Inleiding in de economie: inhoudstafel
Hoofdstuk 1: Economie als wetenschap ............................................................................................4
1. Onderwerp en invalshoek ..........................................................................................................4
2. De positieve wetenschap van de keuze .......................................................................................5
3. De normatieve wetenschap van evaluatie en beleid .....................................................................6
Hoofdstuk 2: Onze economie in perspectief .......................................................................................7
1. Wat is welvaart en waar komt ze vandaan? ..................................................................................7
2. Welvaart en economische groei..................................................................................................9
3. Productiviteit als motor van onze welvaart ................................................................................ 14
Hoofdstuk 3: Vraag en aanbod ......................................................................................................... 18
1. De ideale markt ....................................................................................................................... 18
2. De vraag als uitdrukking van bereidheid tot betalen ................................................................... 18
3. Het aanbod als uitdrukking van marginale kosten ...................................................................... 22
4. Prijsvorming ............................................................................................................................ 26
Hoofdstuk 4: Elasticiteit en schokken .............................................................................................. 28
1. Schokken in vraag en aanbod ................................................................................................... 28
2. De eigen prijselasticiteit ........................................................................................................... 31
3. De inkomenselasticiteit ........................................................................................................... 34
4. De kruiselingse prijselasticiteit ................................................................................................. 35
Hoofdstuk 11: Overheidsinterventie ................................................................................................ 37
1. Niet-marktconforme interventies: prijs- en hoeveelheidsregulering ............................................ 37
2. Marktconforme interventies: belastingen en subsidies .............................................................. 39
Hoofdstuk 5: Speltheorie en marktwerking ....................................................................................... 44
1. Het gevangenendilemma ......................................................................................................... 44
2. Coördinatiespel ...................................................................................................................... 45
3. Bindende afspraken, sociale normen en overheidsinterventie .................................................... 47
Hoofdstuk 8: Ondernemingen op outputmarkten .............................................................................. 49
1. Winstmaximalisatie ................................................................................................................. 49
2. Het aanbod van competitieve ondernemingen .......................................................................... 55
3. Maximaliseren ondernemingen hun winst? ............................................................................... 57
4. Uit hoofdstuk 10: De markt is goed: Pareto-efficiëntie ................................................................ 58
Hoofdstuk 9: Ondernemingen op factormarkten ............................................................................... 62
1. Productie ................................................................................................................................ 62
2. Kosten op lange termijn ........................................................................................................... 66
Hoofdstuk 12: Onvolmaakte mededinging ........................................................................................ 70
1. Marktmacht: definitie en oorzaken............................................................................................ 70
1
, 2. Monopolie............................................................................................................................... 73
3. Prijsdiscriminatie .................................................................................................................... 75
4. Uit hoofdstuk 10: De markt is slecht: onvolmaakte mededinging ................................................ 78
Hoofdstuk 13: Publieke goederen en externe effecten ....................................................................... 79
1. Publieke goederen ................................................................................................................... 79
2. Externe effecten ...................................................................................................................... 83
3. Uitstootnormen ....................................................................................................................... 86
4. Milieuheffingen ....................................................................................................................... 87
5. Verhandelbare emissierechten ................................................................................................. 88
Hoofdstuk 15: Verdeling en herverdeling .......................................................................................... 90
1. Verdeling ................................................................................................................................ 90
2. Herverdeling ........................................................................................................................... 96
Hoofdstuk 17: De nationale rekeningen .......................................................................................... 105
Inleiding: macro-economie........................................................................................................ 105
