Hoofdstuk 1: De sociologische verzuchting
1.1 Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt
definities
= sociologie is een recente discipline, steeds vernieuwende wetenschap die zich onder invloed van haar eigen
bevindingen en inzichten geregeld vernieuwd, waar de nadruk ligt op het begrijpen
• definiëren handig om verschijnselen vast te leggen (vb: contract met voorwaardes), niet te definiëren
! geen vaste definitie, moeilijk om tot een definitie te komen van sociologie
• 7 definities in boek pag 4
• definities kunnen worden gebruikt om een verschijnsel vast te leggen, maar wat ze doen vertoont grote gelijkenis
= Diepverdeelde wetenschap waarvan verschillende theorieën verdeeld worden —> paradigma
• paradigma : een samenhangend stelsel van modellen en theorieën waarbinnen de werkelijkheid
beschreven wordt.
• Met andere woorden: het is de manier waarop wij de werkelijkheid ervaren
• voorbeeld paradigma: Darwin → evolutietheorie (sociaal-darwinisme)
Max Weber (1864-1920) definitie : de wetenschappelijke poging om het sociale handelen te begrijpen, met de bedoeling op
die manier tot een causale verklaring van het verloop en de effecten van dat handelen te komen.
→ 2 opmerkingen bij deze definiëring
1. De taak die weber bij sociologie plaatst, ook deze van psychologie, antropologie en politicologie
2. de sociologische verklaring causaal of oorzakelijk moet zijn: verklaren neemt de vorm van
oorzaak-gevolg relaties
1.2 Wat de sociologie ons leert
de belangrijkste les :
‘Alles is contingent (1), maar daarom niet arbitrair (2).’
1. contingent = noodzakelijk noch onmogelijk
• alles wat je aantreft (regels, tradities, normen, gebruiken...) hadden ook anders kunnen zijn
• in de loop van de geschiedenis had ook anders ontwikkeld kunnen zijn
-Maar daarom niet arbitrair : maar het is niet louter toevallig ; probabiliteit, kansen (tussen 0 en 1)
• bijgedragen aan verspreiding van bewustwording van contingentie: bewust dat het anders had kunnen
zijn, en op andere plaats/ ander moment ook waarschijnlijk anders is
2. arbitrair = willekeurig, toeval
→ het is niet omdat het anders had kunnen zijn, dat de vorm van de samenleving daarom toeval is of willekeurig is
samengesteld,
→ niet omdat het in een andere cultuur en andere vorm aanneemt, dat er geen goede redenen bestaan
voor de vorm die bij ons heeft aangenomen ; probabiliteit, kansen (tussen 0 en 1)
1
,vb. huwelijksvormen in de Murdock-files (George Murdock (1897-1985)
• sociologie is nauw verbonden met de antropologie (is een wetenschap die de mens in al zijn aspecten, zowel
fysiek als cultureel, bestudeert) :
antropoloog Murdock : wou alle culturen bestuderen voor een aantal eigenschappen (verwantschapssysteem) om hen
zo te kunnen vergelijken
→ 565 verdwenen en steeds bestaande culturen als steekproef
- monogame huwelijksstelsel : onze hedendaagse westerse samenleving: altijd een verbintenis tussen 2
personen, monogamie (meestal van verschillende geslacht, soms van hetzelfde geslacht)
• exclusiviteit
- polygame huwelijksstelsel : andere samenlevingen: ook verbintenis tussen meer dan 2 personen
• 4 culturen : polyandrie : 1 vrouw mag meerde mannen huwen
• hangt vaak samen met het erfrecht
1) contingente: bij ons het feit dat twee mensen een verbintenis sluiten, in andere culturen het feit dat meerdere mensen een
verbintenis kunnen sluiten
2) niet arbitrair: vaststelling dat er een zeker patroon aanwezig is, het is niet arbitrair, willekeurig
• namelijk onder economisch tegenspoed/slechte omstandigheden kan huwelijk een andere vorm aannemen
conclusie: huwelijk betekent op verschillende plaatsen iets anders (1)=contingente, huwelijken over de hele wereld
hebben wel dezelfde patronen (2)=arbitraire
- Contingentie bewustwording vanaf de ontdekkingsreizen : ontdekking van diversiteit en andere culturen
Van wetten en reglementen opgelegd door God/natuur → Naar wetten en reglementen gemaakt door mensen
⟹ zeer verontrustende les, want waarom zouden we deze regels respecteren?
