29/09/23
Hoofdstuk 0: Inleiding
Overt = Waarneembaar gedrag voor handelende persoon en niet-handelende
personen
Covert = Niet-waarneembaar gedrag voor anderen, maar enkel zelf waarneembaar
(Indrukken van personen, GROEPEN)
Methodologisch probleem
Hoe komen we aan kennis over sociaal gedrag? (In algemeen)
Hoe komen we aan kennis over coverte gedragingen?
Gedragsprocessen die niet rechtstreeks te merken zijn
Psycholoog houden zich bezig met normaal gedrag (Vb. Agressieproblemen)
*Sociale psycholoog kijken niet naar genetische factoren (Neurowetenschappelijke
processen) en kindertijd, maar naar de situatie NU en HIER
Handboek
Wat is sociale psychologie?
- Sociale invloeden op individueel gedrag en met gedrag van individuen met, voor,
over, tegen elkaar
- Verklaren en gevolgen aangeven van gedrag
- Oorzaken en gevolg van sociale en niet-sociale aard
- Fundamentele sociale psychologie: Algemene principes van sociaal gedrag of
sociale invloeden op individueel gedrag (Theoriegericht)
- Toegepaste sociale psychologie: Inzichten uit de fundamentele psychologie om
maatschappelijke problemen of persoonlijke problemen van individuen te
begrijpen en op te lossen liefst zonder ongewenste neveneffecten
(Praktijkgericht) Algemenee principes in “reallife” situaties toetsen als
tussenstap tussen fundamentele kennis en het oplossen van problemen
- Opdeling van fundamenteel-toegepaste onderzoek onnodig, zelfs kunstmatig
volgens sommige onderzoekers
Uitgangspunten van de sociale psychologie
- *Gedrag: Sterke beïnvloeding door (Sociale en niet-sociale) situatie waarin
iemand zich hier-en-nu bevindt
- Experimenteel onderzoek voor causale relaties te toetsen
- Maar niet enkel gebruik van experimenteel onderzoek: Ethisch onwenselijk of
praktisch onmogelijk
- Veldexperiment: Soms in natuurlijke omgeving gedrag observeren (I.p.v.
laboratoriumexperiment) voor ecologische validiteit
- Als beide onwenselijk zijn: Spontaan voorkomend gedrag observeren
- Dieronderzoek in biomedische wereld: Gelijkenissen tussen de fysiologie van
mensen en dieren
- Dieronderzoek in sociale psychologie: Gelijkenissen, maar ook verschillen
(Interessant als gedragingen niet enkel bij de mens voorkomen)
Vb. Mensen vs. Kakkerlakken
, Bij kakkerlakken: Wordt niet door menselijke cultuur of tijdsgeest beïnvloed +
Niet denken aan concrete levensomstandigheden in bepaalde geografische en
sociale omgeving
- Ookal verschillen de oorzaken, het is de moeite om gemeenschappelijk
mechanisme te onderzoeken
- Belangrijk voor kennisopbouw door samenhang met andere theorieën, nooit
volledige kennis opleveren (Weerleggen of onderbouwen van theorie)
- Kijken naar hoe de resultaten verhouden tot resultaten van andere onderzoeken
(Bevinding verkregen in specifieke omstandigheden of krijg je gelijkaardige
bevindingen met andere onderzoeken die de dezelfde methode gebruikten?,…)
Statistische technieken
De relatie tussen sociale psychologie en mensenkennis
- Onderzoekers bestuderen gedrag, terwijl ze zelf ervaring hebben met
bestudeerde gedrag, dus ook een mening over oorzaken en gevolgen van gedrag
(Overeenkomen of ertegen ingaan)
- Als resultaten overeenkomen met wat mensen al wisten op basis van ervaring en
gezond verstand OF Thema waarover mensen nog nooit hebben meegemaakt
(Moeilijk voorstellen hoe het was toen ze het nog niet wisten, zodra ze iets
weten) “We wisten het immers al zonder duur en tijdrovend onderzoek”
- Hindsight bias: “Ik heb het altijd al geweten”
- Als resultaten niet overeenkomen “Mijn ervaring heeft een hogere
waarheidsgehalte”
- Als resultaten immoreel, beschamend of schijnbaar irrationeel gedrag is
“Slecht bedacht, uitgevoerd onderzoek”
- Onderzoeksfraude: Gegevens veranderen of aanvullen om beter bij hypothese te
doen passen (Zelfs gehele verzamelingen verzonnen)
- Ethisch betwistbaar: Deelnemers in extreme situaties gebracht die ze in “gewone
leven” zelden of nooit tegenkomen en alles hen ertoe aanzet om gedragskeuzes
te maken waar ze niet trots op kunnen zijn (Morele verantwoordelijkheid
tegenover deelnemers, samenleving, wetenschappelijk gemeenschap,
wetenschap als geheel voor ontwikkeling en verspreiding van inzichten!)
