Notities theorieën van de
internationale betrekkingen
Les 1 – 02/10 – inleiding: theorie? Waartoe, waarover en wat niet?
In dit vak gaan we kijken naar theorie als verklarende/ begrijpende interpretaties
van de internationale politiek. We proberen de complexiteit interpreteerbaar en
verklaarbaar te maken. We doen dit in vak door een overzicht geven van de
voornaamste macro-theorieën.
Macro-theorieën: grote verklaringsmodellen die niet noodzakelijk voor een
specifiek geval onmiddellijk toepasbaar zijn maar die grote vragen/
fenomenen in het algemeen proberen te verklaren
We gaan focussen op verklarende theorieën. We houden ons bezig met
internationale politiek en inter-nationale/ inter-statelijke betrekkingen (bewuste
verenging). De term politiek kan verschillende invullingen krijgen en de betekenis
zal afhangen van de context. Zo kan politiek worden gezien als de toewijzing
(allocation) van waarden: wie heeft het voor het zeggen? Wie bepaald wat wel of
niet of minder waardevol is? Wie bepaalt de prioriteiten? De politieke agenda kan
niet te allen tijde met alles rekening houden, er moet gekozen worden.
Het woord politiek wordt ook vaak gebruikt om te verwijzen naar verticale
relaties en het idee dat er iemand is die de waarden en de regels vastlegt en
oplegt aan anderen (= hiërarchie).
Het woordje ‘politiek’ verschuift naargelang wie spreekt – heeft geen
eenduidige betekenis: let op de context
Wij gaan kijken naar die theorieën die trachten oorzakelijke verklaringen op te
stellen. Verklarende theorieën hebben te maken met hypothesen (conditionele
zinnen: als-dan), dit leidt tot simplificaties.
Wat is een theorie? Deze term kan verschillende betekenissen krijgen (context !!)
Wat is een hypothese? Een hypothese is slechts waardevol als ze falsifieerbaar is
m.a.w. als je kan zeggen onder welke condities de stelling fout zou zijn
Afhankelijke variabelen = hetgeen je wil verklaren
Onafhankelijke variabelen = hetgeen verklaart
Contra-factisch = tegen-feitelijk
Elke theorie werkt met aannames, al geven de meeste theorieën dit niet expliciet
aan. Een aantal aannames komen we vaak tegen:
Voorbeeld 1) Staten kunnen gesimplificeerd worden als unitaire actoren
bv. “België heeft gezegd dat” > dit heeft risico’s maar is ook nuttig
1
, Voorbeeld 2) rationaliteits-aanname: aannemen dat staten een soort
kosten-baten analyse maken en dat zij voor-en nadelen van hun acties
afwegen > methodologisch individualisme: alle beslissingen die actoren
nemen zijn terug te voeren op individuele beslissingen en preferenties
Voorbeeld 3) sommigen beweren dat staten steeds meer macht nastreven
>< andere theorieën stellen dat de staat louter zelfbehoud nastreeft
De kritiek op aannames is dat ze niet realistisch zijn – maar als veralgemening
kunnen aannames desondanks nuttig zijn > volgens Popper kan een aanname
uiteraard niet realistisch zijn en natuurlijk bestaan er uitzonderingen op de
aanname
Andere kritiek: is dit ook niet een westerse economische visie naar het kijken van
menselijke gedragingen? Cultureel bepaald?
Sommige literatuur werkt met probabilistische theorieën waarbij mijn gaat stellen
wat meest waarschijnlijk is/ wat de tendens is (hiervoor is heel veel
cijfermateriaal/ statistiek nodig) >< deterministische hypothesen formuleren
stellingen op een andere manier en gaan uit van de noodzakelijke en voldoende
voorwaarden
Wat is een goede theorie?