Rousseau {18e E} : civiele religie (Le contrat Social)
→ verspreidingsproces contigentie moeilijk : ook ontkenning van contingentie, die nu nog steeds aan de gang is
redenering : sommige culturen verschillen van Europese culturen, maar enkel tijdelijk, omdat deze gewoonlijk minder
ontwikkeld zijn. Ze zullen dus doorheen de tijd convergeren als de occidentale culturen
→ egocentrisch, etnocentrisch
vb. migratie
→ argument dat bepaalde groepen tijd nodig hebben om te integreren
→ op deze manier ontkent men het contingente (men gaat ervan uit dat er geen variatie is en dat ze zich ….vroeg of
laat gaan integreren, men ontkent het feit dat ze zich niet op dezelfde manier ontwikkelen)
Blaise Pascal (1623-1662) : “Wat geldt als de waarheid aan de ene kant van de pyreneeën, is dwaasheid aan de andere kant”
Howard Becker (1928-2023) : afwijkend gedrag wordt door de samenleving geproduceerd; van sociale oorsprong
→ is dus afhankelijk van de waardes en normen van deze samenleving zelf
- sociologen met betrekking tot afwijkend gedrag hebben een dubbele taak :
• verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
• verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde samenlevingen als afwijkend gezien worden
en anderen niet.
→ Outsiders(1963)
2
,1.3 contingent, maar niet arbitrair
Jean-jacques Rousseau (1712- 1778)
• vroeg zich af hoe mensen regels zullen respecteren eenmaal ze doorhebben dat ze deze zelf hebben gemaakt
• eenmaal tot het inzicht gekomen dat die wetten, reglementen en gewoonten eigen producten en dus conventies zijn,
dreigt dat respect volgens hem echter te verdwijnen
• besef van het niet natuurlijke noodzaak
• er moet een religie zijn die hen daartoe aanzet en motiveert naar burgerdeugd
o moeten doelbewust bijdragen tot burgerdeugd (goede, degelijke burgers kweken)
oplossing: CIVIELE RELIGIE
• religie zorgt voor waardes
• nieuwe religies die aandacht van burgerdeugd/burgergoed centraal zet
• vervanging van christendom die volgens Rousseau niet genoeg op burgerdeugd steunde
bruut opleggen van regels (bv dictatuur) = niet leefbaar
- 1 instelling laat mensen regels aanvaarden = religie
o daarom ‘burgerlijke/civiele’ religie ontworpen : een soort van collectieve morele en religieuze .binding binnen
een samenleving die niet afhankelijk is van traditionele religieuze dogma's, maar eerder gebaseerd is op de
eenheid van burgerschap en burgerschapsplichten, loyauteit aan de staat en haar waarden
VAN (vroeger) NAAR (nu)
wetten en reglementen opgelegd door het wetten en reglementen door de mens gemaakt
buitenaf (God of de natuur) (besef dat ze die zelf maken)
→ hierdoor dreigde het respect voor die wetten
en rechten weg te vallen
Karl Marx (1818-1883): “Mensen maken hun eigen geschiedenis, doch niet onder de voorwaarden die ze zelf
kiezen”
→ hoewel mensen actief deelnemen aan het vormgeven van de geschiedenis, doen ze dit binnen bepaalde
….beperkingen en omstandigheden die ze vaak niet zelf hebben gekozen.
→ Deze beperkingen worden voornamelijk bepaald door de economische, politieke en sociale structuren ….van de
samenleving. De heersende klasse, die controle heeft over de productiemiddelen, speelt een ….dominante rol in
het creëren van de voorwaarden waaronder anderen moeten leven en werken.
→Hierdoor zijn de meeste mensen beperkt in hun keuzes en worden ze vaak gedwongen om te handelen …in
overeenstemming met de structuren en belangen van de heersende klasse.