- Kennisverwering (Goede analyse en interpretatie van kennis, geen post hoc
verklaringen) + Kritische reflectie
De rol van waarden in sociale psychologie
- Waardevrij onderzoek is onmogelijk (Zie boven)
- Dus waarden, wat ze wel en niet belangrijk vinden, in onderzoek in rekening
brengen
- Probleem: Maken waarden niet expliciet omdat ze niet bewust zijn van de invloed
of denken dat het indruk zou wekken dat ze bevooroodeeld zijn
- Individuele waarden bepalen thema van onderzoek (Ook tijdsgeest en
verandering in tijdsgeest; Niet enkel thema, maar ook uitgeverijen,…) +
Terminologie + Adviezen uit conclusies + Morele en praktische keuze
Hoofdstuk 1: Methodes van sociaalpsychologisch onderzoek
Experiment = Welbepaalde methodologische criteria voldoen
- Methoden om data te verkrijgen
- Methoden om na te gaan hoe verschillende data’s met elkaar verbonden zijn
,Vb. Blind getrouwd, Tempatation Island, … zijn geen experimenten!
Wanneer je gegevens hebt, verbanden kunnen leggen
- Correlationeel onderzoek = Tweede definitie* van experiment
- Altruïsme
Empirische cirkel
- Hoe theorieen afleiden die je kan toetsen? + Hoe hypothese maken?
1) Observatie
Menselijke gedrag te weten komen door te observeren, vb. verbaal gedrag m.a.w. wat
zeggen ze (= Overt gedrag), ook archief materiaal (= Gegevens die een neerslag zijn van
eerder gedrag) bestuderen
Vb. Wat doet opwarming van aarde met ons gedrag?
Hypothese: Agressie toename bij opwarming van aarde
Is dit meetbaar?:
Voor bepaalde gebieden, de gemiddelde temperatuur opgevraagd en extreme vormen van
agressie opzoeken (Klachten bij politie, misdrijven, …)
Resultaat: Meer geweld bij hoger temperatuur, maar bij extreme hitte, is er een agressie
afname
Ecologische validiteit (Vakterm in onderzoeks methodologie) = De overeenkomst tussen
de situatie waar in je gedrag bestudeert en gedrag waar mensen geconfronteerd worden
in alledaagse praktijk
Ethisch & praktisch aantrekkelijk:
- Zelf als onderzoeker, de mensen niet beïnvloeden + Het mag geen situatie zijn, waar
de mensen nooit in zouden geraken of nooit over zouden nadenken.
- Elke onderzoek vraag stellen: Mag dit wel?
Nadelen
Nooit zeker weten: Hoe komt dit?
Wat is de oorzaak?
Interessante gedragingen zijn zeldzame gedragingen (Niet genoeg voorkomen op
bepaalde plek, tijd,…, niet voldoende dataset om onderzoek over te doen, geen zinnige
steekproef trekken voor observaties)!
Vb. Voordringen bij winkelrij, hoe reageren de anderen?
Vb. Groot levensgevaar, wanneer helpen en wanneer niet?
Observeren is zeer moeilijk omdat je het niet vaak tegenkomt
Om veel data (Voldoende gegevens) te verkrijgen duurt het lang
Daarom interviews en vragenlijst (Ook efficienter m.a.w. snel en veel gegevens)
Rechter affiche: Geldinzamelactie voor slachtoffers door aardebeving in Haiti
Linker affiche: Geldinzamelactie voor slachtoffers door oorlog in Syrie
Resultaat: Veel meer geldopbrengst bij aardbeving van Haiti
Waarom?
, Haiti Syrië
Door natuurramp Door de mens
Meerdere mensen afgebeeld op affiche 1 mens afgebeeld op affiche
Timing was verschillend wanneer de affiches werden uitgebracht
Meer geneigd om mensen te helpen bij natuurramp dan een ramp veroorzaakt door
mensen
Groep slachtoffer minder geneigd om mensen te helpen dan als ze 1 slachtoffer
inbeelden
Elke ramp, elke campagne, weet je nooit zeker: Wat is een belangrijke determinant (=
Element, of omstandigheid die bepalend is)
06/10/23
2) Zelfbeschrijving
Beperking/Probleem: Op veronderstellingen gebaseerd die niet altijd geldig zijn en
beperkte ecologische validiteit
Waarom zijn de twee antwoorden verschillend bij de dilemma’s?
