GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE
Inhoud
Gezondheidspsychologie.................................................................................................... 1
Les 1 - HD 1: Wat is gezondheid?........................................................................................3
1.1 Wat is gezondheid? Veranderende perspectieven.....................................................3
1.2 Individuele, culturele en leeftijdgerelateerde perspectieven op gezondheid.............5
1.3 Wat is gezondheidspychologie?.................................................................................6
Les 2 - HD 2: Sociale verschillen in ziekte en gezondheid + HD 3: Ongezond gedrag (deel
1)........................................................................................................................................ 7
2.1 Gezondheidsverschillen.............................................................................................7
2.2 Minderheidsstatus en gezondheid.............................................................................8
2.3 Geslacht en gezondheid............................................................................................ 9
Les 3 – HD 3: Ongezond gedrag (deel 2).............................................................................9
3.1 Wat is gezondheidsbevorderend gedrag?..................................................................9
3.2 Roken, drinken en gebruik van illegale drugs..........................................................10
3.2 Drinken.................................................................................................................... 11
3.2 Gebruik van illegale drugs.......................................................................................11
3.3 Onbeschermd seksueel gedrag................................................................................12
3.4 Ongezond voedingspatroon.....................................................................................13
3.2 Roken, drinken en gebruik van illegale drugs..........................................................15
E-sig (elektronische sigaret).......................................................................................17
Les 4 – HD 4: Gezond gedrag + HD 5: Modellen voor het voorspellen van
gezondheidsgedrag.......................................................................................................... 21
4.1 Compliantiegedrag.................................................................................................. 21
4.2 gezonde voeding..................................................................................................... 22
4.3 lichaamsbeweging................................................................................................... 23
4.4 gezondheidsscreening............................................................................................. 24
4.5 vaccinatie................................................................................................................ 25
Les 5 – HD 6: Gedragsverandering mechanismen en methoden + HD 7: Preventie
gezondheid....................................................................................................................... 25
5.1 Distale invloeden op gezondheidsgedrag................................................................25
5.2 Modellen van gezondheidsgedrag...........................................................................27
Modellen van gezondheidsgedrag.................................................................................28
5.4 Modellen voor gefaseerde gedragsverandering.......................................................30
HD 6+7: gedragsverandering: mechanismen en methoden+ preventie van
gezondheidsproblemen..................................................................................................... 30
6.1 Het ontwikkelen van interventies voor de volksgezondheid....................................31
6.2 Strategieën om risicogedrag te veranderen.............................................................31
1
, 7.2 Het gebruik van massamedia..................................................................................33
7.4 Programma’s voor gezondheidsbevordering............................................................35
7.5 Het gebruik van nieuwe technologie........................................................................36
Les 6 – HD 10: Stress, gezondheid en ziekte: theorie.......................................................37
10.1 Concepten van stress............................................................................................ 37
10.2 Typen stress.......................................................................................................... 40
10.3 Stress als fysiologische reactie..............................................................................41
GAS fase 1 = Alarmfase.............................................................................................. 42
GAS fase 2 = Weerstandsfase....................................................................................42
GAS fase 3 = Uitputtingsfase......................................................................................42
10.4 Het verband tussen stress en ziekte......................................................................44
Les 7 – HD 15: Pijn (deel 1)............................................................................................... 46
15.1 de pijnbeleving...................................................................................................... 46
15.2 Biologische modellen voor pijn..............................................................................48
15.3 Een psychobiologische theorie over pijn................................................................50
Les 8 – HD 15: Pijn (deel 2)............................................................................................... 52
15.5 Mensen leren omgaan met pijn.............................................................................52
Les 9: Slaap...................................................................................................................... 57
SLAAPONDERZOEK........................................................................................................ 58
SLAAPONDERZOEK........................................................................................................ 58
Hypnogram.................................................................................................................... 59
SLAAPSTADIUM 1........................................................................................................ 59
SLAAPSTADIUM 2........................................................................................................ 59
SLAAPSTADIUM 3&4................................................................................................... 60
SLAAPSTADIUM 5........................................................................................................ 60
SLAAPSTADIA: De slaapcyclus.......................................................................................60
LEEFTIJD: Slaapbehoefte................................................................................................ 61
LEEFTIJD: Slaapstadia.................................................................................................... 61
LEEFTIJD: Slaapstoornissen............................................................................................ 61
SLAAPSTOORNISSEN: Classificaties...............................................................................62
SLAAPMIDDELEN............................................................................................................ 62
SLAAPMIDDELEN............................................................................................................ 63
BEGELEIDING................................................................................................................. 63
stap 1: INFO VERZAMELEN OVER KLACHT.....................................................................63
STOPPEN MET SLAAPMIDDELEN.....................................................................................64
VERANDEREN SLAAPOMSTANDIGHEDEN.......................................................................64
VERANDEREN VAN GEWOONTEN...................................................................................65
SLAAPBEPERKING EN PARADOXALE OPDRACHTEN........................................................65
2
,Les 10: CVS - Chronisch Vermoeidheidssyndroom............................................................66
EEN RECENT FENOMEEN? Nee......................................................................................66
KWETSBAARHEIDSFACTOREN.....................................................................................67
UITLOKKENDE FACTOREN........................................................................................... 68
ONDERHOUDENDE FACTOREN....................................................................................68
DIAGNOSE...................................................................................................................... 69
BEHANDELING............................................................................................................... 69
REFERENTIECENTRA...................................................................................................... 70
COGNITIEF GEDRAGSTHERAPEUTISCH PROGRAMMA.....................................................70
Les 11: Perinatale psychologie.......................................................................................... 71
Matrescence.................................................................................................................. 74
Kraamperiode – postpartum.......................................................................................... 75
Les: Monitoraat................................................................................................................. 76
LES 1 - HD 1: WAT IS GEZONDHEID?
