lOMoARcPSD|46733966
ROMEINS RECHT
ROMEINS RECHT
HOOFDSTUK 1: INLEIDING: DE WETENSCHAP VH ROMEINS RECHT
>1: BEDOELING VAN DE STUDIE VH ROMEINSE RECHT
1) verdere ontwikkeling van een historisch bewustzijn
2) het begrijpen van ons universitaire denken waarvan het RR een component is
• Romeins recht
• Joods-Christelijke theologie
• Grieks-wetenschappelijk denken
• Oosterse wiskunde
3) het zoeken naar de wortels van het gemeenschappelijke Europese rechtsdenken
4) de inleiding tot enkele juridische basisbegrippen
1. ONTWIKKELING VAN EEN HISTORISCH BEWUSTZIJN
Besef dat recht in pricinpe een dynamisch gegeven is, het verandert voortdurend.
Bovendien is het recht niet één systeem, maar bestaat het uit vele regels die hun eigen
ontwikkelingsgeschiedenis hebben en onder invloed van een heleboel factoren tot
ontwikkeling komen en met elkaar intraheren.
Bijvoorbeeld:
• Eigendomsrecht (art. 544 BW) staat in verband met de privatisering van de
feodaliteit
• Contractsvrijheid en wilsgereken zijn te danken aan inzet van kerkjuristen en
moraaltheologen bij herinterpretatie Romeinse teksten
• Testament vindt zijn oorsprong in voorrecht voor Romeinse soldaten uit Vroege
Republiek
De rechtsgeschiedenis vervult ook een kritische functie: wat waren de oorspronkelijke
doelstellingen van een rechtsregel? Wanneer en door wie ontwikkeld? Welke problemen
wilden men verhelpen, is dat gelukt? Kan men uit de geschiedenis lessen trekken?
2. EEN COMPONENT VAN ONS UNIVERSITAIRE DENKEN
De eerste universiteiten werden opgericht aan het einde van de 11e eeuw. Universitaire
denkmethode in ME & NT in West-Europa gegroeid door fusie van 4 oude culturen:
1) Romeinse maatschappelijke denken
Het RR vormt een essentiële component van ons universitaire denken zoals zich
dat vanaf de 11e, 12, 13e E ontwikkelde aan die middeleeuwse universiteiten. Dat
Romeinse juridische denken kwam binnen aan de universiteiten door de studie van
de Justiniaanse complicaties.
2) Joods-christelijke theologische denken
Kwam ook al vanaf het begin binnen in die universiteiten: één van de vier grote
faculteiten binnen de jonge universiteiten (+ geneeskunde, romeins (=burgerlijk)
1
Downloaded by Ciana Cuyvers
()
, lOMoARcPSD|46733966
ROMEINS RECHT
recht en canoniek (=kerkerlijk) recht). Romeins recht en christelijke theologie
(samen nieuwe Latijnse cultuur: latinitas) waren moeilijk van elkaar de
onderscheiden.
3) Grieks wetenschappelijke denken
Vanaf de 13e eeuw drong ook het Griekse denken van met name Aristoteles
binnen in de westerse universitaire cultuur door bemiddeling van Arabische
denkers.
• Boëthus (ca. 477-524) Toegelegd op studie Griekse filosofie
• Aryabhata (476-550) Islamitische geleerden die belangrijke
• Al-Kindi (801-873) Griekse Filosofische teksten naar Arabisch
• Al-Farabi (870-950) vertaalden
• Avicenna (980-1037) Becommetarieerde die vertalingen
• Averroës (1126-1198) Verfijnde zelf theorieën in het arabisch
• Maimonides (1135-1204)
• Al-Chwarizmi (9de eeuw)
ð Italië: Boëthus
ð Irak: Al-Kindi
ð Kazachstan: Al-Farabi
ð Perzië: Avicenna
ð Spanje: Averroës (ook Marokko) en Maimonides (ook Egypte)
ð Indiase: Aryabhata
ð Iran: Al-Chwarizmi
Die commentaren en vertalingen werden in de 13e eeuw op hun beurt naar het
Latijn vertaald en verzeilden zo aan de westerse universiteiten.