- Patroon: Tegenovergestelde resultaten, maar komen op hetzelfde neer, zelfde
structuur (Je staat voor een keuze als een individu door iets te doen, maar er sterft
maar 1 persoon, als je niets doet sterven er 5 mensen; Je bepaald wie er leeft of
sterft)
- Ze voelen verschillend aan want ze vestigen je aandacht op verschillende zaken
o Anonieme leden, die onderling inwisselbaar zijn (Hetzelfde aan het doen,
spoorwerker,..) Wat is het beste voor de GROEP?
o 1 individu apart gezet, die niet tot dezelfde groep behoort (Aandacht) Wat
is het veiligste voor 1 persoon, op alle andere voorang te geven
Vb. Geldinzamelactie in gezondheidszorg voor 1 patiënt met zeldzame
aandoening, meer geneigd om die te helpen dan groep patiënten
- Gigantische effect van focus door beperkte ecologische validiteit (Nooit situatie
meegemaakt om te beslissen over de belangen van mensen waarbij wij niet
toebehoren, als buitenstaander)
- Daarom zeggen de patronen bijna niets over de morele keuze’s die we maken in het
dagelijks leven
- Geconfronteerd met een vraag over situatie die je nooit hebt meegemaakt, zal
meemaken, hebt over nagedacht, gaan wij proberen een antwoord te geven i.p.v. te
zeggen dat we het niet weten (Om een zo goed mogelijk antwoord te geven gaan ze
elke detail van het vraag maximaal benutten)
- Subtiele manipulatie in vraagstelling: Groot effect op antwoord dat je krijgt
o Omdat ze elk details in overweging nemen
o Vraag waarop je aandacht vestigt meer impact hebben dan vraag over de
situatie die je wel hebt meegemaakt?
Dillema’s die we wel vaak tegekomen: Eigenbelang vs. Belang van anderen
Vb. Storend gedrag in college? Afweging: Doen waar ik zin in heb? Of belang van
groep voorang geven
Zwakte van vragenlijsten
Hoofdstuk 0: Inleiding
Overt = Waarneembaar gedrag voor handelende persoon en niet-handelende
personen
Covert = Niet-waarneembaar gedrag voor anderen, maar enkel zelf waarneembaar
(Indrukken van personen, GROEPEN)
Methodologisch probleem
Hoe komen we aan kennis over sociaal gedrag? (In algemeen)
Hoe komen we aan kennis over coverte gedragingen?
Gedragsprocessen die niet rechtstreeks te merken zijn
Psycholoog houden zich bezig met normaal gedrag (Vb. Agressieproblemen)
*Sociale psycholoog kijken niet naar genetische factoren (Neurowetenschappelijke
processen) en kindertijd, maar naar de situatie NU en HIER
Handboek
Wat is sociale psychologie?
- Sociale invloeden op individueel gedrag en met gedrag van individuen met, voor,
over, tegen elkaar
- Verklaren en gevolgen aangeven van gedrag
- Oorzaken en gevolg van sociale en niet-sociale aard
- Fundamentele sociale psychologie: Algemene principes van sociaal gedrag of
sociale invloeden op individueel gedrag (Theoriegericht)
- Toegepaste sociale psychologie: Inzichten uit de fundamentele psychologie om
maatschappelijke problemen of persoonlijke problemen van individuen te
begrijpen en op te lossen liefst zonder ongewenste neveneffecten
(Praktijkgericht) Algemenee principes in “reallife” situaties toetsen als
tussenstap tussen fundamentele kennis en het oplossen van problemen
- Opdeling van fundamenteel-toegepaste onderzoek onnodig, zelfs kunstmatig
volgens sommige onderzoekers
Uitgangspunten van de sociale psychologie
- *Gedrag: Sterke beïnvloeding door (Sociale en niet-sociale) situatie waarin
iemand zich hier-en-nu bevindt
- Experimenteel onderzoek voor causale relaties te toetsen
- Maar niet enkel gebruik van experimenteel onderzoek: Ethisch onwenselijk of
praktisch onmogelijk
- Veldexperiment: Soms in natuurlijke omgeving gedrag observeren (I.p.v.
