FINANCIËLE MARKTEN — 1ste bachelor TEW
Hoofdstuk 1: Financiële architectuur ontstaat niet spontaan
1. Centrale begrippen
Financieel systeem: Het verbonden universum van financiële instrumenten, instellingen en markten die op
een bepaalde plaats en een bepaald moment actief zijn — m.a.w. de financiële bovenbouw van de
economie.
Financiële architectuur: Omvat het financieel systeem én de toezichtstructuur. Ze komt tot stand door
tussenkomst van de mens en is een antwoord op gepercipieerde noden.
Financiële infrastructuur: Het concrete geheel dat door de mens gecreëerd wordt (landbouwers,
koningen, koopmannen, ondernemers, de staat…). Ze heeft geen publiekrechtelijk karakter en ontstaat
meestal op privé-initiatief.
2. Waarom is financiële architectuur zo belangrijk?
2.1 Twee centrale auteurs
Auteur Kernidee Betekenis
Goetzman "Money changes everything. Het financiewezen was een katalysator van de
How finance made civilization menselijke beschaving. Basiskennis van het
possible" financieel systeem is cruciaal om de wereld te
begrijpen.
Sylla Financiële revolutie vóór De historisch leidende mogendheden
economische groei (Nederlanden 17e eeuw, Engeland 18e eeuw,
VS 20e eeuw) maakten telkens een financiële
revolutie door vóór ze economische groeipool
werden. Dit suggereert dat financiële
architectuur een causale rol speelt in
economische modernisering.
2.2 De nood aan geld in ons leven
• Als kind: zakgeld
• Naarmate we ouder worden: betalingssysteem, leningen, beleggingen, verzekeringen, pensioenen…
• De organisatie van het financieel systeem heeft impact op al deze domeinen
3. Prehistorie: schuld en ruil als basis van onze beschaving
3.1 De prehistorische mens
De prehistorische mens was een jager-verzamelaar die in kleine, nomadische leefgemeenschappen leefde.
Er was geen materiële cultuur, geen sociale stratificatie en geen besef van eigendom.
Concept Uitleg
Sharing economy Wat men had, werd gedeeld binnen de leefgemeenschap.
, Affluent society De sharing economy werd gezien als een eerste welvaartssamenleving:
(welvaartssamenleving) de prehistorische mens kon al zijn basisbehoeften voldoen. Het was dus
GEEN overlevingseconomie.
Subsistence economy Een economie waarbij mensen net genoeg produceren om te overleven —
(overlevingseconomie) niets meer, niets minder. De prehistorische mens leefde hier NIET in: hij
had genoeg. Dit is het tegenpunt van de affluent society.
Relative affluent In de ogen van de mensen zelf kwamen ze niet veel te kort. Het gaat om
society een subjectief gevoel van welvaart: relatief ten opzichte van hun eigen
behoeften en verwachtingen, niet ten opzichte van moderne maatstaven.
Gift economy Er ontstond een verplichting om iets te geven, te aanvaarden én terug te
geven. Stammen maakten geen onderscheid tussen personen en zaken.
Hieruit ontstond een eerste vorm van schuld (UOM = 'You owe me' / IOU =
'I owe you') en interest (wie iets gaf, verwachtte meer terug — bv. ik geef
€100, ik verwacht €110 terug).
Trade & walk away Tussen leefgemeenschappen onderling ontstond ruil in de vorm van trade-
and-walk-away transacties: men ruilde goederen zonder verdere
verplichting.
4. Van jager-verzamelaar naar landbouw: de financiële gevolgen
4.1 De overgang: pastoralisme en domesticatie
Pastoralisme: De overgang waarbij de mens dieren en gewassen begon te domesticeren (= controle
verwerven over planten en dieren ten voordele van de mens). Natuurlijke selectie werd vervangen door
culturele selectie.
4.2 Gevolg van domesticatie: sedentatie en een volledig nieuwe samenleving
Sedentatie = mensen begonnen zich op één vaste plaats te vestigen, meestal in de Vruchtbare Sikkel. Dit
leidde tot een reeks ingrijpende veranderingen:
Verandering Wat hield dit in?
Neolithische revolutie Uitbreiding van tuinbouw naar landbouw.
Technologie Van steen naar metaal: koper (5000 v.Chr.) → brons (3500 v.Chr.) →
ijzer (1000 v.Chr.). Vanaf brons lukte ook de bewerking van goud en
zilver.