4) Wiskundige denken uit het Oosten
Hetzelfde gebeurde vanaf de 14e eeuw met het gedachtegoed van de Indiaanse
mathematicus Aryabhata (476-550). Na de val van Constantinopel 1453 werd het
Westen overspoeld door invloedrijke Grieken. Zij namen hun wiskundige kennis en
technische kunde mee. De wiskundige logica ging ook deel uitmaken van het
universitaire denken.
3. BELANG VAN GEDEELDE (RECHTS)HISTORISCHE WORTELS VAN HET
EUROPESE CONTINENT
Ius commune = het Europese gemene recht dat in de ME uit het Romeinse recht
gerecipieerd is.
= Romeins recht + canoniek recht = geschreven recht <->
gewoonterecht
Invloed van Byzantijnse (= Oost-Romeinse) recht in het Westen
Invloed van het Romeinse recht in Centraal- en Oost-Europa
• Romeins recht in Rusland
• Romeins recht in Georgië
• …
• … en zelfs nog veel ruimer dan Europa => voorbeeld 1: Ethiopië
§ Arabische vertalingen van Romeinsrechtelijke teksten in islamitische regio’s
§ (wellicht) in vijftiende eeuw op vraag van de Ethiopische keizer Zar’a Ya’qob
(1434-1468) vertaald naar het Ge’ez = Fetḥa Nagaśt
2
Downloaded by Ciana Cuyvers ()
, lOMoARcPSD|46733966
ROMEINS RECHT
§ … en zo al snel ook een belangrijke tekst voor het Ethiopische
rechtssysteem
• … en zelfs nog veel ruimer dan Europa => voorbeeld 2: Japan
§ Late 19de eeuw: introductie van Frans en Duits burgerlijk recht in Japan – zo
indirect ook een grote invloed van het Romeinse recht
§ Studie van het Romeinse recht vanaf 1874 aan universiteit van Tokyo –
Romeinse recht volgens de Pandektenwissenschaft
§ … belangrijk voor interpretatie van het Japanse recht
• … en zelfs nog veel ruimer dan Europa => voorbeeld 3: China
§ Interesse vanaf einde 19de eeuw
§ Studie van het Romeinse recht vanaf 1895 aan Chinese universiteiten (eerst
in Tiangjin, later ook in Peking en Shanghai) – Romeinse recht volgens de
toenmalige Leuvense school
§ … inspiratiebron voor de Chinese burgerlijke wetboeken, zowel van de
Republiek China (1929-1931) als van de Volksrepubliek China (2020)
• … en zelfs nog veel ruimer dan Europa => voorbeeld 4: Congo
§ 1954: Stichting van de universiteit ‘Lovanium’ in Belgisch-Congo
§ Romeins recht als één van de verplichte opleidingsonderdelen
§ Nu: Université catholique du Congo + Université de Kinshasa
In West-Europa stond eeuwenlang het Romeinse keizerrijk model. In 476 was het WRR in
deelrijken uiteengevallen en tijdens de feodaliteit werd het nog verder opgesplitst. In
iedere streek was er dus een andere evolutie van het recht maar toch bleven Romeinse
elementen doorleven. De ME-vorsten wilden Romeinse keizers zijn. In de hoge ME leidde
de studie van het Romeinse recht aan de universiteiten in alle streken tot een specifieke
receptie, tot een gelijklopende interpretatie van de oude rechtsbronnen en tot een unieke
rechtsopvatting, kortom tot het ius commune.
In de 15e en 16e eeuw streefden de vorsten naar centralisatie naar Romeins model. Ze
deden beroep op juristen die aan universiteiten het Romeinse recht leerden om zo
particularisme tegen te gaan. Dit leidde tot nieuwe golf van receptie van Romeins recht en
tot ius commune. Deze receptie werd ondersteund door vorstelijke rechtbanken.