1. Waarde van de productie: een voorbeeld ................................................................................ 106
2. Het bruto binnenlands product .............................................................................................. 107
3. De betalingsbalans ................................................................................................................ 114
4. Het nationaal inkomen ........................................................................................................... 117
Hoofdstuk 18: Het bbp als maatstaf van de economische activiteit ................................................. 120
1. Nominaal en reëel bbp........................................................................................................... 120
2. De link tussen nominaal en reëel bbp: de bbp-deflator ............................................................ 121
3. Van niveau naar groei ............................................................................................................. 122
4. Groeicijfers als bril op wereld en geschiedenis ........................................................................ 123
5. Inflatie en nominale groei ....................................................................................................... 125
6. Groei van bbp en welvaart ...................................................................................................... 127
Hoofdstuk 19: Geld en het bankwezen ........................................................................................... 128
0. Basisconcepten uit HO.20 ..................................................................................................... 128
1. Waarom gebruiken we geld? ................................................................................................... 131
2. Van goud naar bankbiljetten en deposito’s .............................................................................. 132
3. Het geldaanbod en de basismechanismen van geldcreatie ...................................................... 136
4. De vraag naar geld ................................................................................................................. 140
5. Het evenwicht tussen geldvraag en geldaanbod ...................................................................... 144
6. Reële rente en nominale rente ................................................................................................ 146
Hoofdstuk 24: De vraagzijde en de reële sfeer ................................................................................ 147
1. De goederenmarkt op korte termijn: uitgangspunten................................................................ 147
2. Een gesloten economie zonder overheid met exogene investeringen......................................... 147
2
, 3. Een gesloten economie met overheid met exogene investeringen ............................................. 156
4. Een open economie ............................................................................................................... 158
Hoofdstuk 26: De aggregatieve vraag, het aggregatief aanbod en inflatie .......................................... 161
1. De aggregatieve vraag ............................................................................................................ 161
2. Het aggregatief aanbod .......................................................................................................... 162
3. Het evenwicht op de outputmarkt ........................................................................................... 163
4. Toepassingen ........................................................................................................................ 163
5. Inflatie en deflatie.................................................................................................................. 164
Hoofdstuk 23: De wisselkoers ....................................................................................................... 170
1. Enkele begrippen ................................................................................................................... 170
2. De prijsvorming op de wisselmarkten...................................................................................... 171
3. Factoren die de prijsvorming beïnvloeden ............................................................................... 172
4. Toepassingen ........................................................................................................................ 175
3
,Hoofdstuk 1: Economie als wetenschap
1. Onderwerp en invalshoek
Enkele definities:
• ‘Economics is the study of economies.’
o In het Engels zijn er 2 verschillende woorden:
▪ De wetenschap: ‘economics’
▪ Het studieobject: ‘economies’ (‘economy’)
• ‘The science which studies human behavior as a relationship between ends and scarce means
which have alternative uses.’
o Economie is de wetenschap die het menselijk gedrag bestudeert als spanning tussen
doeleinden enerzijds en schaarse middelen anderzijds.
o Economie is geen exacte wetenschap → menselijk gedrag is onvoorspelbaar
• ‘Economics is the study of how human beings coordinate their wants and desires, given the
decision-making mechanisms, social customs, and political realities of the society.’
o Behoeftebevrediging gebeurt door individuen in een maatschappelijk verband.
o Coördinerende rol van normen, afspraken en instituties → door coördinatie vermijden we
onnodige ongelukken
o Keuze van persoon kan gevolgen hebben voor anderen
o Keuzes ook afhankelijk van de samenleving (bv van land)
• ‘Political economy or economics is a study of mankind in the ordinary business of life; it examines
that part of individual and social action which is most closely connected with the attainment and
with the use of the material requisites of wellbeing.’
o Marshall (grondlegger)
o Individuele en maatschappelijke actie (keuze) + bereiken van welvaart (the material
requisites of wellbeing)
o Mensen organiseren hun leven ~ business of life
o Door deel te zijn van samenleving hebben individuele keuzes ook impact op samenleving
o Vervullen van onze behoeftes met het ‘materiële’
▪ Welvaart → mate van behoeftes die we kunnen bevredigen met goederen of
diensten
Economie: 2 luiken
• Positieve luik:
o ‘Economie is de wetenschap die de samenleving bestudeert als samenspel van de
keuzes van mensen.’
o Observeren en meten
o Keuzes hebben een maatschappelijke uitkomst
• Normatieve luik:
o ‘Economie is de wetenschap die de uitkomsten van dit samenspel evalueert in termen
van welvaart en, indien nodig, beleidsvoorstellen doet ter bijsturing.’