→ het inzicht van de contingentie van de wet, norm en gewoonte is een oncomfortabel bewustzijn
3 verschillende manieren waarop men op de vraag “Waarom is het contingente niet arbitrair/willekeurig?" probeer te
antwoorden
3
, 1.3.1 Verlichting en tegen-verlichting
‘sociologie is een poging om tegenstellingen verlichting en tegen-verlichting te overstijgen en deze met elkaar te
verzoenen’
verlichting tegen-verlichting
• Verwerping religie als ordehaver • Geen positief beeld van menselijke
→ redeneervermogen belangrijker natuur
• Vooral handelen uit eigenbelang
• Redelijk handelen wel tot egoïsme, sociale
• Rede moest grondslag maatschappelijk orde
ontreddering en vervreemding zou kunnen
worden
leiden
• Rede en het wetenschappelijk denken zouden
• als mensen niet meer geloofden dat de regels die
maatschappelijke rust, vooruitgang en geluk het samenleven mogelijk maken, van
brengen bovennatuurlijke oorsprong zijn, zouden ze elkaar
• Mens moet naar zijn natuur leren leven niet meer respecteren
• Kennis van natuur via wetenschap • Egoïsme en onrecht
• Die kennis zal redelijk gedrag bevorderen • Limieten opleggen
• Dat zal bijdragen tot geluk • Zonder godsdienst&gezag: bijgeloof, blind
respect voor traditie, manipuleren met
rituelen...
• samenleving is maakbaar • Mensen kunnen niet zonder regels
Kan een samenleving functioneren met het besef Kan een samenleving functioneren met het besef
van contingentie? van contingentie?
‘JA’ ‘NEE’
verlichting :
- niet meer afhankelijk van het volgen van goddelijke voorschriften, maar van het volgen van de eigen rede en het
eigen redeneervermogen
tegen- verlichting : vreesde rede leidde tot egoïsme
1.3.2 grondlegger van de sociologie : Auguste Comte
• bedacht term sociologie (vroeger: sociale fysica)
• stelt dat men geen onverklaarbare zaken in vraag moet stellen, kennis is nuttig en leidt tot actie
• voorstander van verlichting
• levered belangrijke bijdrage
1. in het afbakenen van sociologie als domein
2. het inzicht dat de sociale werkelijkheid niet reduceerbaar is tot een ander werkelijkheidsniveau
3. motivatie om sociale verschijnselen op een strikt wetenschappelijke wijze te bestuderen
4
1.1 Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt
definities
= sociologie is een recente discipline, steeds vernieuwende wetenschap die zich onder invloed van haar eigen
bevindingen en inzichten geregeld vernieuwd, waar de nadruk ligt op het begrijpen
• definiëren handig om verschijnselen vast te leggen (vb: contract met voorwaardes), niet te definiëren
! geen vaste definitie, moeilijk om tot een definitie te komen van sociologie
• 7 definities in boek pag 4
• definities kunnen worden gebruikt om een verschijnsel vast te leggen, maar wat ze doen vertoont grote gelijkenis
= Diepverdeelde wetenschap waarvan verschillende theorieën verdeeld worden —> paradigma
• paradigma : een samenhangend stelsel van modellen en theorieën waarbinnen de werkelijkheid
beschreven wordt.
• Met andere woorden: het is de manier waarop wij de werkelijkheid ervaren
• voorbeeld paradigma: Darwin → evolutietheorie (sociaal-darwinisme)
Max Weber (1864-1920) definitie : de wetenschappelijke poging om het sociale handelen te begrijpen, met de bedoeling op
die manier tot een causale verklaring van het verloop en de effecten van dat handelen te komen.
→ 2 opmerkingen bij deze definiëring
1. De taak die weber bij sociologie plaatst, ook deze van psychologie, antropologie en politicologie
2. de sociologische verklaring causaal of oorzakelijk moet zijn: verklaren neemt de vorm van
oorzaak-gevolg relaties
1.2 Wat de sociologie ons leert
de belangrijkste les :
‘Alles is contingent (1), maar daarom niet arbitrair (2).’