In de 17e eeuw counterden de juristen het vorstelijk absolutisme en nationalisme, o.m.
door de ontwikkeling van het natuurrecht. Het RR speelde ook een belangrijke rol bij de
codificatie van het privaatrecht vanaf de 18e eeuw.
4. KENNISMAKING MET ENKELE JURIDISCHE BEGRIPPEN
RR dat aan de KU Leuven gegeven wordt, is niet hetzelfde als het RR in de Oudheid. Aan de
KUL wordt het RR op een historische manier bekeken. We gaan op reis doorheen 27 eeuwen
geschiedenis. We volgen de evolutie op tot in het huidige recht.
Ook maak je kennis met juridische begrippen die je als hedendaagse jurist moet kunnen
hanteren.
>2: ROMEINS RECHT ALS WETENSCHAP
De Romeinsrechtelijke wetenschap is een juridische wetenschap die beroep doet op
hulpwetenschappen zoals filologie, handschriftkunde, geschiedenis en filosofie.
3
Downloaded by Ciana Cuyvers
()
, lOMoARcPSD|46733966
ROMEINS RECHT
1. EEN JURIDISCHE WETENSCHAP
Hoe hebben juridische concepten zicht ontwikkeld?
• Applicative legal history: aan rechtsgeschiedenis doen om nieuwe oplossingen
te vinden voor problemen van vandaag = toepassingsgerichte rechtsgeschiedenis.
• Contemplative legal history: aan rechtsgeschiedenis doen om het verleden
beter te begrijpen in zijn context = contextuele benadering.
Humanisten van de 15e -17e eeuw waren juristen die terug wilde naar de oudheid, die
concrete studies gingen uitvoeren naar het recht zoals het was in de oudheid.
Juristen van de Verlichting kozen voor een ahistorische methode. Zij zagen sommigen
delen van de Justiniaanse complicatie als een geschreven rede (“Vernunftrecht) die altijd
universeel en tijdloos geldig is. Hugo Grotius (1583-1645) wordt gezien als de vader van
het natuurrecht.
Daartegen kwam een reactie van Carl von Savigny (1779-1861) die gezien wordt als de
grondlegger van de Historische School. Von Savigny deed zowel als applicative als
contemplative legal history.
• Juridisch grondslagenonderzoek
§ Ontwikkelingsgeschiedenis van juridische concepten
§ In het verleden vaak geïnstrumentaliseerd voor noden van de tijd, voor het
oplossen van conflicten
§ = applicative legal history
ð Procesrecht = gerechtelijke spiegel (Guillaume Durand (1230-1296))
ð Bartolus de Saxoferrato (1313-1357): professor
ð Hugo Grotius (1583-1645): belangrijke auteur (recht van oorlog en
vrede) -> verwijst naar teksten van Justinianus
2. DE KLASSIEKE FILOLOGIE
Geen RR zonder Latijn. Grieks is nodig om de invloed van uit Constantinopel te begrijpen.
Wie contextuele informatie zoekt om die rechtsteksten te kaderen, zal zich opnieuw
meestal tot Latijnse literatuur moeten wenden. Soms krijgt men zelfs te maken met het
koptische schrift van Egypte. Het Latijn is sterk geëvolueerd, in de loop der jaren zijn veel
woorden van betekenis veranderd.
ð archeologen Bernard Grenfell en Arthur Hunt, ca. 1896 => Papyri van
Oxyrhynchus
3. HANDSCHRIFTKUNDE EN TEKSTKRITIEK
Tekstkritiek: op zoek naar de ‘oorspronkelijke’ tekst
• Kopie of origineel?
• Diverse versies in omloop?
• Handschriftenfamilies?
• => nood aan een teksteditie
Teksten voor de boekdrukkunst 1450 hebben handschriftelijke traditie. Afwijkingen
tussen handschriften zijn niet alleen aan de kopiist te wijten die onleesbare passages bij
het overschrijven ging interpreteren of die gewoon verstrooid was.
