2025
2026
Gedrag &
Maatschappij
CAROLYN DECLERCK, BART CAMBRÉ
JADE VAN WALLENDAEL
,Deel I – Gedrag
Inleiding
De toekomst is geen wit blad, maar is pad afhankelijk (we moeten voort
met wat we hebben). Bosbranden, overstromingen, politieke conflicten…
zijn allemaal te wijden aan menselijk gedrag. Deze menselijke impact
bestaat uit klimaatverandering en biodiversiteit. Het verlies aan
biodiversiteit voedt uitbraken van invasieve soorten zoals vb sprinkhanen.
Maar ook vb coronavirus, omdat we allemaal zo dicht op elkaar wonen.
De agrarische revolutie heeft ervoor gezorgd dat de mens meer
samenwerkt. In onze natuur zijn de mensen nog steeds geneigd naar
sociaal gedrag.
The red queen strategy stelt dat in een competitieve omgeving
constante innovatie en aanpassing noodzakelijk zijn om de huidige
positie te behouden. Vb: soorten evolueren: prooien ontwikkelen steeds
nieuwe strategieën om zich te beschermen tegen roofdieren, waarop
roofdieren weer nieuwe aanvalstechnieken verzinnen.
‘Vooruitgang heeft een prijskaartje’: de wetenschap doet sneller kennis op
dan de maatschappij wijsheid opdoet. De industriële revolutie zorgde voor
veel vooruitgang, maar keert zich nu tegen ons.
Sociaal dilemma: conflict tussen persoonlijk voordeel en collectief
belang. Wanneer teveel mensen uit eigenbelang handelen, verliest
iedereen.
In een sociaal dilemma kan men nooit eigen voordeel en
gemeenschappelijke welvaart samen realiseren. Andere voorbeelden:
klimaatopwarming, carpooling, groepswerken…
Ook democratie is een sociaal dilemma:
- Voorschriften en wetten komen tot stand via vertegenwoordiging van
de maatschappij.
- Wanneer onvoldoende mensen deelnemen aan het publiek debat (via
stemrecht), riskeren de voordelen van de democratie ondermijnd te
worden door machtsmisbruik van enkelen.
- Democratische maatschappij kan niet bestaan zonder burgerzin: welk
standpunt neem je in? Deelnemen aan publiek debat vraagt fact
checking.
Onze denkwijze is een sociale constructie opgebouwd uit: sociale normen,
sociale ongelijkheden, cultuur, politieke polarisatie…
1
,De rode draad is de wederzijdse relaties tussen: sociale interacties,
individueel gedrag en samenleving en hoe zij elkaar beïnvloeden en
sturen.
2
, H1 – Homo sapiens
1. Homo sapiens: een bijzonder paradox
De soort homo sapiens wordt gekenmerkt door een aantal
karakteristieken: intelligent, zelfzuchtig, strategisch, sociaal, hulpvaardig,
meevoelend.
We hebben een enorme capaciteit om samen te kunnen werken, maar
kiezen zelf met wie en voor hoe lang. We hebben een enorme kracht om
anderen zomaar uit te schakelen. We passen de wereld aan naar eigen zin,
en laten zo een enorme ecologische voetafdruk achter.
Wie is de homo sapiens?
- Groot brein, lange kindertijd, aanleg voor kunst/taal/abstractie…
- Paradoxaal gedrag
- Onevenaarbaar succes in biomassa, flexibiliteit, creativiteit, maar ook
een neiging tot geweld en destructie
- Grote ecologische voetafdruk
Homo economicus: strategische, berekende mens bij wie eigenbelang
primeert en die leeft volgens rationele principes.
Homo universalis: mens met normbesef en sociale behoeften die samen
de basis vormen voor een maatschappijgerichte wereld.
Een evenwicht vinden tussen onze rede (homo economicus) en sociale
aanleg (homo universalis) is een fundamenteel onderdeel van wie we zijn.
2. Het ontstaan van wetenschappelijke psychologie
Rationalisme (theorievorming): stelt dat de rede (het verstand) de
voornaamste of enige bron van ware kennis is, vaak los van zintuiglijke
ervaring.
Kritiek: een theorie kan ver van de waarheid liggen wanneer deze niet
onderbouwd is met empirische gegevens.
Empirisme (ervaring, dataverzameling): stelt dat kennis uitsluitend of
voornamelijk voortkomt uit zintuiglijke ervaring, waarneming en
experimenten, en niet uit aangeboren ideeën.
Kritiek: data is niet veel waard zonder een overkoepelende theorie.
Data en theorie zijn beide nodig om tot een evenwichtige
wetenschappelijke verklaring te komen.