Urbanisatie Grotere leefgemeenschappen + territoriale soevereiniteit (behoefte aan
een gemeenschapshoofd).
Sociale stratificatie Elite, hogere burgers, lagere burgers. Succesvolle landbouwers werden
heersers; er ontstonden ambachten en ambachtslieden.
Belastingen Opgelegd om de levenswijze van de elite, militaire acties en
staatsprojecten te financieren. Betalbaar via afstand van oogst,
arbeidskrachten of militaire dienstplicht. → Bescherming in ruil.
Slavernij Eerste vorm van economische organisatie (4100–3100 v.Chr.).
Langeafstandshandel Goederen die niet voor dagelijks gebruik nodig waren, werden
geïmporteerd en door de elite verworven. Dit zorgde voor het ontstaan
van nieuwe ambachten.
Tellen, boekhouding, Bv. systeem van voorraadopslag voor rantsoeneringen.
schrift & contracten
, Eigendomsconcepten Pas na sedentatie: dankzij landbouw konden mensen een voorraad
opbouwen. Eerste concept van vermogen (bv. welvaart stockeren in de
vorm van vee).
5. Het ontstaan van geld
5.1 Probleem: niet-samenvallende behoeften
Bij ruilhandel wist niemand wat de wisselkoers was tussen twee goederen (bv. hoeveel graan voor één paar
schoenen?). Er was nood aan een numerair — een gemeenschappelijke rekeneenheid.
De Codex van Hammurabi (1780 v.Chr.) is een grote stenen paal waarop een volledige codex van
wetteksten staat — een vroeg voorbeeld van financiële regelgeving.
5.2 Goederengeld: van IOU naar fysiek ruilmiddel
In een sharing economy gebruikte men geen geld — men werkte met IOU's (schulderkenningen). Bij trade-
and-walk-away transacties moesten partijen wél iets tastbaars ruilen van gelijke waarde, maar de vraag was:
hoe bepaal je die waarde? Binnen gesloten gemeenschappen loste men dit op via registratiesystemen (bv.
hoeveel bessen ik jou schuldig ben). Zo introduceerden de Egyptenaren Shat (= 7,5 gram goud) en Deben (=
90 gram goud) als rekeneenheden, waardoor compensatie van schulden mogelijk werd. De volgende stap
was goederengeld.
Goederengeld: Een activum dat niet alleen als rekeneenheid dient, maar ook als opslagmiddel van waarde
én als ruilmiddel — bv. metaal, zilver, schelpenringen, cacaobonen. Het grote voordeel t.o.v. een IOU: je
hoeft de tegenpartij niet te vertrouwen. Het nadeel: gewicht, zuiverheid en handbaarheid waren praktische
problemen — vandaar de latere uitvinding van de munt.
5.3 De munt (7e eeuw, China & Lydië)
In kleine gemeenschappen was er minder nood aan een munteenheid omdat iedereen elkaar kende. Bij
handel met vreemden gebruikte men goud of zilver, maar het gewicht en de zuiverheid waren een probleem.
Aspect Uitleg
Lydische uitvinding De Lydiërs slaagden erin zuiver goud te maken en lieten munten (de stater)
uitgeven door de staat (= de koning), die de zuiverheid garandeerde. Het
Lydische rijk werd zo een internationaal handelscentrum.
Koning Croesus & de Na de overwinning van de Perzen werd Croesus koninklijk adviseur van
goudstandaard Cyrus en stond hij mede aan de grondslag van de goudstandaard — een
monetair systeem waarbij de munt in een vaste verhouding aan goud is
gekoppeld.
Symbool & politiek Munten werden bestempeld met een leeuw. Later beeldde Griekenland
Alexander de Grote af als politiek signaal — munten kregen namen naar
machthebbers.
Functies van munten Betaalmiddel · spaarmiddel · rekeneenheid · opslagmiddel van vermogen ·
ruilmiddel.
Nadeel & beveiliging Geen beveiligingstechniek. Rond 1660 vond men de gekartelde rand uit
waardoor het 'snoeien' van munten tegengewerkt werd. Alternatief: munten
in dichtgenaaide zakken die door een monetaire specialist werden
uitgevoerd.
Romeinen Innoveerden op financieel gebied niet.
, 6. Het concept van lenen
Lenen ontstond uit noodzaak: om te overleven of om aan verplichtingen te voldoen (bv. schuld aan een
machtshebber).
Vorm Kenmerken
Lening zonder interest Naam in de vorm van granen, zaden of zilver. Geen interest om goede
relaties te behouden. Leningen kwamen uit het persoonlijke vermogen.