laboratoriumexperiment) voor ecologische validiteit
- Als beide onwenselijk zijn: Spontaan voorkomend gedrag observeren
- Dieronderzoek in biomedische wereld: Gelijkenissen tussen de fysiologie van
mensen en dieren
- Dieronderzoek in sociale psychologie: Gelijkenissen, maar ook verschillen
(Interessant als gedragingen niet enkel bij de mens voorkomen)
Vb. Mensen vs. Kakkerlakken
, Bij kakkerlakken: Wordt niet door menselijke cultuur of tijdsgeest beïnvloed +
Niet denken aan concrete levensomstandigheden in bepaalde geografische en
sociale omgeving
- Ookal verschillen de oorzaken, het is de moeite om gemeenschappelijk
mechanisme te onderzoeken
- Belangrijk voor kennisopbouw door samenhang met andere theorieën, nooit
volledige kennis opleveren (Weerleggen of onderbouwen van theorie)
- Kijken naar hoe de resultaten verhouden tot resultaten van andere onderzoeken
(Bevinding verkregen in specifieke omstandigheden of krijg je gelijkaardige
bevindingen met andere onderzoeken die de dezelfde methode gebruikten?,…)
Statistische technieken
De relatie tussen sociale psychologie en mensenkennis
- Onderzoekers bestuderen gedrag, terwijl ze zelf ervaring hebben met
bestudeerde gedrag, dus ook een mening over oorzaken en gevolgen van gedrag
(Overeenkomen of ertegen ingaan)
- Als resultaten overeenkomen met wat mensen al wisten op basis van ervaring en
gezond verstand OF Thema waarover mensen nog nooit hebben meegemaakt
(Moeilijk voorstellen hoe het was toen ze het nog niet wisten, zodra ze iets
weten) “We wisten het immers al zonder duur en tijdrovend onderzoek”
- Hindsight bias: “Ik heb het altijd al geweten”
- Als resultaten niet overeenkomen “Mijn ervaring heeft een hogere
waarheidsgehalte”
- Als resultaten immoreel, beschamend of schijnbaar irrationeel gedrag is
“Slecht bedacht, uitgevoerd onderzoek”
- Onderzoeksfraude: Gegevens veranderen of aanvullen om beter bij hypothese te
doen passen (Zelfs gehele verzamelingen verzonnen)
- Ethisch betwistbaar: Deelnemers in extreme situaties gebracht die ze in “gewone
leven” zelden of nooit tegenkomen en alles hen ertoe aanzet om gedragskeuzes
te maken waar ze niet trots op kunnen zijn (Morele verantwoordelijkheid
tegenover deelnemers, samenleving, wetenschappelijk gemeenschap,
wetenschap als geheel voor ontwikkeling en verspreiding van inzichten!)
- Kennisverwering (Goede analyse en interpretatie van kennis, geen post hoc
verklaringen) + Kritische reflectie
De rol van waarden in sociale psychologie
- Waardevrij onderzoek is onmogelijk (Zie boven)
- Dus waarden, wat ze wel en niet belangrijk vinden, in onderzoek in rekening
brengen
- Probleem: Maken waarden niet expliciet omdat ze niet bewust zijn van de invloed
of denken dat het indruk zou wekken dat ze bevooroodeeld zijn
- Individuele waarden bepalen thema van onderzoek (Ook tijdsgeest en
verandering in tijdsgeest; Niet enkel thema, maar ook uitgeverijen,…) +
Terminologie + Adviezen uit conclusies + Morele en praktische keuze
Hoofdstuk 1: Methodes van sociaalpsychologisch onderzoek
Experiment = Welbepaalde methodologische criteria voldoen
- Methoden om data te verkrijgen
- Methoden om na te gaan hoe verschillende data’s met elkaar verbonden zijn
,Vb. Blind getrouwd, Tempatation Island, … zijn geen experimenten!
Wanneer je gegevens hebt, verbanden kunnen leggen
- Correlationeel onderzoek = Tweede definitie* van experiment
- Altruïsme
Empirische cirkel
- Hoe theorieen afleiden die je kan toetsen? + Hoe hypothese maken?
1) Observatie
Menselijke gedrag te weten komen door te observeren, vb. verbaal gedrag m.a.w. wat
zeggen ze (= Overt gedrag), ook archief materiaal (= Gegevens die een neerslag zijn van
eerder gedrag) bestuderen
Vb. Wat doet opwarming van aarde met ons gedrag?
