Samenvatting Lesnotities Basisprincipes Duurzame Economie | KU Leuven | 2025/26

Basisprincipes duurzame en verantwoorde
economie en ondernemen

Les 1: Inleiding: Een nieuw narratief over onze relatie met de
wereld

1. Het probleem schetsen
- De industriële revolutie (1760-1900):
 Materiële dimensie: wereldveranderende uitvindingen,
infrastructuren, fabrieken, enz. (bijv. stoommachine, telegraaf,
spoorwegen, schoorstenen, arbeidersklasse, vervuiling),
toenemende verstedelijking, enz.
 Narratieve dimensie: een aantrekkelijk 'verhaal' over de relatie van
de mensheid tot de wereld (natuurlijk en sociaal), enz. dat
industrialisatie stuurt, informeert, legitimeert en bevordert.
- Onze focus ligt op de narratieve dimensie:
 Waar komt het verhaal van de Industriële Revolutie vandaan?
 Wat zijn de onderliggende opvattingen over de wereld? En over de
mensheid?
 Waarom is dit verhaal zo breed aansprekend geweest?
 Hoe kunnen we de aanhoudende dominantie ervan tot op de dag
van vandaag verklaren?
 Waarom is het zo moeilijk om kritiek te leveren op het verhaal van
industrialisatie/moderniteit?
 Wat zijn de tekortkomingen ervan?
 Filosofische oorsprong of de industrialisatie/moderniteit
- Geworteld in de Verlichtingsfilosofie (17e en 18e eeuw)
- Bekritiseerde de gevestigde machten (geestelijkheid, adel) van het
Ancien Régime en hun rigide en pessimistische verhaal
- Creëerde mogelijkheden voor de opkomst van een nieuwe elite (van
uitvinders-ondernemers, moderne economen en staatslieden) en voor
de ontwikkeling van een aantrekkelijk en dynamisch nieuw narratief
- Optimisme over de toekomst zou rationalisme en de
wetenschappelijke methode omarmen (vgl. René Descartes, Francis
Bacon)
 Een manier voor de mens om de wereld te begrijpen en (daardoor)
te beheersen
- Belofte van emancipatie van traditie, onwetendheid en achterstand
- "Vooruitgang", zowel economisch als moreel
- Vgl. "égalité, fraternité, liberté" als slogan van de Franse Revolutie
(1789)
- 2 conflicterende narratieven: Ancien Régime vs. Verlichting

Ancien Régime Verlichting

Dominante elites: geestelijkheid, Opkomende elites: uitvinders-
adel (en gilden) ondernemers, moderne

, economen, visionaire staatslieden

God als ultieme autoriteit Rede als ultieme autoriteit

Rigide wereldvisie Dynamisch wereldvisie

Gericht op "traditie", het behoud Gericht op “vooruitgang” en
van de status quo “innovatie”

Pessimistisch Optimistisch

Het gewone volk moet zijn Mensen kunnen actief hun
leefomstandigheden passief leefomstandigheden veranderen
accepteren en verbeteren

- Principes die het narratief van industrialisering/ moderniteit
structureren:
 Een concretisering en selectieve interpretatie van het
Verlichtingsdenken
 Gedereguleerde economie ("laissez-faire")
 Technologische innovatie, moderne fabrieken, verstedelijking en de
opkomst van een arbeidersklasse
 Voortdurende rationalisering van het productieproces
 Naarmate de wetenschap de natuur ontmythologiseerde, kregen
mensen de controle erover (d.w.z. cartesiaans dualisme)
 Legitimeerde het gebruik van goedkope en overvloedige fossiele
brandstoffen om deze nieuwe economie aan te drijven (met
minachting voor de milieueffecten)
 Het narratief zijn aantrekking uitleggen
- De Industriële Revolutie (en de moderniteit) ...
- stelde West-Europa in staat een nieuw beschavingsniveau te
bereiken: loonarbeid, gemakkelijke mobiliteit (spoorwegen, later
auto's), consumptie van gloednieuwe producten (bijv. moderne
geneeskunde, elektrische apparaten)
- Formulering van fundamentele individuele mensenrechten en vrijheden
 Werd later geëxporteerd naar andere delen van de wereld
 Afschaffing van slavenarbeid (eind 19e eeuw)
 Nieuwe markten in de gekoloniseerde wereld
- Het heeft de materiële en intellectuele emancipatie van 'de massa' van
pre industriële ellende mogelijk gemaakt (bijv. meer comfort,
democratisering van het onderwijs
- Tot op de dag van vandaag verfraait dit suikerzoete verhaal ons
maatschappelijk zelfbeeld. Waarom?
- Industrialisatie blijft haar kracht bewijzen: bijvoorbeeld…
 Aanhoudende economische groei (en de vermeende 'trickle-down'-
logica)
 Technologische innovatie blijft niet alleen nuttige, maar ook
verbluffende producten en diensten creëren
 Automatisering op de werkplek gaf aanleiding tot (valse?) hoop op
emancipatie van arbeid