Concept moet helder zijn wat ook betekent dat het helder moet zijn hoe abstract
een bepaald concept is. Abstracte begrippen moeten concrete onderbegrippen
krijgen -> ‘een ladder van abstractie’
First principle of wingwalking: "Don't let go of what you've got until you get hold
of something better”
Les 2 – 09/10 – Een eerste systeemtheorie: het structureel realisme
https://polsci.institute/international-relations/neo-realism-structural-
approach-international-relations/
https://fiveable.me/theories-of-international-relations/unit-1/structural-
realism-neorealism/study-guide/h5GEor9aKalY9Wxc
https://plutusias.com/neo-realism-in-international-relations/
https://coconote.app/notes/79e9dee1-3965-4503-9fd4-5a0c6da68a0d
Actualiteit: Vlaamse/ Belgische delegaties die naar Silicon Valley afreizen > deze
delegaties zijn zogenaamde ‘handelsmissies’ waarbij bedrijven afreizen in de
hoop contracten/ relaties te sluiten > maar de Vlaamse/ Belgische overheid
hebben geen exclusieve bevoegdheid over extern handelsbeleid want het is de
EU die de regulering op stelt voor deze bedrijven
Vandaag gaan we het hebben over een macro-theorie die misschien nuttig kan
zijn om bovenstaand scenario te bekijken want dergelijk gedrag van actoren
2
,kadert natuurlijk in een groter geheel: een machtsstructuur in het internationaal
systeem.
Het structureel realisme portretteert zich als de ‘wetenschappelijke’ theorie met
precieze hypothesen en precieze concepten.
3 analyseniveaus in IB (Waltz 1959)
Het realisme => structureel realisme (Waltz et al.) Waltz introduceerde in zijn
doctoraat een belangrijk onderscheid tussen de verschillende analyse-niveaus
(‘images’) van de internationale politiek – drie manieren die elkaar uitsluiten
(hierover is grote consensus over te komen ontstaan):
Niveau van het individu (“man”) > vanuit psychologische predisposities
van het individu tot verklaringen komen – kijken naar de natuur van de
mens bv. Poetin is zo en zo omdat hij een paranoia gedreven mens is
Niveau van de eenheden (“state”): kijken naar de eigenschappen van de
staat (denk aan unitaire-actor-assumptie (“België zegt dat”) & abstractie
maken waarbij Waltz stelt dat de belangrijkste units staten zijn)
Kijken naar de units, hun interne organisatie etc. is volgens Waltz relatief futiel.
We kijken beter naar de structuur van het internationale systeem en hoe ze met
elkaar omgaan, hoe hun relaties geconstitueerd zijn.
Niveau van het internationale systeem (“war”): relaties van de
verschillende units
--> dit zijn volgens Waltz drie verschillende ‘images’ (= beelden/ bepaalde
perspectieven met hun inherente beperkingen). Als je een analyseniveau kiest
heeft dit gevolgen want dan sluit je de andere niveaus (en de bijhorende
verklaringen en factoren) uit dus hier gaan steeds beperkingen mee gepaard.
Volgens Waltz zijn theorieën over het 2e niveau reductionistisch omdat zich
beperken tot het gedrag van de eenheden en dus geen echte relationele
structurele theorie opbouwen en niet ingaan op het systeem zelf.
De achtergrond van het structureel realisme is een bepaalde traditie, een
bepaalde culturele ideeëngeschiedenis heeft. De klassiek realisten spreken meer
over benadering (‘approach’) en niet theorie. Er zijn een aantal algemene
kenmerken van het realisme in het algemeen die het klassiek realisme en het
structureel realisme gemeen hebben.
Realisme in het algemeen
Het realisme is in het algemeen relatief pessimistisch en heeft geen geloof in de
vooruitgang van de mens (>< reactie tegen het ‘naïeve’ idealisme dat na WOI in
VS opkwam met oprichting Volkenbond). De aandacht van het realisme gaat naar
macht, conflict & oorlog waarbij de positie van het internationaal recht als
bijkomstig/ secundair wordt beschouwd, iets dat makkelijk aan de kant
geschoven kan worden en geen beperking van machtsmisbruik inhoudt.
Realisme is een statelijk georiënteerde theorie: het is een wereld van staten – de
staat is de ultieme machthebber (= radicale simplificering van begrip macht zegt
Dirk) => deze wereld van staten wordt soms teruggevoerd tot Vrede van
3
, Westfalen (principe van cuius regio, eius religio (wiens rijk, zijn religie) &
exclusieve soevereiniteit) (deze principes zijn belangrijk maar verwijzing naar
Westfalen is wat toch wel wat ‘illusive’ is volgens Dirk) of tot het natiestaat
systeem van de 19e eeuw.