1. contingent = noodzakelijk noch onmogelijk
• alles wat je aantreft (regels, tradities, normen, gebruiken...) hadden ook anders kunnen zijn
• in de loop van de geschiedenis had ook anders ontwikkeld kunnen zijn
-Maar daarom niet arbitrair : maar het is niet louter toevallig ; probabiliteit, kansen (tussen 0 en 1)
• bijgedragen aan verspreiding van bewustwording van contingentie: bewust dat het anders had kunnen
zijn, en op andere plaats/ ander moment ook waarschijnlijk anders is
2. arbitrair = willekeurig, toeval
→ het is niet omdat het anders had kunnen zijn, dat de vorm van de samenleving daarom toeval is of willekeurig is
samengesteld,
→ niet omdat het in een andere cultuur en andere vorm aanneemt, dat er geen goede redenen bestaan
voor de vorm die bij ons heeft aangenomen ; probabiliteit, kansen (tussen 0 en 1)
1
,vb. huwelijksvormen in de Murdock-files (George Murdock (1897-1985)
• sociologie is nauw verbonden met de antropologie (is een wetenschap die de mens in al zijn aspecten, zowel
fysiek als cultureel, bestudeert) :
antropoloog Murdock : wou alle culturen bestuderen voor een aantal eigenschappen (verwantschapssysteem) om hen
zo te kunnen vergelijken
→ 565 verdwenen en steeds bestaande culturen als steekproef
- monogame huwelijksstelsel : onze hedendaagse westerse samenleving: altijd een verbintenis tussen 2
personen, monogamie (meestal van verschillende geslacht, soms van hetzelfde geslacht)
• exclusiviteit
- polygame huwelijksstelsel : andere samenlevingen: ook verbintenis tussen meer dan 2 personen
• 4 culturen : polyandrie : 1 vrouw mag meerde mannen huwen
• hangt vaak samen met het erfrecht
1) contingente: bij ons het feit dat twee mensen een verbintenis sluiten, in andere culturen het feit dat meerdere mensen een
verbintenis kunnen sluiten
2) niet arbitrair: vaststelling dat er een zeker patroon aanwezig is, het is niet arbitrair, willekeurig
• namelijk onder economisch tegenspoed/slechte omstandigheden kan huwelijk een andere vorm aannemen
conclusie: huwelijk betekent op verschillende plaatsen iets anders (1)=contingente, huwelijken over de hele wereld
hebben wel dezelfde patronen (2)=arbitraire
- Contingentie bewustwording vanaf de ontdekkingsreizen : ontdekking van diversiteit en andere culturen
Van wetten en reglementen opgelegd door God/natuur → Naar wetten en reglementen gemaakt door mensen
⟹ zeer verontrustende les, want waarom zouden we deze regels respecteren?
Rousseau {18e E} : civiele religie (Le contrat Social)
→ verspreidingsproces contigentie moeilijk : ook ontkenning van contingentie, die nu nog steeds aan de gang is
redenering : sommige culturen verschillen van Europese culturen, maar enkel tijdelijk, omdat deze gewoonlijk minder
ontwikkeld zijn. Ze zullen dus doorheen de tijd convergeren als de occidentale culturen
→ egocentrisch, etnocentrisch
vb. migratie
→ argument dat bepaalde groepen tijd nodig hebben om te integreren
→ op deze manier ontkent men het contingente (men gaat ervan uit dat er geen variatie is en dat ze zich ….vroeg of
laat gaan integreren, men ontkent het feit dat ze zich niet op dezelfde manier ontwikkelen)
Blaise Pascal (1623-1662) : “Wat geldt als de waarheid aan de ene kant van de pyreneeën, is dwaasheid aan de andere kant”
Howard Becker (1928-2023) : afwijkend gedrag wordt door de samenleving geproduceerd; van sociale oorsprong
→ is dus afhankelijk van de waardes en normen van deze samenleving zelf
- sociologen met betrekking tot afwijkend gedrag hebben een dubbele taak :
• verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
• verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde samenlevingen als afwijkend gezien worden
en anderen niet.