o Veel onenigheid (niet iedereen is het met elkaar eens)
Niet het onderwerp, wel de invalshoek bepaalt de essentie van economie
• Bv: gezondheid van samenleving, klimaat en milieu, mobiliteitsproblemen, …
4
,2. De positieve wetenschap van de keuze
2.1 Economische agenten en hun activiteiten
Economische agenten = personen en instellingen die beslissingen nemen betreffende (economische)
activiteiten als productie, consumptie, maar ook aan- en verkoop van goederen en diensten, sparen, het
toestaan op opnemen van leningen, … = beslissingsnemers
Soorten beslissingsnemers:
• Gezinnen
o Consumeren > produceren
• Ondernemingen (bedrijven)
o Produceren > consumeren
• Overheid
• Financiële instellingen
• Buitenland
2.2 Het rationele-keuzemodel
Iedereen probeert voor zichzelf het best mogelijke resultaat te bereiken = de homo economicus
Model gaat uit van een aantal assumpties → hierdoor ontstaan misverstanden
Enkele misverstanden over de rationele keuze:
• Niet alleen vanuit materieel eigenbelang, maar ook vanuit altruïsme, misantropie, … Iedereen vult
zelf in wat ‘het beste’ voor hen is
o Bv: doneren aan goede doelen (wil niet zeggen dat het een irrationele keuze is)
• Niet altijd perfect geïnformeerd
5
, o Bij hoge informatiekost, is het rationeel om niet/onvolledig te informeren
o Komt vaak voor bij tweedehandsautomarkt, huizenmarkt
o Oplossing van overheid: verplichtingen opleggen aan markten (om informatie te
verhogen)
• Ook vaak keuzes door afspraken, gewoontes, sociale normen, …
o Bv: fooi geven in een restaurant
• Niet enkel individuele keuzes, ook collectieve beslissingen
o Gezinnen & bedrijven
Evenwicht: als de situatie verbeterd wordt indien dat kan tot op het niveau dat er niet meer verbeterd kan
worden, ontstaat er een evenwicht (kan op individueel niveau maar ook op globaal niveau)
• Keuze is gemaakt + keuze gaat niet meer veranderen
• Bv: even lange wachtrijen in de winkel
2.3 Samenspel en uitkomsten
De beste beslissing die elk individu voor zich kan nemen, is in het algemeen afhankelijk van de
beslissingen die anderen nemen.
• Vb: woonkeuze van gezinnen (noden en voorkeuren)
• Vb: prijzenoorlog bij concurrerende ondernemingen (providers die zelfde product aanbieden)
3. De normatieve wetenschap van evaluatie en beleid
Welvaart = de mate waarin leden van een maatschappij hun behoeften bevredigd zien (= einddoel)
Pareto-verbetering = wanneer de welvaart van minstens 1 individu verhoogt en niemand zijn welvaart ziet
achteruitgaan
Pareto-efficiëntie = wanneer er geen Pareto-verbetering meer mogelijk is (geen verspilling)
Consensus: verspilling moet vermeden worden
• Maar Pareto laat niet toe alle toestanden met elkaar te vergelijken
• Waardeoordeel nodig
Voorbeeld:
6
,Hoofdstuk 2: Onze economie in perspectief
1. Wat is welvaart en waar komt ze vandaan?
1.1 Welvaart en consumptie
• Welvaart van een maatschappij hangt af van de behoeftebevrediging (consumptie) van de leden
van die samenleving (consumenten)
• Sparen = niet-consumeren
o Sparen = uitgestelde consumptie
o Toename van vermogen (vermogen inzetten in aandelen, obligaties, …)
• Consumptiegoederen:
o De meeste verdwijnen door ze te gebruiken:
▪ Maaltijden, benzine, …
o Duurzame consumptiegoederen verslijten wel, maar worden niet onbruikbaar:
▪ Smartphone, kleding, woonhuizen, auto’s, …
▪ Omzetbaar in geld
▪ Gaan doorheen de tijd in waarde verminderen
1.2 Productie
• Productie omvat alle activiteiten waardoor
o Goederen en diensten tot stand gebracht worden, en
o Op de gepaste tijd en plaats ter beschikking worden gesteld
• Productieproces: zet inputs om in outputs
• Inputs:
o Lopende inputs: grondstoffen, hulpstoffen
▪ Worden verbruikt
o Productiefactoren: arbeid, kapitaal
▪ Worden niet direct verbruikt
• Voorbeeld: broodjeszaak
o Kapitaal:
▪ Kapitaalgoederen
▪ Menselijk kapitaal
7
,1.3 Toegevoegde waarde, inkomen, bbp en economische groei
• Doel van productie:
o Waarde output > waarde van lopende inputs
▪ Verschil = bruto toegevoegde waarde
▪ = de waarde die arbeid en kapitaal aan lopende inputs hebben toegevoegd
o Als we ook depreciatie aftrekken: netto toegevoegde waarde
▪ Wat kan uitgerekend worden als vergoeding aan de productiefactoren
▪ Inkomen = toegevoegde waarde
• Uitbreidbaar tot de volledige economie:
o Productie door bedrijven, ook door overheid
o Creatie van toegevoegde waardes, de som is:
▪ bbp = bruto binnenlands product
Voorbeeld:
1.4 Het bbp per capita, welzijn, welvaart en geluk
• Het ‘bbp per capita’ als maatstaf van economische activiteit
o Maar beperkingen als maatstaf van inkomen en welzijn
• Welzijn: wat ‘goed’ is voor de mens
o Better Life Index (OESO): inkomen, huisvesting, jobkwaliteit, gezondheid, geluk, …
▪ 11 dimensies meten
o Hedonistische visie: enkel geluk telt
o Welvaartsvisie: behoeftebevrediging als het ultieme goede
▪ Dit vak gebruikt deze visie
▪ Behoeftebevrediging → hogere welvaart → hoger welzijn
• Inkomen (proxy: bbp per capita) analyseren:
o Hoger inkomen = toename in behoeftebevrediging = toename van welvaart
o Hoe hoger de toegevoegde waarde in productieproces, hoe hoger inkomen
8
,2. Welvaart en economische groei
2.1 Welvaart in historisch en geografisch perspectief
• Het ‘bbp per capita’ is een van de meest gebruikte welvaartsindicatoren, ‘inkomen per hoofd’
• Zowel bbp als de totale wereldbevolking zijn explosief gegroeid
o Interpretatie: bedragen in € in termen van de waarde die het had in koopkracht in het jaar
2017
o In 1950 beschikte gemiddeld wereldburger over een inkomen van € 3056 per jaar
▪ In 1950, België: € 662 per maand
o Invloed industriële revolutie
o Wereldexport: aantal goederen vertrokken uit het land om verkocht te worden
▪ Globalisering → geëxplodeerd
o Cross-sectie of dwarsdoorsnede (cijfers per kolom):
▪ In 2018 beschikt Belg over € 3022 per maand
▪ In 2018 in Sub-Sahara-Afrika gemiddeld slechts € 296 dollar per maand (~ € 9
per dag in België in 2017)
▪ Welvaart is zeer ongelijk verdeeld
o Longitudinaal perspectief (cijfers per rij):
▪ Wereldbewoner beschikt vandaag over 17 keer meer goederen en diensten dan
in 1500
▪ Opkomst en toename wereldhandel een van de belangrijkste verklaringen voor
deze welvaartsgroei
9
, o Welvaart sinds industriële revolutie
o Logaritme bbp per capita
▪ Hoe steiler de grafiek, hoe groter de groeivoet
▪ Curve steil en redelijk constant
• Hoog percentage waarmee bbp/capita is aangegroeid
▪ West-Europa: zeer vlak tot industriële revolutie + impact WO1 en WO2
• 21ste eeuw: groeivoet afgezwakt
▪ China: exponentiële groei
• Economische groei (= groeivoet) is de procentuele verandering van het reële bbp per capita
o Van 1990 tot 2018: jaarlijkse groei van ongeveer 2,2% op wereldvlak
▪ (zie tabel 1)
▪ 2 keer afname geweest:
• Financiële crisis (2008)
• Coronapandemie
• Economische recessie wanneer de economische groei 2 of meer opeenvolgende kwartalen
negatief is
10
Hoofdstuk 1: Economie als wetenschap ............................................................................................4
1. Onderwerp en invalshoek ..........................................................................................................4
2. De positieve wetenschap van de keuze .......................................................................................5
3. De normatieve wetenschap van evaluatie en beleid .....................................................................6
Hoofdstuk 2: Onze economie in perspectief .......................................................................................7
1. Wat is welvaart en waar komt ze vandaan? ..................................................................................7
2. Welvaart en economische groei..................................................................................................9
3. Productiviteit als motor van onze welvaart ................................................................................ 14
Hoofdstuk 3: Vraag en aanbod ......................................................................................................... 18
1. De ideale markt ....................................................................................................................... 18
2. De vraag als uitdrukking van bereidheid tot betalen ................................................................... 18
3. Het aanbod als uitdrukking van marginale kosten ...................................................................... 22
4. Prijsvorming ............................................................................................................................ 26