Mensenrechten & democratie als legitimatie voor interventie zijn volgens
realisten pure sugarcoating/ excuses en liggen de eigenlijke redenen ergens
anders! Er zijn allerlei grote mensenrechtenschendingen waar niet wordt
geïntervenieerd. Daardoor wordt de publieke opinie als niet-invloedrijk bekeken
en wordt de publieke opinie gereduceerd tot niets meer dan een massa die
manipuleerbaar is. Publieke opinie is een manipuleerbare entiteit voor
rechtvaardiging, legitimatie, manipulatie en bedrog.
Realisme in het algemeen: de bouwstenen
Deze bouwstenen zijn gemeenschappelijk aan het klassiek en structureel
realisme!
1. Anarchie
o afwezigheid van hiërarchie (niemand kan zich helemaal boven de
andere staten zetten – denk aan biljarttafel) & autonomie van elke
actor
o geen monopolie op het legitieme gebruik van geweld (>< in het
binnenland want in een staat heeft de staat een legitiem monopolie
op het gebruik van geweld)
2. de staat als centrale actor
o unitaire actor
o rationele actor -> kosten-baten aanname (dit is soms moeilijk te
verzoenen met wat we zien in de praktijk want bv. Poetin is toch
irrationeel want hij is zijn eigen land volledig aan het vernietigen
maar zo kan hij toch de macht behouden)
in klassiek realisme is dit eerder (normatief-)prescriptief en
stelt men dat de staat zo zou moeten ageren maar dat dat
niet noodzakelijk altijd zo gebeurt
in structureel realisme (Waltz) wordt uitsluitend verklaard en
doet men de aanname dat de meeste staten in het algemeen
een dergelijke kosten-baten analyse uitvoeren omdat dit een
productieve verklarende theorie zou opleveren
3. overleving/ zelfhulp/ nationaal belang
klassiek realisme: de na te streven doelstelling is het dienen
van het nationaal belang
structureel realisme: laten we aannemen dat hetgeen waar
staten het meest geïnteresseerd in zijn is het overleven en in
stand blijven
Klassiek realisme
In het klassiek realisme zitten we met een mensbeeld dat determineert hoe er
wordt geredeneerd over internationale politiek (-> hier wordt dus heel veel
teruggegaan naar de 1e image: man). Het wordt als een universele wet
beschouwd dat de menselijke natuur en zo ook de staatsman naar macht streeft.
4
internationale betrekkingen
Les 1 – 02/10 – inleiding: theorie? Waartoe, waarover en wat niet?
In dit vak gaan we kijken naar theorie als verklarende/ begrijpende interpretaties
van de internationale politiek. We proberen de complexiteit interpreteerbaar en
verklaarbaar te maken. We doen dit in vak door een overzicht geven van de
voornaamste macro-theorieën.
Macro-theorieën: grote verklaringsmodellen die niet noodzakelijk voor een
specifiek geval onmiddellijk toepasbaar zijn maar die grote vragen/
fenomenen in het algemeen proberen te verklaren
We gaan focussen op verklarende theorieën. We houden ons bezig met
internationale politiek en inter-nationale/ inter-statelijke betrekkingen (bewuste
verenging). De term politiek kan verschillende invullingen krijgen en de betekenis
zal afhangen van de context. Zo kan politiek worden gezien als de toewijzing
(allocation) van waarden: wie heeft het voor het zeggen? Wie bepaald wat wel of
niet of minder waardevol is? Wie bepaalt de prioriteiten? De politieke agenda kan
niet te allen tijde met alles rekening houden, er moet gekozen worden.
Het woord politiek wordt ook vaak gebruikt om te verwijzen naar verticale
relaties en het idee dat er iemand is die de waarden en de regels vastlegt en
oplegt aan anderen (= hiërarchie).
Het woordje ‘politiek’ verschuift naargelang wie spreekt – heeft geen
eenduidige betekenis: let op de context
Wij gaan kijken naar die theorieën die trachten oorzakelijke verklaringen op te
stellen. Verklarende theorieën hebben te maken met hypothesen (conditionele
zinnen: als-dan), dit leidt tot simplificaties.
Wat is een theorie? Deze term kan verschillende betekenissen krijgen (context !!)