Hypothese: Agressie toename bij opwarming van aarde
Is dit meetbaar?:
Voor bepaalde gebieden, de gemiddelde temperatuur opgevraagd en extreme vormen van
agressie opzoeken (Klachten bij politie, misdrijven, …)
Resultaat: Meer geweld bij hoger temperatuur, maar bij extreme hitte, is er een agressie
afname
Ecologische validiteit (Vakterm in onderzoeks methodologie) = De overeenkomst tussen
de situatie waar in je gedrag bestudeert en gedrag waar mensen geconfronteerd worden
in alledaagse praktijk
Ethisch & praktisch aantrekkelijk:
- Zelf als onderzoeker, de mensen niet beïnvloeden + Het mag geen situatie zijn, waar
de mensen nooit in zouden geraken of nooit over zouden nadenken.
- Elke onderzoek vraag stellen: Mag dit wel?
Nadelen
Nooit zeker weten: Hoe komt dit?
Wat is de oorzaak?
Interessante gedragingen zijn zeldzame gedragingen (Niet genoeg voorkomen op
bepaalde plek, tijd,…, niet voldoende dataset om onderzoek over te doen, geen zinnige
steekproef trekken voor observaties)!
Vb. Voordringen bij winkelrij, hoe reageren de anderen?
Vb. Groot levensgevaar, wanneer helpen en wanneer niet?
Observeren is zeer moeilijk omdat je het niet vaak tegenkomt
Om veel data (Voldoende gegevens) te verkrijgen duurt het lang
Daarom interviews en vragenlijst (Ook efficienter m.a.w. snel en veel gegevens)
Rechter affiche: Geldinzamelactie voor slachtoffers door aardebeving in Haiti
Linker affiche: Geldinzamelactie voor slachtoffers door oorlog in Syrie
Resultaat: Veel meer geldopbrengst bij aardbeving van Haiti
Waarom?
, Haiti Syrië
Door natuurramp Door de mens
Meerdere mensen afgebeeld op affiche 1 mens afgebeeld op affiche
Timing was verschillend wanneer de affiches werden uitgebracht
Meer geneigd om mensen te helpen bij natuurramp dan een ramp veroorzaakt door
mensen
Groep slachtoffer minder geneigd om mensen te helpen dan als ze 1 slachtoffer
inbeelden
Elke ramp, elke campagne, weet je nooit zeker: Wat is een belangrijke determinant (=
Element, of omstandigheid die bepalend is)
06/10/23
2) Zelfbeschrijving
Beperking/Probleem: Op veronderstellingen gebaseerd die niet altijd geldig zijn en
beperkte ecologische validiteit
Waarom zijn de twee antwoorden verschillend bij de dilemma’s?
- Patroon: Tegenovergestelde resultaten, maar komen op hetzelfde neer, zelfde
structuur (Je staat voor een keuze als een individu door iets te doen, maar er sterft
maar 1 persoon, als je niets doet sterven er 5 mensen; Je bepaald wie er leeft of
sterft)
- Ze voelen verschillend aan want ze vestigen je aandacht op verschillende zaken
o Anonieme leden, die onderling inwisselbaar zijn (Hetzelfde aan het doen,
spoorwerker,..) Wat is het beste voor de GROEP?
o 1 individu apart gezet, die niet tot dezelfde groep behoort (Aandacht) Wat
is het veiligste voor 1 persoon, op alle andere voorang te geven
Vb. Geldinzamelactie in gezondheidszorg voor 1 patiënt met zeldzame
aandoening, meer geneigd om die te helpen dan groep patiënten
- Gigantische effect van focus door beperkte ecologische validiteit (Nooit situatie
meegemaakt om te beslissen over de belangen van mensen waarbij wij niet
toebehoren, als buitenstaander)
- Daarom zeggen de patronen bijna niets over de morele keuze’s die we maken in het
dagelijks leven
- Geconfronteerd met een vraag over situatie die je nooit hebt meegemaakt, zal
meemaken, hebt over nagedacht, gaan wij proberen een antwoord te geven i.p.v. te
zeggen dat we het niet weten (Om een zo goed mogelijk antwoord te geven gaan ze
elke detail van het vraag maximaal benutten)
- Subtiele manipulatie in vraagstelling: Groot effect op antwoord dat je krijgt
o Omdat ze elk details in overweging nemen
o Vraag waarop je aandacht vestigt meer impact hebben dan vraag over de
situatie die je wel hebt meegemaakt?
Dillema’s die we wel vaak tegekomen: Eigenbelang vs. Belang van anderen
Vb. Storend gedrag in college? Afweging: Doen waar ik zin in heb? Of belang van
groep voorang geven
Zwakte van vragenlijsten