→ Outsiders(1963)
2
,1.3 contingent, maar niet arbitrair
Jean-jacques Rousseau (1712- 1778)
• vroeg zich af hoe mensen regels zullen respecteren eenmaal ze doorhebben dat ze deze zelf hebben gemaakt
• eenmaal tot het inzicht gekomen dat die wetten, reglementen en gewoonten eigen producten en dus conventies zijn,
dreigt dat respect volgens hem echter te verdwijnen
• besef van het niet natuurlijke noodzaak
• er moet een religie zijn die hen daartoe aanzet en motiveert naar burgerdeugd
o moeten doelbewust bijdragen tot burgerdeugd (goede, degelijke burgers kweken)
oplossing: CIVIELE RELIGIE
• religie zorgt voor waardes
• nieuwe religies die aandacht van burgerdeugd/burgergoed centraal zet
• vervanging van christendom die volgens Rousseau niet genoeg op burgerdeugd steunde
bruut opleggen van regels (bv dictatuur) = niet leefbaar
- 1 instelling laat mensen regels aanvaarden = religie
o daarom ‘burgerlijke/civiele’ religie ontworpen : een soort van collectieve morele en religieuze .binding binnen
een samenleving die niet afhankelijk is van traditionele religieuze dogma's, maar eerder gebaseerd is op de
eenheid van burgerschap en burgerschapsplichten, loyauteit aan de staat en haar waarden
VAN (vroeger) NAAR (nu)
wetten en reglementen opgelegd door het wetten en reglementen door de mens gemaakt
buitenaf (God of de natuur) (besef dat ze die zelf maken)
→ hierdoor dreigde het respect voor die wetten
en rechten weg te vallen
Karl Marx (1818-1883): “Mensen maken hun eigen geschiedenis, doch niet onder de voorwaarden die ze zelf
kiezen”
→ hoewel mensen actief deelnemen aan het vormgeven van de geschiedenis, doen ze dit binnen bepaalde
….beperkingen en omstandigheden die ze vaak niet zelf hebben gekozen.
→ Deze beperkingen worden voornamelijk bepaald door de economische, politieke en sociale structuren ….van de
samenleving. De heersende klasse, die controle heeft over de productiemiddelen, speelt een ….dominante rol in
het creëren van de voorwaarden waaronder anderen moeten leven en werken.
→Hierdoor zijn de meeste mensen beperkt in hun keuzes en worden ze vaak gedwongen om te handelen …in
overeenstemming met de structuren en belangen van de heersende klasse.
→ het inzicht van de contingentie van de wet, norm en gewoonte is een oncomfortabel bewustzijn
3 verschillende manieren waarop men op de vraag “Waarom is het contingente niet arbitrair/willekeurig?" probeer te
antwoorden
3
, 1.3.1 Verlichting en tegen-verlichting
‘sociologie is een poging om tegenstellingen verlichting en tegen-verlichting te overstijgen en deze met elkaar te
verzoenen’
verlichting tegen-verlichting
• Verwerping religie als ordehaver • Geen positief beeld van menselijke
→ redeneervermogen belangrijker natuur
• Vooral handelen uit eigenbelang
• Redelijk handelen wel tot egoïsme, sociale
• Rede moest grondslag maatschappelijk orde
ontreddering en vervreemding zou kunnen
worden
leiden
• Rede en het wetenschappelijk denken zouden
• als mensen niet meer geloofden dat de regels die
maatschappelijke rust, vooruitgang en geluk het samenleven mogelijk maken, van
brengen bovennatuurlijke oorsprong zijn, zouden ze elkaar
• Mens moet naar zijn natuur leren leven niet meer respecteren
• Kennis van natuur via wetenschap • Egoïsme en onrecht
• Die kennis zal redelijk gedrag bevorderen • Limieten opleggen
• Dat zal bijdragen tot geluk • Zonder godsdienst&gezag: bijgeloof, blind
respect voor traditie, manipuleren met
rituelen...
• samenleving is maakbaar • Mensen kunnen niet zonder regels
Kan een samenleving functioneren met het besef Kan een samenleving functioneren met het besef
van contingentie? van contingentie?
‘JA’ ‘NEE’
verlichting :
- niet meer afhankelijk van het volgen van goddelijke voorschriften, maar van het volgen van de eigen rede en het
eigen redeneervermogen
tegen- verlichting : vreesde rede leidde tot egoïsme
1.3.2 grondlegger van de sociologie : Auguste Comte
• bedacht term sociologie (vroeger: sociale fysica)
• stelt dat men geen onverklaarbare zaken in vraag moet stellen, kennis is nuttig en leidt tot actie
• voorstander van verlichting
• levered belangrijke bijdrage
1. in het afbakenen van sociologie als domein
2. het inzicht dat de sociale werkelijkheid niet reduceerbaar is tot een ander werkelijkheidsniveau
3. motivatie om sociale verschijnselen op een strikt wetenschappelijke wijze te bestuderen
4
