þ Geen objectieve maatstaf: elke interpretatie is historisch gesitueerd
3
,Wereldbeelden
Een wereldbeeld = de bestaanshorizon waarin we worden ‘geworpen’.
• Het is voor ons gekozen, niet door ons gekozen.
• Slechts gedeeltelijk expliciteerbaar.
• Veranderlijk door revoluties, avant-garde, breuken.
Wijsbegeerte vs wereldbeeld:
• Wereldbeeld = conservatief-legitimerend.
• Wijsbegeerte = kritisch-progressief.
→ verduidelijking: Filosofie doorbreekt vanzelfsprekendheden die wereldbeelden bevestigen.
Canon
• = ‘Maatstaf’
• De canon is de traditionele lijst van belangrijke filosofen (zoals Plato, Aristoteles, Kant
…).
- Deze lijst is historisch bepaald: elke tijd beslist opnieuw wie belangrijk is.
- Toch blijft ze relatief stabiel, omdat bepaalde namen steeds terugkeren.
- Historisch bepaald, maar ook legitiem (want: dezelfde namen komen regelmatig
terug à we kunnen wel hier en daar een naam schrappen of toevoegen maar
over het algemeen blijven de namen hetzelfde)
• In filosofie bestaat geen eensgezindheid over de canon:
- Filosofen spreken elkaar tegen
- Verschillende scholen leggen andere klemtonen
• Kritiek op de canon kan:
- Inhoudelijk (de ideeën zelf)
- Formeel (de methode of stijl)
• Het verleden wordt niet zomaar afgewezen: oude denkers worden herlezen,
geherinterpreteerd of aangevuld.
4
, OUDHEID
6de eeuw v.C. - 6de eeuw n.C.
• Van mythos naar logos
• Natuurfilosofen : (Heraclitus & Parmenides)
• Ethiek (sofisten en Socrates)
• Systeembouwers (Plato & Aristoteles)
• Late oudheid (stoa, epicurisme, neoplatonisme)
Van mythos naar logos (i)
• Mythos, verhaal
Als verklaringsprincipe:
- Verhalende manier om de werkelijkheid te verklaren via oeroude tradities
- Gebeurtenissen worden toegeschreven aan goden en halfgoden met menselijke
eigenschappen (antropomorfisme).
- Natuurkrachten, hemellichamen en fenomenen worden voorgesteld als
goddelijke handelingen.
- Mythen worden mondeling doorgegeven en vastgelegd door dichters zoals
Homerus en Hesiodus (Theogonie).
Kenmerken van mythos als verklaringsmodel:
- Niet kritisch: men twijfelt niet aan de geldigheid van de mythe.
- Normatief: mythe zegt niet alleen waarom dingen zijn zoals ze zijn, maar ook
waarom ze zo moeten zijn.
- Legitimerend: bevestigt en rechtvaardigt bestaande orde en macht.
- De mens leeft in een sacraal universum, waarin de werkelijkheid voortkomt uit
mysterieuze goddelijke wil.
• Cultuurschok 6de eeuw
- Meer contact met vreemde volkeren door handel en kolonisatie → meer
perspectieven → nadenken over godenbeelden.
- Overgang van mondelinge naar schriftelijke cultuur:
ð Mythen worden gestandaardiseerd en vastgelegd.
ð Schrift zorgt voor afstand en kritische reflectie.
- Nieuwe dichters (zoals Xenophanes) beginnen kritiek te uiten op de mythen:
ð Elke cultuur maakt haar goden naar eigen beeld → mythen verliezen
vanzelfsprekendheid.
• Logos, rede, uit-leg
- Logos stijgt op als nieuw verklaringsprincipe: rationele, universele en
systematische uitleg.
- De natuur wordt gedesacraliseerd: phusis wordt een natuurlijk organisme dat
volgens eigen principes functioneert.
- De mens gaat zoeken naar verklaringen die niet afhangen van grillen van goden.
- Ontstaan van theoria: beschouwende kennis, onderzoek “omwille van het
weten”.
- Dit geheel noemt men het “Griekse wonder”: begin van de westerse filosofie
(6de eeuw v.C.).
5