Het perspectief op gezondheid verandert over tijd. En zal blijven veranderen.
1.1 WAT IS GEZONDHEID? VERANDERENDE PERSPECTIEVEN
Doorheen de geschiedenis hebben mensen een relatie gezien tussen
Geest
god(en)
fysieke gesteldheid
Hoe men hiernaar keek, veranderde ook continu.
1.1.1 RELATIE TUSSEN LICHAAM EN GEEST
Hippocrates (oudheid: 460-377 v.Chr.)
ziekte = verstoord evenwicht tussen 4 circulerende lichaamsvloeistoffen
(humores):
gele gal
slijm
bloed
zwarte gal
genezing: opnieuw balans brengen via aderlaten, vasten,
dieet, geneesmiddelen
Hippocrates (oudheid: 460-377 v.Chr.)
lichaam en geest = 1 eenheid
hoeveelheid sappen persoonlijkheid
Etiologie = oorzaak van een ziekte
Galenus (129-199 n.Chr.)
De etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur
lichamelijk
4 lichamelijke humores 4 temperamenten specifieke ziekten
3
, bv. melancholieke vrouwen hadden grotere kans op borstkanker door een grote
hoeveelheid zwarte gal
de geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten
Vroege middeleeuwen: geloof en spiritualiteit
ziekte = straf van God of gevolg van kwade geesten die de ziel binnendrongen
verbod op wetenschappelijk onderzoek
religieuze gezichtpunten hielden stand tot de ‘renaissance’ begon
1600 hr.: wetenschappelijke revolutie
Descartes (1596-1650)
lichaam en geest zijn 2 afzonderlijke/onafhankelijke entiteiten = dualisme
lichaam = machine -> mechanistisch standpunt
1.1.2 BIOMEDISCH ZIEKTEMODEL
= reductionistisch
gezondheid = afwezigheid van ziekte
ziekten en symptomen hebben een achterliggende fysiologische verklaring
genezing werkt mechanistisch en rechtlijnig
maar…waarom dan verschillende reacties van mensen?
1.1.3 VRAAGTEKENS BIJ DUALISME: PSYCHOSOCIALE MODELLEN VOOR
GEZONDHEID EN ZIEKTE
veel ziekten hebben een organische oorzaak, maar veroorzaken individuele
reacties
rol van ‘geest’ of psyche blijkt daarin belangrijk
bv. fantoompijn, placebo-effect (zie ook H15)
dus toch (tenminste) een bidirectionele relatie i.t.t. dualistisch denken
1.1.4 BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL
Geïntegreerde benadering voor de assessment van:
biologische/fysiologische
psychologische/gedragsmatige
sociale/omgevingsfactoren
die bijdragen aan gezondheid en ziekte
1.1.5 GEDRAG, DOOD EN ZIEKTE
Stijging levensverwachting
Daling mortaliteit (sterftecijfers)
Geneesmiddelen, vaccinatie, betere sanitaire voorzieningen.
Oorzaken overlijden ook drastisch veranderd.