Hoofdstuk 4: Elasticiteit en schokken .............................................................................................. 28
1. Schokken in vraag en aanbod ................................................................................................... 28
2. De eigen prijselasticiteit ........................................................................................................... 31
3. De inkomenselasticiteit ........................................................................................................... 34
4. De kruiselingse prijselasticiteit ................................................................................................. 35
Hoofdstuk 11: Overheidsinterventie ................................................................................................ 37
1. Niet-marktconforme interventies: prijs- en hoeveelheidsregulering ............................................ 37
2. Marktconforme interventies: belastingen en subsidies .............................................................. 39
Hoofdstuk 5: Speltheorie en marktwerking ....................................................................................... 44
1. Het gevangenendilemma ......................................................................................................... 44
2. Coördinatiespel ...................................................................................................................... 45
3. Bindende afspraken, sociale normen en overheidsinterventie .................................................... 47
Hoofdstuk 8: Ondernemingen op outputmarkten .............................................................................. 49
1. Winstmaximalisatie ................................................................................................................. 49
2. Het aanbod van competitieve ondernemingen .......................................................................... 55
3. Maximaliseren ondernemingen hun winst? ............................................................................... 57
4. Uit hoofdstuk 10: De markt is goed: Pareto-efficiëntie ................................................................ 58
Hoofdstuk 9: Ondernemingen op factormarkten ............................................................................... 62
1. Productie ................................................................................................................................ 62
2. Kosten op lange termijn ........................................................................................................... 66
Hoofdstuk 12: Onvolmaakte mededinging ........................................................................................ 70
1. Marktmacht: definitie en oorzaken............................................................................................ 70
1
, 2. Monopolie............................................................................................................................... 73
3. Prijsdiscriminatie .................................................................................................................... 75
4. Uit hoofdstuk 10: De markt is slecht: onvolmaakte mededinging ................................................ 78
Hoofdstuk 13: Publieke goederen en externe effecten ....................................................................... 79
1. Publieke goederen ................................................................................................................... 79
2. Externe effecten ...................................................................................................................... 83
3. Uitstootnormen ....................................................................................................................... 86
4. Milieuheffingen ....................................................................................................................... 87
5. Verhandelbare emissierechten ................................................................................................. 88
Hoofdstuk 15: Verdeling en herverdeling .......................................................................................... 90
1. Verdeling ................................................................................................................................ 90
2. Herverdeling ........................................................................................................................... 96
Hoofdstuk 17: De nationale rekeningen .......................................................................................... 105
Inleiding: macro-economie........................................................................................................ 105
1. Waarde van de productie: een voorbeeld ................................................................................ 106
2. Het bruto binnenlands product .............................................................................................. 107
3. De betalingsbalans ................................................................................................................ 114
4. Het nationaal inkomen ........................................................................................................... 117
Hoofdstuk 18: Het bbp als maatstaf van de economische activiteit ................................................. 120
1. Nominaal en reëel bbp........................................................................................................... 120
2. De link tussen nominaal en reëel bbp: de bbp-deflator ............................................................ 121