Lening mét interest Het Soemerische woord voor 'interest' betekent 'iam' (= het jonge van een
dier) — men overnam het idee van groei uit de natuur. Men vond het niet
onlogisch dat een vermogen op een natuurlijke wijze groeide.
Kleitabletten Contracten werden op kleitabletten geschreven. Werd de lening afgelost,
dan werd het tablet vernietigd of gerecycleerd.
Schuldkwijtschelding Door de massale leningen ontstonden ook massale schuldkwijtscheldingen.
Hedendaagse beleidsmakers kunnen hier nog iets van leren:
vergevensgezindheid bij schuldencrisissen voorkomt dat het consumptieve
vermogen van schuldenaars verdwijnt, waardoor ook schuldeisers minder
economische groei realiseren.
7. Zeevaart en nieuwe financieringstechnieken
De ontwikkeling van de zeevaart leidde tot nood aan drie nieuwe financiële instrumenten:
Instrument Wat is het?
Risicospreiding Het verdelen van risico over meerdere partijen zodat geen enkele partij het
volledige verlies draagt.
Verzekeringscontract Een formeel contract waarbij één partij (verzekeraar) het risico van een
ander overneemt in ruil voor een premie.
Bodemerij Een lening die zeevaarders aangingen om een zeereis te financieren. Als
het schip verloren ging: lening NIET terugbetalen. Als het schip aankwam:
een op voorhand afgesproken hoge rente betalen.
8. Handel, chartaal geld en overdraagbaar handelspapier
8.1 Pandjeshuizen (Lombarden)
Mensen leenden aanvankelijk uit noodzaak bij vrienden, familie of pandjeshuizen (= ondernemingen waar je
spullen kunt brengen om te verkopen of te verpanden). De uitbaters heetten Lombarden omdat ze meestal uit
Noord-Italië kwamen.
Lombarden vroegen rente, wat verboden was door de katholieke kerk. Ze werden soms verbannen,
maar daarna toch teruggelaten omdat steden merkten dat de dienstverlening noodzakelijk was — mits
een stevige jaarlijkse licentie. Dit is de voorloper van de banklicentie en bankentaks.
8.2 Noord-Italië: de commerciële revolutie
Hoofdstuk 1: Financiële architectuur ontstaat niet spontaan
1. Centrale begrippen
Financieel systeem: Het verbonden universum van financiële instrumenten, instellingen en markten die op
een bepaalde plaats en een bepaald moment actief zijn — m.a.w. de financiële bovenbouw van de
economie.
Financiële architectuur: Omvat het financieel systeem én de toezichtstructuur. Ze komt tot stand door
tussenkomst van de mens en is een antwoord op gepercipieerde noden.
Financiële infrastructuur: Het concrete geheel dat door de mens gecreëerd wordt (landbouwers,
koningen, koopmannen, ondernemers, de staat…). Ze heeft geen publiekrechtelijk karakter en ontstaat
meestal op privé-initiatief.
2. Waarom is financiële architectuur zo belangrijk?
2.1 Twee centrale auteurs
Auteur Kernidee Betekenis
Goetzman "Money changes everything. Het financiewezen was een katalysator van de
How finance made civilization menselijke beschaving. Basiskennis van het
possible" financieel systeem is cruciaal om de wereld te
begrijpen.
Sylla Financiële revolutie vóór De historisch leidende mogendheden
economische groei (Nederlanden 17e eeuw, Engeland 18e eeuw,
VS 20e eeuw) maakten telkens een financiële
revolutie door vóór ze economische groeipool
werden. Dit suggereert dat financiële
architectuur een causale rol speelt in
economische modernisering.
2.2 De nood aan geld in ons leven
• Als kind: zakgeld
• Naarmate we ouder worden: betalingssysteem, leningen, beleggingen, verzekeringen, pensioenen…
• De organisatie van het financieel systeem heeft impact op al deze domeinen
3. Prehistorie: schuld en ruil als basis van onze beschaving
3.1 De prehistorische mens
De prehistorische mens was een jager-verzamelaar die in kleine, nomadische leefgemeenschappen leefde.
Er was geen materiële cultuur, geen sociale stratificatie en geen besef van eigendom.
Concept Uitleg
Sharing economy Wat men had, werd gedeeld binnen de leefgemeenschap.