Juristen en politici verbeteren graag de teksten en stoppen er zo wijzigingen in. Bij het
werken met handschriften doe je een beroep op minstens 2 hulpwetenschappen:
4
Downloaded by Ciana Cuyvers ()
ROMEINS RECHT
ROMEINS RECHT
HOOFDSTUK 1: INLEIDING: DE WETENSCHAP VH ROMEINS RECHT
>1: BEDOELING VAN DE STUDIE VH ROMEINSE RECHT
1) verdere ontwikkeling van een historisch bewustzijn
2) het begrijpen van ons universitaire denken waarvan het RR een component is
• Romeins recht
• Joods-Christelijke theologie
• Grieks-wetenschappelijk denken
• Oosterse wiskunde
3) het zoeken naar de wortels van het gemeenschappelijke Europese rechtsdenken
4) de inleiding tot enkele juridische basisbegrippen
1. ONTWIKKELING VAN EEN HISTORISCH BEWUSTZIJN
Besef dat recht in pricinpe een dynamisch gegeven is, het verandert voortdurend.
Bovendien is het recht niet één systeem, maar bestaat het uit vele regels die hun eigen
ontwikkelingsgeschiedenis hebben en onder invloed van een heleboel factoren tot
ontwikkeling komen en met elkaar intraheren.
Bijvoorbeeld:
• Eigendomsrecht (art. 544 BW) staat in verband met de privatisering van de
feodaliteit
• Contractsvrijheid en wilsgereken zijn te danken aan inzet van kerkjuristen en
moraaltheologen bij herinterpretatie Romeinse teksten
• Testament vindt zijn oorsprong in voorrecht voor Romeinse soldaten uit Vroege
Republiek
De rechtsgeschiedenis vervult ook een kritische functie: wat waren de oorspronkelijke
doelstellingen van een rechtsregel? Wanneer en door wie ontwikkeld? Welke problemen
wilden men verhelpen, is dat gelukt? Kan men uit de geschiedenis lessen trekken?
2. EEN COMPONENT VAN ONS UNIVERSITAIRE DENKEN
De eerste universiteiten werden opgericht aan het einde van de 11e eeuw. Universitaire
denkmethode in ME & NT in West-Europa gegroeid door fusie van 4 oude culturen:
1) Romeinse maatschappelijke denken
Het RR vormt een essentiële component van ons universitaire denken zoals zich
dat vanaf de 11e, 12, 13e E ontwikkelde aan die middeleeuwse universiteiten. Dat
Romeinse juridische denken kwam binnen aan de universiteiten door de studie van
de Justiniaanse complicaties.
2) Joods-christelijke theologische denken
Kwam ook al vanaf het begin binnen in die universiteiten: één van de vier grote
faculteiten binnen de jonge universiteiten (+ geneeskunde, romeins (=burgerlijk)
1
Downloaded by Ciana Cuyvers
()
, lOMoARcPSD|46733966
ROMEINS RECHT
recht en canoniek (=kerkerlijk) recht). Romeins recht en christelijke theologie
(samen nieuwe Latijnse cultuur: latinitas) waren moeilijk van elkaar de
onderscheiden.
3) Grieks wetenschappelijke denken
Vanaf de 13e eeuw drong ook het Griekse denken van met name Aristoteles
binnen in de westerse universitaire cultuur door bemiddeling van Arabische
denkers.
• Boëthus (ca. 477-524) Toegelegd op studie Griekse filosofie
• Aryabhata (476-550) Islamitische geleerden die belangrijke
• Al-Kindi (801-873) Griekse Filosofische teksten naar Arabisch
• Al-Farabi (870-950) vertaalden
• Avicenna (980-1037) Becommetarieerde die vertalingen
• Averroës (1126-1198) Verfijnde zelf theorieën in het arabisch
• Maimonides (1135-1204)
• Al-Chwarizmi (9de eeuw)
ð Italië: Boëthus
ð Irak: Al-Kindi
ð Kazachstan: Al-Farabi
ð Perzië: Avicenna
ð Spanje: Averroës (ook Marokko) en Maimonides (ook Egypte)
ð Indiase: Aryabhata
ð Iran: Al-Chwarizmi
Die commentaren en vertalingen werden in de 13e eeuw op hun beurt naar het
Latijn vertaald en verzeilden zo aan de westerse universiteiten.