3. Van niveau naar groei ............................................................................................................. 122
4. Groeicijfers als bril op wereld en geschiedenis ........................................................................ 123
5. Inflatie en nominale groei ....................................................................................................... 125
6. Groei van bbp en welvaart ...................................................................................................... 127
Hoofdstuk 19: Geld en het bankwezen ........................................................................................... 128
0. Basisconcepten uit HO.20 ..................................................................................................... 128
1. Waarom gebruiken we geld? ................................................................................................... 131
2. Van goud naar bankbiljetten en deposito’s .............................................................................. 132
3. Het geldaanbod en de basismechanismen van geldcreatie ...................................................... 136
4. De vraag naar geld ................................................................................................................. 140
5. Het evenwicht tussen geldvraag en geldaanbod ...................................................................... 144
6. Reële rente en nominale rente ................................................................................................ 146
Hoofdstuk 24: De vraagzijde en de reële sfeer ................................................................................ 147
1. De goederenmarkt op korte termijn: uitgangspunten................................................................ 147
2. Een gesloten economie zonder overheid met exogene investeringen......................................... 147
2
, 3. Een gesloten economie met overheid met exogene investeringen ............................................. 156
4. Een open economie ............................................................................................................... 158
Hoofdstuk 26: De aggregatieve vraag, het aggregatief aanbod en inflatie .......................................... 161
1. De aggregatieve vraag ............................................................................................................ 161
2. Het aggregatief aanbod .......................................................................................................... 162
3. Het evenwicht op de outputmarkt ........................................................................................... 163
4. Toepassingen ........................................................................................................................ 163
5. Inflatie en deflatie.................................................................................................................. 164
Hoofdstuk 23: De wisselkoers ....................................................................................................... 170
1. Enkele begrippen ................................................................................................................... 170
2. De prijsvorming op de wisselmarkten...................................................................................... 171
3. Factoren die de prijsvorming beïnvloeden ............................................................................... 172
4. Toepassingen ........................................................................................................................ 175
3
,Hoofdstuk 1: Economie als wetenschap
1. Onderwerp en invalshoek
Enkele definities:
• ‘Economics is the study of economies.’
o In het Engels zijn er 2 verschillende woorden:
▪ De wetenschap: ‘economics’
▪ Het studieobject: ‘economies’ (‘economy’)
• ‘The science which studies human behavior as a relationship between ends and scarce means
which have alternative uses.’
o Economie is de wetenschap die het menselijk gedrag bestudeert als spanning tussen
doeleinden enerzijds en schaarse middelen anderzijds.
o Economie is geen exacte wetenschap → menselijk gedrag is onvoorspelbaar
• ‘Economics is the study of how human beings coordinate their wants and desires, given the
decision-making mechanisms, social customs, and political realities of the society.’
o Behoeftebevrediging gebeurt door individuen in een maatschappelijk verband.
o Coördinerende rol van normen, afspraken en instituties → door coördinatie vermijden we
onnodige ongelukken
o Keuze van persoon kan gevolgen hebben voor anderen
o Keuzes ook afhankelijk van de samenleving (bv van land)
• ‘Political economy or economics is a study of mankind in the ordinary business of life; it examines
that part of individual and social action which is most closely connected with the attainment and
with the use of the material requisites of wellbeing.’
o Marshall (grondlegger)
o Individuele en maatschappelijke actie (keuze) + bereiken van welvaart (the material
requisites of wellbeing)
o Mensen organiseren hun leven ~ business of life
o Door deel te zijn van samenleving hebben individuele keuzes ook impact op samenleving
o Vervullen van onze behoeftes met het ‘materiële’
▪ Welvaart → mate van behoeftes die we kunnen bevredigen met goederen of
diensten
Economie: 2 luiken
• Positieve luik:
o ‘Economie is de wetenschap die de samenleving bestudeert als samenspel van de
keuzes van mensen.’
o Observeren en meten
o Keuzes hebben een maatschappelijke uitkomst
• Normatieve luik:
o ‘Economie is de wetenschap die de uitkomsten van dit samenspel evalueert in termen
van welvaart en, indien nodig, beleidsvoorstellen doet ter bijsturing.’