, Affluent society De sharing economy werd gezien als een eerste welvaartssamenleving:
(welvaartssamenleving) de prehistorische mens kon al zijn basisbehoeften voldoen. Het was dus
GEEN overlevingseconomie.
Subsistence economy Een economie waarbij mensen net genoeg produceren om te overleven —
(overlevingseconomie) niets meer, niets minder. De prehistorische mens leefde hier NIET in: hij
had genoeg. Dit is het tegenpunt van de affluent society.
Relative affluent In de ogen van de mensen zelf kwamen ze niet veel te kort. Het gaat om
society een subjectief gevoel van welvaart: relatief ten opzichte van hun eigen
behoeften en verwachtingen, niet ten opzichte van moderne maatstaven.
Gift economy Er ontstond een verplichting om iets te geven, te aanvaarden én terug te
geven. Stammen maakten geen onderscheid tussen personen en zaken.
Hieruit ontstond een eerste vorm van schuld (UOM = 'You owe me' / IOU =
'I owe you') en interest (wie iets gaf, verwachtte meer terug — bv. ik geef
€100, ik verwacht €110 terug).
Trade & walk away Tussen leefgemeenschappen onderling ontstond ruil in de vorm van trade-
and-walk-away transacties: men ruilde goederen zonder verdere
verplichting.
4. Van jager-verzamelaar naar landbouw: de financiële gevolgen
4.1 De overgang: pastoralisme en domesticatie
Pastoralisme: De overgang waarbij de mens dieren en gewassen begon te domesticeren (= controle
verwerven over planten en dieren ten voordele van de mens). Natuurlijke selectie werd vervangen door
culturele selectie.
4.2 Gevolg van domesticatie: sedentatie en een volledig nieuwe samenleving
Sedentatie = mensen begonnen zich op één vaste plaats te vestigen, meestal in de Vruchtbare Sikkel. Dit
leidde tot een reeks ingrijpende veranderingen:
Verandering Wat hield dit in?
Neolithische revolutie Uitbreiding van tuinbouw naar landbouw.
Technologie Van steen naar metaal: koper (5000 v.Chr.) → brons (3500 v.Chr.) →
ijzer (1000 v.Chr.). Vanaf brons lukte ook de bewerking van goud en
zilver.
Urbanisatie Grotere leefgemeenschappen + territoriale soevereiniteit (behoefte aan
een gemeenschapshoofd).
Sociale stratificatie Elite, hogere burgers, lagere burgers. Succesvolle landbouwers werden
heersers; er ontstonden ambachten en ambachtslieden.
Belastingen Opgelegd om de levenswijze van de elite, militaire acties en
staatsprojecten te financieren. Betalbaar via afstand van oogst,
arbeidskrachten of militaire dienstplicht. → Bescherming in ruil.
Slavernij Eerste vorm van economische organisatie (4100–3100 v.Chr.).
Langeafstandshandel Goederen die niet voor dagelijks gebruik nodig waren, werden
geïmporteerd en door de elite verworven. Dit zorgde voor het ontstaan
van nieuwe ambachten.
Tellen, boekhouding, Bv. systeem van voorraadopslag voor rantsoeneringen.
schrift & contracten
, Eigendomsconcepten Pas na sedentatie: dankzij landbouw konden mensen een voorraad
opbouwen. Eerste concept van vermogen (bv. welvaart stockeren in de
vorm van vee).
5. Het ontstaan van geld
5.1 Probleem: niet-samenvallende behoeften
Bij ruilhandel wist niemand wat de wisselkoers was tussen twee goederen (bv. hoeveel graan voor één paar
schoenen?). Er was nood aan een numerair — een gemeenschappelijke rekeneenheid.
De Codex van Hammurabi (1780 v.Chr.) is een grote stenen paal waarop een volledige codex van
wetteksten staat — een vroeg voorbeeld van financiële regelgeving.
5.2 Goederengeld: van IOU naar fysiek ruilmiddel
In een sharing economy gebruikte men geen geld — men werkte met IOU's (schulderkenningen). Bij trade-
and-walk-away transacties moesten partijen wél iets tastbaars ruilen van gelijke waarde, maar de vraag was:
hoe bepaal je die waarde? Binnen gesloten gemeenschappen loste men dit op via registratiesystemen (bv.
hoeveel bessen ik jou schuldig ben). Zo introduceerden de Egyptenaren Shat (= 7,5 gram goud) en Deben (=
90 gram goud) als rekeneenheden, waardoor compensatie van schulden mogelijk werd. De volgende stap
was goederengeld.