Wat is een hypothese? Een hypothese is slechts waardevol als ze falsifieerbaar is
m.a.w. als je kan zeggen onder welke condities de stelling fout zou zijn
Afhankelijke variabelen = hetgeen je wil verklaren
Onafhankelijke variabelen = hetgeen verklaart
Contra-factisch = tegen-feitelijk
Elke theorie werkt met aannames, al geven de meeste theorieën dit niet expliciet
aan. Een aantal aannames komen we vaak tegen:
Voorbeeld 1) Staten kunnen gesimplificeerd worden als unitaire actoren
bv. “België heeft gezegd dat” > dit heeft risico’s maar is ook nuttig
1
, Voorbeeld 2) rationaliteits-aanname: aannemen dat staten een soort
kosten-baten analyse maken en dat zij voor-en nadelen van hun acties
afwegen > methodologisch individualisme: alle beslissingen die actoren
nemen zijn terug te voeren op individuele beslissingen en preferenties
Voorbeeld 3) sommigen beweren dat staten steeds meer macht nastreven
>< andere theorieën stellen dat de staat louter zelfbehoud nastreeft
De kritiek op aannames is dat ze niet realistisch zijn – maar als veralgemening
kunnen aannames desondanks nuttig zijn > volgens Popper kan een aanname
uiteraard niet realistisch zijn en natuurlijk bestaan er uitzonderingen op de
aanname
Andere kritiek: is dit ook niet een westerse economische visie naar het kijken van
menselijke gedragingen? Cultureel bepaald?
Sommige literatuur werkt met probabilistische theorieën waarbij mijn gaat stellen
wat meest waarschijnlijk is/ wat de tendens is (hiervoor is heel veel
cijfermateriaal/ statistiek nodig) >< deterministische hypothesen formuleren
stellingen op een andere manier en gaan uit van de noodzakelijke en voldoende
voorwaarden
Wat is een goede theorie?
Concept moet helder zijn wat ook betekent dat het helder moet zijn hoe abstract
een bepaald concept is. Abstracte begrippen moeten concrete onderbegrippen
krijgen -> ‘een ladder van abstractie’
First principle of wingwalking: "Don't let go of what you've got until you get hold
of something better”
Les 2 – 09/10 – Een eerste systeemtheorie: het structureel realisme
https://polsci.institute/international-relations/neo-realism-structural-
approach-international-relations/
https://fiveable.me/theories-of-international-relations/unit-1/structural-
realism-neorealism/study-guide/h5GEor9aKalY9Wxc
https://plutusias.com/neo-realism-in-international-relations/
https://coconote.app/notes/79e9dee1-3965-4503-9fd4-5a0c6da68a0d
Actualiteit: Vlaamse/ Belgische delegaties die naar Silicon Valley afreizen > deze
delegaties zijn zogenaamde ‘handelsmissies’ waarbij bedrijven afreizen in de
hoop contracten/ relaties te sluiten > maar de Vlaamse/ Belgische overheid
hebben geen exclusieve bevoegdheid over extern handelsbeleid want het is de
EU die de regulering op stelt voor deze bedrijven
Vandaag gaan we het hebben over een macro-theorie die misschien nuttig kan
zijn om bovenstaand scenario te bekijken want dergelijk gedrag van actoren
2
,kadert natuurlijk in een groter geheel: een machtsstructuur in het internationaal
systeem.
Het structureel realisme portretteert zich als de ‘wetenschappelijke’ theorie met
precieze hypothesen en precieze concepten.
3 analyseniveaus in IB (Waltz 1959)
Het realisme => structureel realisme (Waltz et al.) Waltz introduceerde in zijn
doctoraat een belangrijk onderscheid tussen de verschillende analyse-niveaus
(‘images’) van de internationale politiek – drie manieren die elkaar uitsluiten
(hierover is grote consensus over te komen ontstaan):
Niveau van het individu (“man”) > vanuit psychologische predisposities
van het individu tot verklaringen komen – kijken naar de natuur van de
mens bv. Poetin is zo en zo omdat hij een paranoia gedreven mens is
Niveau van de eenheden (“state”): kijken naar de eigenschappen van de
staat (denk aan unitaire-actor-assumptie (“België zegt dat”) & abstractie
maken waarbij Waltz stelt dat de belangrijkste units staten zijn)
Kijken naar de units, hun interne organisatie etc. is volgens Waltz relatief futiel.
We kijken beter naar de structuur van het internationale systeem en hoe ze met
elkaar omgaan, hoe hun relaties geconstitueerd zijn.