o Veel onenigheid (niet iedereen is het met elkaar eens)
Niet het onderwerp, wel de invalshoek bepaalt de essentie van economie
• Bv: gezondheid van samenleving, klimaat en milieu, mobiliteitsproblemen, …
4
,2. De positieve wetenschap van de keuze
2.1 Economische agenten en hun activiteiten
Economische agenten = personen en instellingen die beslissingen nemen betreffende (economische)
activiteiten als productie, consumptie, maar ook aan- en verkoop van goederen en diensten, sparen, het
toestaan op opnemen van leningen, … = beslissingsnemers
Soorten beslissingsnemers:
• Gezinnen
o Consumeren > produceren
• Ondernemingen (bedrijven)
o Produceren > consumeren
• Overheid
• Financiële instellingen
• Buitenland
2.2 Het rationele-keuzemodel
Iedereen probeert voor zichzelf het best mogelijke resultaat te bereiken = de homo economicus
Model gaat uit van een aantal assumpties → hierdoor ontstaan misverstanden
Enkele misverstanden over de rationele keuze:
• Niet alleen vanuit materieel eigenbelang, maar ook vanuit altruïsme, misantropie, … Iedereen vult
zelf in wat ‘het beste’ voor hen is
o Bv: doneren aan goede doelen (wil niet zeggen dat het een irrationele keuze is)
• Niet altijd perfect geïnformeerd
5
, o Bij hoge informatiekost, is het rationeel om niet/onvolledig te informeren
o Komt vaak voor bij tweedehandsautomarkt, huizenmarkt
o Oplossing van overheid: verplichtingen opleggen aan markten (om informatie te
verhogen)
• Ook vaak keuzes door afspraken, gewoontes, sociale normen, …
o Bv: fooi geven in een restaurant
• Niet enkel individuele keuzes, ook collectieve beslissingen
o Gezinnen & bedrijven
Evenwicht: als de situatie verbeterd wordt indien dat kan tot op het niveau dat er niet meer verbeterd kan
worden, ontstaat er een evenwicht (kan op individueel niveau maar ook op globaal niveau)
• Keuze is gemaakt + keuze gaat niet meer veranderen
• Bv: even lange wachtrijen in de winkel
2.3 Samenspel en uitkomsten
De beste beslissing die elk individu voor zich kan nemen, is in het algemeen afhankelijk van de
beslissingen die anderen nemen.
• Vb: woonkeuze van gezinnen (noden en voorkeuren)
• Vb: prijzenoorlog bij concurrerende ondernemingen (providers die zelfde product aanbieden)
3. De normatieve wetenschap van evaluatie en beleid
Welvaart = de mate waarin leden van een maatschappij hun behoeften bevredigd zien (= einddoel)
Pareto-verbetering = wanneer de welvaart van minstens 1 individu verhoogt en niemand zijn welvaart ziet
achteruitgaan
Pareto-efficiëntie = wanneer er geen Pareto-verbetering meer mogelijk is (geen verspilling)
Consensus: verspilling moet vermeden worden
• Maar Pareto laat niet toe alle toestanden met elkaar te vergelijken
• Waardeoordeel nodig
Voorbeeld:
6
,Hoofdstuk 2: Onze economie in perspectief
1. Wat is welvaart en waar komt ze vandaan?
1.1 Welvaart en consumptie
• Welvaart van een maatschappij hangt af van de behoeftebevrediging (consumptie) van de leden
van die samenleving (consumenten)
• Sparen = niet-consumeren
o Sparen = uitgestelde consumptie
o Toename van vermogen (vermogen inzetten in aandelen, obligaties, …)
• Consumptiegoederen:
o De meeste verdwijnen door ze te gebruiken:
▪ Maaltijden, benzine, …
o Duurzame consumptiegoederen verslijten wel, maar worden niet onbruikbaar:
▪ Smartphone, kleding, woonhuizen, auto’s, …
▪ Omzetbaar in geld
▪ Gaan doorheen de tijd in waarde verminderen
1.2 Productie
• Productie omvat alle activiteiten waardoor
o Goederen en diensten tot stand gebracht worden, en
o Op de gepaste tijd en plaats ter beschikking worden gesteld
• Productieproces: zet inputs om in outputs
• Inputs:
o Lopende inputs: grondstoffen, hulpstoffen
▪ Worden verbruikt
o Productiefactoren: arbeid, kapitaal
▪ Worden niet direct verbruikt
• Voorbeeld: broodjeszaak
o Kapitaal:
▪ Kapitaalgoederen
▪ Menselijk kapitaal
7
,1.3 Toegevoegde waarde, inkomen, bbp en economische groei
• Doel van productie:
o Waarde output > waarde van lopende inputs
▪ Verschil = bruto toegevoegde waarde
▪ = de waarde die arbeid en kapitaal aan lopende inputs hebben toegevoegd
o Als we ook depreciatie aftrekken: netto toegevoegde waarde
▪ Wat kan uitgerekend worden als vergoeding aan de productiefactoren
▪ Inkomen = toegevoegde waarde
• Uitbreidbaar tot de volledige economie:
o Productie door bedrijven, ook door overheid
o Creatie van toegevoegde waardes, de som is:
▪ bbp = bruto binnenlands product
Voorbeeld:
1.4 Het bbp per capita, welzijn, welvaart en geluk
• Het ‘bbp per capita’ als maatstaf van economische activiteit
o Maar beperkingen als maatstaf van inkomen en welzijn
• Welzijn: wat ‘goed’ is voor de mens
o Better Life Index (OESO): inkomen, huisvesting, jobkwaliteit, gezondheid, geluk, …
▪ 11 dimensies meten
o Hedonistische visie: enkel geluk telt
o Welvaartsvisie: behoeftebevrediging als het ultieme goede
▪ Dit vak gebruikt deze visie
▪ Behoeftebevrediging → hogere welvaart → hoger welzijn
• Inkomen (proxy: bbp per capita) analyseren:
o Hoger inkomen = toename in behoeftebevrediging = toename van welvaart
o Hoe hoger de toegevoegde waarde in productieproces, hoe hoger inkomen
8
,2. Welvaart en economische groei
2.1 Welvaart in historisch en geografisch perspectief
• Het ‘bbp per capita’ is een van de meest gebruikte welvaartsindicatoren, ‘inkomen per hoofd’
• Zowel bbp als de totale wereldbevolking zijn explosief gegroeid
o Interpretatie: bedragen in € in termen van de waarde die het had in koopkracht in het jaar
2017
o In 1950 beschikte gemiddeld wereldburger over een inkomen van € 3056 per jaar
▪ In 1950, België: € 662 per maand
o Invloed industriële revolutie
o Wereldexport: aantal goederen vertrokken uit het land om verkocht te worden
▪ Globalisering → geëxplodeerd
o Cross-sectie of dwarsdoorsnede (cijfers per kolom):
▪ In 2018 beschikt Belg over € 3022 per maand
▪ In 2018 in Sub-Sahara-Afrika gemiddeld slechts € 296 dollar per maand (~ € 9
per dag in België in 2017)
▪ Welvaart is zeer ongelijk verdeeld
o Longitudinaal perspectief (cijfers per rij):
▪ Wereldbewoner beschikt vandaag over 17 keer meer goederen en diensten dan
in 1500
▪ Opkomst en toename wereldhandel een van de belangrijkste verklaringen voor
deze welvaartsgroei
9
, o Welvaart sinds industriële revolutie
o Logaritme bbp per capita
▪ Hoe steiler de grafiek, hoe groter de groeivoet
▪ Curve steil en redelijk constant
• Hoog percentage waarmee bbp/capita is aangegroeid
▪ West-Europa: zeer vlak tot industriële revolutie + impact WO1 en WO2
• 21ste eeuw: groeivoet afgezwakt
▪ China: exponentiële groei
• Economische groei (= groeivoet) is de procentuele verandering van het reële bbp per capita
o Van 1990 tot 2018: jaarlijkse groei van ongeveer 2,2% op wereldvlak
▪ (zie tabel 1)
▪ 2 keer afname geweest:
• Financiële crisis (2008)
• Coronapandemie
• Economische recessie wanneer de economische groei 2 of meer opeenvolgende kwartalen
negatief is
10