4) Wiskundige denken uit het Oosten
Hetzelfde gebeurde vanaf de 14e eeuw met het gedachtegoed van de Indiaanse
mathematicus Aryabhata (476-550). Na de val van Constantinopel 1453 werd het
Westen overspoeld door invloedrijke Grieken. Zij namen hun wiskundige kennis en
technische kunde mee. De wiskundige logica ging ook deel uitmaken van het
universitaire denken.
3. BELANG VAN GEDEELDE (RECHTS)HISTORISCHE WORTELS VAN HET
EUROPESE CONTINENT
Ius commune = het Europese gemene recht dat in de ME uit het Romeinse recht
gerecipieerd is.
= Romeins recht + canoniek recht = geschreven recht <->
gewoonterecht
Invloed van Byzantijnse (= Oost-Romeinse) recht in het Westen
Invloed van het Romeinse recht in Centraal- en Oost-Europa
• Romeins recht in Rusland
• Romeins recht in Georgië
• …
• … en zelfs nog veel ruimer dan Europa => voorbeeld 1: Ethiopië
§ Arabische vertalingen van Romeinsrechtelijke teksten in islamitische regio’s
§ (wellicht) in vijftiende eeuw op vraag van de Ethiopische keizer Zar’a Ya’qob
(1434-1468) vertaald naar het Ge’ez = Fetḥa Nagaśt
2
Downloaded by Ciana Cuyvers ()
, lOMoARcPSD|46733966
ROMEINS RECHT
§ … en zo al snel ook een belangrijke tekst voor het Ethiopische
rechtssysteem
• … en zelfs nog veel ruimer dan Europa => voorbeeld 2: Japan
§ Late 19de eeuw: introductie van Frans en Duits burgerlijk recht in Japan – zo
indirect ook een grote invloed van het Romeinse recht
§ Studie van het Romeinse recht vanaf 1874 aan universiteit van Tokyo –
Romeinse recht volgens de Pandektenwissenschaft
§ … belangrijk voor interpretatie van het Japanse recht
• … en zelfs nog veel ruimer dan Europa => voorbeeld 3: China
§ Interesse vanaf einde 19de eeuw
§ Studie van het Romeinse recht vanaf 1895 aan Chinese universiteiten (eerst
in Tiangjin, later ook in Peking en Shanghai) – Romeinse recht volgens de
toenmalige Leuvense school
§ … inspiratiebron voor de Chinese burgerlijke wetboeken, zowel van de
Republiek China (1929-1931) als van de Volksrepubliek China (2020)
• … en zelfs nog veel ruimer dan Europa => voorbeeld 4: Congo
§ 1954: Stichting van de universiteit ‘Lovanium’ in Belgisch-Congo
§ Romeins recht als één van de verplichte opleidingsonderdelen
§ Nu: Université catholique du Congo + Université de Kinshasa
In West-Europa stond eeuwenlang het Romeinse keizerrijk model. In 476 was het WRR in
deelrijken uiteengevallen en tijdens de feodaliteit werd het nog verder opgesplitst. In
iedere streek was er dus een andere evolutie van het recht maar toch bleven Romeinse
elementen doorleven. De ME-vorsten wilden Romeinse keizers zijn. In de hoge ME leidde
de studie van het Romeinse recht aan de universiteiten in alle streken tot een specifieke
receptie, tot een gelijklopende interpretatie van de oude rechtsbronnen en tot een unieke
rechtsopvatting, kortom tot het ius commune.
In de 15e en 16e eeuw streefden de vorsten naar centralisatie naar Romeins model. Ze
deden beroep op juristen die aan universiteiten het Romeinse recht leerden om zo
particularisme tegen te gaan. Dit leidde tot nieuwe golf van receptie van Romeins recht en
tot ius commune. Deze receptie werd ondersteund door vorstelijke rechtbanken.
In de 17e eeuw counterden de juristen het vorstelijk absolutisme en nationalisme, o.m.
door de ontwikkeling van het natuurrecht. Het RR speelde ook een belangrijke rol bij de
codificatie van het privaatrecht vanaf de 18e eeuw.