Niveau van het internationale systeem (“war”): relaties van de
verschillende units
--> dit zijn volgens Waltz drie verschillende ‘images’ (= beelden/ bepaalde
perspectieven met hun inherente beperkingen). Als je een analyseniveau kiest
heeft dit gevolgen want dan sluit je de andere niveaus (en de bijhorende
verklaringen en factoren) uit dus hier gaan steeds beperkingen mee gepaard.
Volgens Waltz zijn theorieën over het 2e niveau reductionistisch omdat zich
beperken tot het gedrag van de eenheden en dus geen echte relationele
structurele theorie opbouwen en niet ingaan op het systeem zelf.
De achtergrond van het structureel realisme is een bepaalde traditie, een
bepaalde culturele ideeëngeschiedenis heeft. De klassiek realisten spreken meer
over benadering (‘approach’) en niet theorie. Er zijn een aantal algemene
kenmerken van het realisme in het algemeen die het klassiek realisme en het
structureel realisme gemeen hebben.
Realisme in het algemeen
Het realisme is in het algemeen relatief pessimistisch en heeft geen geloof in de
vooruitgang van de mens (>< reactie tegen het ‘naïeve’ idealisme dat na WOI in
VS opkwam met oprichting Volkenbond). De aandacht van het realisme gaat naar
macht, conflict & oorlog waarbij de positie van het internationaal recht als
bijkomstig/ secundair wordt beschouwd, iets dat makkelijk aan de kant
geschoven kan worden en geen beperking van machtsmisbruik inhoudt.
Realisme is een statelijk georiënteerde theorie: het is een wereld van staten – de
staat is de ultieme machthebber (= radicale simplificering van begrip macht zegt
Dirk) => deze wereld van staten wordt soms teruggevoerd tot Vrede van
3
, Westfalen (principe van cuius regio, eius religio (wiens rijk, zijn religie) &
exclusieve soevereiniteit) (deze principes zijn belangrijk maar verwijzing naar
Westfalen is wat toch wel wat ‘illusive’ is volgens Dirk) of tot het natiestaat
systeem van de 19e eeuw.
Mensenrechten & democratie als legitimatie voor interventie zijn volgens
realisten pure sugarcoating/ excuses en liggen de eigenlijke redenen ergens
anders! Er zijn allerlei grote mensenrechtenschendingen waar niet wordt
geïntervenieerd. Daardoor wordt de publieke opinie als niet-invloedrijk bekeken
en wordt de publieke opinie gereduceerd tot niets meer dan een massa die
manipuleerbaar is. Publieke opinie is een manipuleerbare entiteit voor
rechtvaardiging, legitimatie, manipulatie en bedrog.
Realisme in het algemeen: de bouwstenen
Deze bouwstenen zijn gemeenschappelijk aan het klassiek en structureel
realisme!
1. Anarchie
o afwezigheid van hiërarchie (niemand kan zich helemaal boven de
andere staten zetten – denk aan biljarttafel) & autonomie van elke
actor
o geen monopolie op het legitieme gebruik van geweld (>< in het
binnenland want in een staat heeft de staat een legitiem monopolie
op het gebruik van geweld)
2. de staat als centrale actor
o unitaire actor
o rationele actor -> kosten-baten aanname (dit is soms moeilijk te
verzoenen met wat we zien in de praktijk want bv. Poetin is toch
irrationeel want hij is zijn eigen land volledig aan het vernietigen
maar zo kan hij toch de macht behouden)
in klassiek realisme is dit eerder (normatief-)prescriptief en
stelt men dat de staat zo zou moeten ageren maar dat dat
niet noodzakelijk altijd zo gebeurt
in structureel realisme (Waltz) wordt uitsluitend verklaard en
doet men de aanname dat de meeste staten in het algemeen
een dergelijke kosten-baten analyse uitvoeren omdat dit een
productieve verklarende theorie zou opleveren
3. overleving/ zelfhulp/ nationaal belang
klassiek realisme: de na te streven doelstelling is het dienen
van het nationaal belang
structureel realisme: laten we aannemen dat hetgeen waar
staten het meest geïnteresseerd in zijn is het overleven en in
stand blijven
Klassiek realisme
In het klassiek realisme zitten we met een mensbeeld dat determineert hoe er
wordt geredeneerd over internationale politiek (-> hier wordt dus heel veel
teruggegaan naar de 1e image: man). Het wordt als een universele wet
beschouwd dat de menselijke natuur en zo ook de staatsman naar macht streeft.
4