3
2026
Gedrag &
Maatschappij
CAROLYN DECLERCK, BART CAMBRÉ
JADE VAN WALLENDAEL
,Deel I – Gedrag
Inleiding
De toekomst is geen wit blad, maar is pad afhankelijk (we moeten voort
met wat we hebben). Bosbranden, overstromingen, politieke conflicten…
zijn allemaal te wijden aan menselijk gedrag. Deze menselijke impact
bestaat uit klimaatverandering en biodiversiteit. Het verlies aan
biodiversiteit voedt uitbraken van invasieve soorten zoals vb sprinkhanen.
Maar ook vb coronavirus, omdat we allemaal zo dicht op elkaar wonen.
De agrarische revolutie heeft ervoor gezorgd dat de mens meer
samenwerkt. In onze natuur zijn de mensen nog steeds geneigd naar
sociaal gedrag.
The red queen strategy stelt dat in een competitieve omgeving
constante innovatie en aanpassing noodzakelijk zijn om de huidige
positie te behouden. Vb: soorten evolueren: prooien ontwikkelen steeds
nieuwe strategieën om zich te beschermen tegen roofdieren, waarop
roofdieren weer nieuwe aanvalstechnieken verzinnen.
‘Vooruitgang heeft een prijskaartje’: de wetenschap doet sneller kennis op
dan de maatschappij wijsheid opdoet. De industriële revolutie zorgde voor
veel vooruitgang, maar keert zich nu tegen ons.
Sociaal dilemma: conflict tussen persoonlijk voordeel en collectief
belang. Wanneer teveel mensen uit eigenbelang handelen, verliest
iedereen.
In een sociaal dilemma kan men nooit eigen voordeel en
gemeenschappelijke welvaart samen realiseren. Andere voorbeelden:
klimaatopwarming, carpooling, groepswerken…
Ook democratie is een sociaal dilemma:
- Voorschriften en wetten komen tot stand via vertegenwoordiging van
de maatschappij.
- Wanneer onvoldoende mensen deelnemen aan het publiek debat (via
stemrecht), riskeren de voordelen van de democratie ondermijnd te
worden door machtsmisbruik van enkelen.
- Democratische maatschappij kan niet bestaan zonder burgerzin: welk
standpunt neem je in? Deelnemen aan publiek debat vraagt fact
checking.
Onze denkwijze is een sociale constructie opgebouwd uit: sociale normen,
sociale ongelijkheden, cultuur, politieke polarisatie…
1
,De rode draad is de wederzijdse relaties tussen: sociale interacties,
individueel gedrag en samenleving en hoe zij elkaar beïnvloeden en
sturen.
2
, H1 – Homo sapiens
1. Homo sapiens: een bijzonder paradox
De soort homo sapiens wordt gekenmerkt door een aantal
karakteristieken: intelligent, zelfzuchtig, strategisch, sociaal, hulpvaardig,
meevoelend.
We hebben een enorme capaciteit om samen te kunnen werken, maar
kiezen zelf met wie en voor hoe lang. We hebben een enorme kracht om
anderen zomaar uit te schakelen. We passen de wereld aan naar eigen zin,
en laten zo een enorme ecologische voetafdruk achter.
Wie is de homo sapiens?
- Groot brein, lange kindertijd, aanleg voor kunst/taal/abstractie…
- Paradoxaal gedrag
- Onevenaarbaar succes in biomassa, flexibiliteit, creativiteit, maar ook
een neiging tot geweld en destructie
- Grote ecologische voetafdruk
Homo economicus: strategische, berekende mens bij wie eigenbelang
primeert en die leeft volgens rationele principes.
Homo universalis: mens met normbesef en sociale behoeften die samen
de basis vormen voor een maatschappijgerichte wereld.
Een evenwicht vinden tussen onze rede (homo economicus) en sociale
aanleg (homo universalis) is een fundamenteel onderdeel van wie we zijn.
2. Het ontstaan van wetenschappelijke psychologie
Rationalisme (theorievorming): stelt dat de rede (het verstand) de
voornaamste of enige bron van ware kennis is, vaak los van zintuiglijke
ervaring.
Kritiek: een theorie kan ver van de waarheid liggen wanneer deze niet
onderbouwd is met empirische gegevens.
Empirisme (ervaring, dataverzameling): stelt dat kennis uitsluitend of
voornamelijk voortkomt uit zintuiglijke ervaring, waarneming en
experimenten, en niet uit aangeboren ideeën.
Kritiek: data is niet veel waard zonder een overkoepelende theorie.
Data en theorie zijn beide nodig om tot een evenwichtige
wetenschappelijke verklaring te komen.
3