4. KENNISMAKING MET ENKELE JURIDISCHE BEGRIPPEN
RR dat aan de KU Leuven gegeven wordt, is niet hetzelfde als het RR in de Oudheid. Aan de
KUL wordt het RR op een historische manier bekeken. We gaan op reis doorheen 27 eeuwen
geschiedenis. We volgen de evolutie op tot in het huidige recht.
Ook maak je kennis met juridische begrippen die je als hedendaagse jurist moet kunnen
hanteren.
>2: ROMEINS RECHT ALS WETENSCHAP
De Romeinsrechtelijke wetenschap is een juridische wetenschap die beroep doet op
hulpwetenschappen zoals filologie, handschriftkunde, geschiedenis en filosofie.
3
Downloaded by Ciana Cuyvers
()
, lOMoARcPSD|46733966
ROMEINS RECHT
1. EEN JURIDISCHE WETENSCHAP
Hoe hebben juridische concepten zicht ontwikkeld?
• Applicative legal history: aan rechtsgeschiedenis doen om nieuwe oplossingen
te vinden voor problemen van vandaag = toepassingsgerichte rechtsgeschiedenis.
• Contemplative legal history: aan rechtsgeschiedenis doen om het verleden
beter te begrijpen in zijn context = contextuele benadering.
Humanisten van de 15e -17e eeuw waren juristen die terug wilde naar de oudheid, die
concrete studies gingen uitvoeren naar het recht zoals het was in de oudheid.
Juristen van de Verlichting kozen voor een ahistorische methode. Zij zagen sommigen
delen van de Justiniaanse complicatie als een geschreven rede (“Vernunftrecht) die altijd
universeel en tijdloos geldig is. Hugo Grotius (1583-1645) wordt gezien als de vader van
het natuurrecht.
Daartegen kwam een reactie van Carl von Savigny (1779-1861) die gezien wordt als de
grondlegger van de Historische School. Von Savigny deed zowel als applicative als
contemplative legal history.
• Juridisch grondslagenonderzoek
§ Ontwikkelingsgeschiedenis van juridische concepten
§ In het verleden vaak geïnstrumentaliseerd voor noden van de tijd, voor het
oplossen van conflicten
§ = applicative legal history
ð Procesrecht = gerechtelijke spiegel (Guillaume Durand (1230-1296))
ð Bartolus de Saxoferrato (1313-1357): professor
ð Hugo Grotius (1583-1645): belangrijke auteur (recht van oorlog en
vrede) -> verwijst naar teksten van Justinianus
2. DE KLASSIEKE FILOLOGIE
Geen RR zonder Latijn. Grieks is nodig om de invloed van uit Constantinopel te begrijpen.
Wie contextuele informatie zoekt om die rechtsteksten te kaderen, zal zich opnieuw
meestal tot Latijnse literatuur moeten wenden. Soms krijgt men zelfs te maken met het
koptische schrift van Egypte. Het Latijn is sterk geëvolueerd, in de loop der jaren zijn veel
woorden van betekenis veranderd.
ð archeologen Bernard Grenfell en Arthur Hunt, ca. 1896 => Papyri van
Oxyrhynchus
3. HANDSCHRIFTKUNDE EN TEKSTKRITIEK
Tekstkritiek: op zoek naar de ‘oorspronkelijke’ tekst
• Kopie of origineel?
• Diverse versies in omloop?
• Handschriftenfamilies?
• => nood aan een teksteditie
Teksten voor de boekdrukkunst 1450 hebben handschriftelijke traditie. Afwijkingen
tussen handschriften zijn niet alleen aan de kopiist te wijten die onleesbare passages bij
het overschrijven ging interpreteren of die gewoon verstrooid was.
Juristen en politici verbeteren graag de teksten en stoppen er zo wijzigingen in. Bij het
werken met handschriften doe je een beroep op minstens 2 hulpwetenschappen:
4
Downloaded by Ciana Cuyvers ()