Goederengeld: Een activum dat niet alleen als rekeneenheid dient, maar ook als opslagmiddel van waarde
én als ruilmiddel — bv. metaal, zilver, schelpenringen, cacaobonen. Het grote voordeel t.o.v. een IOU: je
hoeft de tegenpartij niet te vertrouwen. Het nadeel: gewicht, zuiverheid en handbaarheid waren praktische
problemen — vandaar de latere uitvinding van de munt.
5.3 De munt (7e eeuw, China & Lydië)
In kleine gemeenschappen was er minder nood aan een munteenheid omdat iedereen elkaar kende. Bij
handel met vreemden gebruikte men goud of zilver, maar het gewicht en de zuiverheid waren een probleem.
Aspect Uitleg
Lydische uitvinding De Lydiërs slaagden erin zuiver goud te maken en lieten munten (de stater)
uitgeven door de staat (= de koning), die de zuiverheid garandeerde. Het
Lydische rijk werd zo een internationaal handelscentrum.
Koning Croesus & de Na de overwinning van de Perzen werd Croesus koninklijk adviseur van
goudstandaard Cyrus en stond hij mede aan de grondslag van de goudstandaard — een
monetair systeem waarbij de munt in een vaste verhouding aan goud is
gekoppeld.
Symbool & politiek Munten werden bestempeld met een leeuw. Later beeldde Griekenland
Alexander de Grote af als politiek signaal — munten kregen namen naar
machthebbers.
Functies van munten Betaalmiddel · spaarmiddel · rekeneenheid · opslagmiddel van vermogen ·
ruilmiddel.
Nadeel & beveiliging Geen beveiligingstechniek. Rond 1660 vond men de gekartelde rand uit
waardoor het 'snoeien' van munten tegengewerkt werd. Alternatief: munten
in dichtgenaaide zakken die door een monetaire specialist werden
uitgevoerd.
Romeinen Innoveerden op financieel gebied niet.
, 6. Het concept van lenen
Lenen ontstond uit noodzaak: om te overleven of om aan verplichtingen te voldoen (bv. schuld aan een
machtshebber).
Vorm Kenmerken
Lening zonder interest Naam in de vorm van granen, zaden of zilver. Geen interest om goede
relaties te behouden. Leningen kwamen uit het persoonlijke vermogen.
Lening mét interest Het Soemerische woord voor 'interest' betekent 'iam' (= het jonge van een
dier) — men overnam het idee van groei uit de natuur. Men vond het niet
onlogisch dat een vermogen op een natuurlijke wijze groeide.
Kleitabletten Contracten werden op kleitabletten geschreven. Werd de lening afgelost,
dan werd het tablet vernietigd of gerecycleerd.
Schuldkwijtschelding Door de massale leningen ontstonden ook massale schuldkwijtscheldingen.
Hedendaagse beleidsmakers kunnen hier nog iets van leren:
vergevensgezindheid bij schuldencrisissen voorkomt dat het consumptieve
vermogen van schuldenaars verdwijnt, waardoor ook schuldeisers minder
economische groei realiseren.
7. Zeevaart en nieuwe financieringstechnieken
De ontwikkeling van de zeevaart leidde tot nood aan drie nieuwe financiële instrumenten:
Instrument Wat is het?
Risicospreiding Het verdelen van risico over meerdere partijen zodat geen enkele partij het
volledige verlies draagt.
Verzekeringscontract Een formeel contract waarbij één partij (verzekeraar) het risico van een
ander overneemt in ruil voor een premie.
Bodemerij Een lening die zeevaarders aangingen om een zeereis te financieren. Als
het schip verloren ging: lening NIET terugbetalen. Als het schip aankwam:
een op voorhand afgesproken hoge rente betalen.
8. Handel, chartaal geld en overdraagbaar handelspapier
8.1 Pandjeshuizen (Lombarden)
Mensen leenden aanvankelijk uit noodzaak bij vrienden, familie of pandjeshuizen (= ondernemingen waar je
spullen kunt brengen om te verkopen of te verpanden). De uitbaters heetten Lombarden omdat ze meestal uit
Noord-Italië kwamen.
Lombarden vroegen rente, wat verboden was door de katholieke kerk. Ze werden soms verbannen,
maar daarna toch teruggelaten omdat steden merkten dat de dienstverlening noodzakelijk was — mits
een stevige jaarlijkse licentie. Dit is de voorloper van de banklicentie en bankentaks.
8.2 Noord-Italië: de commerciële revolutie