,  Universele toepassing van de boodschap van emancipatie en
materiële verbetering
- Dit maakt het zeer moeilijk om de industriële revolutie te bekritiseren
 Industrialisatie bekritiseren: een moeilijke onderneming?
- Diep verankerd in onze collectieve identiteit : 'modern zijn' is een
algemeen aanvaard idee geworden
- Het idee dat voortdurende technologische innovatie, economische groei
en consumptie noodzakelijk en wenselijk zijn
- Kritiek op de industriële moderniteit wordt vaak ten onrechte afgedaan
als kritiek op de morele vooruitgang van de mensheid
- "Dus jullie willen dat we weer in grotten gaan wonen?" of "Je kunt de
vooruitgang niet stoppen!"
- Industrialisatie wordt gezien als de enige manier om onze welvaart te
waarborgen
- Critici stellen dat gedachteloos industrialisme niet de enige manier is
om welvaart te creëren
- Hoewel ze de verdiensten en prestaties van de Industriële Revolutie
erkennen, waarschuwen ze voor het dubieuze verhaal van
vooruitgang…
 Door de blinde vlekken van de voorstanders van industrialisatie
bloot te leggen
 Bv: "Welke prijs betalen we voor onze levensstandaard?"
 Door de interne tegenstrijdigheden van het verhaal te onthullen
 Bv.: "Wie zijn de winnaars en wie zijn de verliezers?" en "Botsende
individuele vrijheden"
 Door de universaliteit van de onderliggende aannames in twijfel te
trekken, wordt het mogelijk alternatieven te bedenken
 Bv.: "Is continue groei echt onvermijdelijk? Mogelijk? Wenselijk?"
 "Is technologische innovatie altijd een goede zaak?"
 "Maakt consumentisme ons gelukkig?"
- De Industriële Revolutie luidde een waarlijk tijdperk van vervuiling
in:
Smerige steden, giftige industrieterreinen (inclusief menselijke
lichamen), verontreinigde bodems, vervuilde en verzuurde oceanen, en
een 'deken' van luchtvervuiling die warmte in de atmosfeer vasthoudt
en het klimaatsysteem destabiliseert...
- Gezien het vernietigende bewijs uit deze wetenschappelijke analyses,
begint de Industriële Revolutie er anders dan een 'onverdeelde zegen'
uit te zien. Op zijn best een 'gemengde zegen'.
- Is dit ons idee van een “goed leven”?
- Het bekritiseren van het narratief van industrialisme/moderniteit is niet
voldoende…
- Er is behoefte aan een nieuw, alternatief narratief dat – idealiter – nog
aantrekkelijker is dan het narratief dat het bekritiseert
- Het heroverwegen van centrale begrippen zoals ‘welvaart’, ‘geluk’ en
‘het goede leven’

, - Inclusief (zelf)reflectie, oftewel het besef dat onze individuele acties
invloed hebben op onze omgeving
 Zie socioloog Ulrich Beck: ‘Laatmoderne samenlevingen worden
geconfronteerd met risico’s die ze zelf hebben gecreëerd’
(parafrase)
- Omarm een kritische houding door de overtuigingen die het verhaal
van industrialisatie ondersteunen in twijfel te trekken
- De duurzaamheidsbeweging kan worden beschouwd als een plausibele
poging om zo'n alternatief wereldbeeld te construeren (…hoewel er ook
veel op aan te merken valt)


2. Duurzaamheid definiëren
- ‘Dit is wat duurzaamheid beoogt tegen te gaan: een stervend
economisch systeem dat de wereld heeft beroofd van veel van haar
eindige hulpbronnen, waaronder zoet water en ruwe olie, een
ineenstorting van de mondiale financiële systemen heeft veroorzaakt,
de sociale ongelijkheid in veel delen van de wereld heeft verergerd en
de menselijke beschaving op de rand van de catastrofe heeft gebracht
door onverstandig te pleiten voor economische groei ten koste van
hulpbronnen en essentiële ecosysteemdiensten.' (Caradonna, p. 4)
- Er bestaat geen consensus over de definitie van het concept, waarover
sinds de jaren 80 hevig gedebatteerd wordt
 is 'duurzaamheid' een eindpunt of een proces?
 Wat moet er in stand gehouden worden? En wat niet?
 Wat is 'duurzaam' versus wat is 'niet-duurzaam'?
 Wie mag dat bepalen? (en wie niet?)
 'Vage definities zijn vatbaar voor greenwashing'
- Toch kan de breedte ervan zelfs een voordeel zijn (denk aan
'rechtvaardigheid', 'democratie', 'gemeenschap')
- Duurzaamheid is dus eerder een 'discursief veld' dat een reeks
voorwaarden suggereert, in plaats van een specifiek resultaat
- Dit ‘veld’ is gestructureerd door 4 principes:
I. De menselijke samenleving, de economie en het
natuurlijke milieu zijn met elkaar verbonden
II. Een samenleving zal ecologische grenzen respecteren,
anders stort ze in
III. Een samenleving die op de lange termijn wil blijven
bestaan, moet verstandig plannen maken voor de
toekomst
IV. Lokaliseer, decentraliseer

I. Principe 1: De menselijke samenleving, de economie en het natuurlijke
milieu zijn met elkaar verbonden
- Een reactie op de selectieve focus van het cartesianisme op 'gegeven'
entiteiten (d.w.z. het identificeert de delen die het geheel vormen, maar
kijkt niet naar hoe ze met elkaar verbonden zijn)