4
Inhoud
Gezondheidspsychologie.................................................................................................... 1
Les 1 - HD 1: Wat is gezondheid?........................................................................................3
1.1 Wat is gezondheid? Veranderende perspectieven.....................................................3
1.2 Individuele, culturele en leeftijdgerelateerde perspectieven op gezondheid.............5
1.3 Wat is gezondheidspychologie?.................................................................................6
Les 2 - HD 2: Sociale verschillen in ziekte en gezondheid + HD 3: Ongezond gedrag (deel
1)........................................................................................................................................ 7
2.1 Gezondheidsverschillen.............................................................................................7
2.2 Minderheidsstatus en gezondheid.............................................................................8
2.3 Geslacht en gezondheid............................................................................................ 9
Les 3 – HD 3: Ongezond gedrag (deel 2).............................................................................9
3.1 Wat is gezondheidsbevorderend gedrag?..................................................................9
3.2 Roken, drinken en gebruik van illegale drugs..........................................................10
3.2 Drinken.................................................................................................................... 11
3.2 Gebruik van illegale drugs.......................................................................................11
3.3 Onbeschermd seksueel gedrag................................................................................12
3.4 Ongezond voedingspatroon.....................................................................................13
3.2 Roken, drinken en gebruik van illegale drugs..........................................................15
E-sig (elektronische sigaret).......................................................................................17
Les 4 – HD 4: Gezond gedrag + HD 5: Modellen voor het voorspellen van
gezondheidsgedrag.......................................................................................................... 21
4.1 Compliantiegedrag.................................................................................................. 21
4.2 gezonde voeding..................................................................................................... 22
4.3 lichaamsbeweging................................................................................................... 23
4.4 gezondheidsscreening............................................................................................. 24
4.5 vaccinatie................................................................................................................ 25
Les 5 – HD 6: Gedragsverandering mechanismen en methoden + HD 7: Preventie
gezondheid....................................................................................................................... 25
5.1 Distale invloeden op gezondheidsgedrag................................................................25
5.2 Modellen van gezondheidsgedrag...........................................................................27
Modellen van gezondheidsgedrag.................................................................................28
5.4 Modellen voor gefaseerde gedragsverandering.......................................................30
HD 6+7: gedragsverandering: mechanismen en methoden+ preventie van
gezondheidsproblemen..................................................................................................... 30
6.1 Het ontwikkelen van interventies voor de volksgezondheid....................................31
6.2 Strategieën om risicogedrag te veranderen.............................................................31
1
, 7.2 Het gebruik van massamedia..................................................................................33
7.4 Programma’s voor gezondheidsbevordering............................................................35
7.5 Het gebruik van nieuwe technologie........................................................................36
Les 6 – HD 10: Stress, gezondheid en ziekte: theorie.......................................................37
10.1 Concepten van stress............................................................................................ 37
10.2 Typen stress.......................................................................................................... 40
10.3 Stress als fysiologische reactie..............................................................................41
GAS fase 1 = Alarmfase.............................................................................................. 42
GAS fase 2 = Weerstandsfase....................................................................................42
GAS fase 3 = Uitputtingsfase......................................................................................42
10.4 Het verband tussen stress en ziekte......................................................................44
Les 7 – HD 15: Pijn (deel 1)............................................................................................... 46
15.1 de pijnbeleving...................................................................................................... 46
15.2 Biologische modellen voor pijn..............................................................................48
15.3 Een psychobiologische theorie over pijn................................................................50
Les 8 – HD 15: Pijn (deel 2)............................................................................................... 52
15.5 Mensen leren omgaan met pijn.............................................................................52
Les 9: Slaap...................................................................................................................... 57
SLAAPONDERZOEK........................................................................................................ 58
SLAAPONDERZOEK........................................................................................................ 58
Hypnogram.................................................................................................................... 59
SLAAPSTADIUM 1........................................................................................................ 59
SLAAPSTADIUM 2........................................................................................................ 59
SLAAPSTADIUM 3&4................................................................................................... 60
SLAAPSTADIUM 5........................................................................................................ 60
SLAAPSTADIA: De slaapcyclus.......................................................................................60
LEEFTIJD: Slaapbehoefte................................................................................................ 61
LEEFTIJD: Slaapstadia.................................................................................................... 61
LEEFTIJD: Slaapstoornissen............................................................................................ 61
SLAAPSTOORNISSEN: Classificaties...............................................................................62
SLAAPMIDDELEN............................................................................................................ 62
SLAAPMIDDELEN............................................................................................................ 63
BEGELEIDING................................................................................................................. 63
stap 1: INFO VERZAMELEN OVER KLACHT.....................................................................63
STOPPEN MET SLAAPMIDDELEN.....................................................................................64
VERANDEREN SLAAPOMSTANDIGHEDEN.......................................................................64
VERANDEREN VAN GEWOONTEN...................................................................................65
SLAAPBEPERKING EN PARADOXALE OPDRACHTEN........................................................65
2
,Les 10: CVS - Chronisch Vermoeidheidssyndroom............................................................66
EEN RECENT FENOMEEN? Nee......................................................................................66
KWETSBAARHEIDSFACTOREN.....................................................................................67
UITLOKKENDE FACTOREN........................................................................................... 68
ONDERHOUDENDE FACTOREN....................................................................................68
DIAGNOSE...................................................................................................................... 69
BEHANDELING............................................................................................................... 69
REFERENTIECENTRA...................................................................................................... 70
COGNITIEF GEDRAGSTHERAPEUTISCH PROGRAMMA.....................................................70
Les 11: Perinatale psychologie.......................................................................................... 71
Matrescence.................................................................................................................. 74
Kraamperiode – postpartum.......................................................................................... 75
Les: Monitoraat................................................................................................................. 76
LES 1 - HD 1: WAT IS GEZONDHEID?
Het perspectief op gezondheid verandert over tijd. En zal blijven veranderen.
1.1 WAT IS GEZONDHEID? VERANDERENDE PERSPECTIEVEN
Doorheen de geschiedenis hebben mensen een relatie gezien tussen
Geest
god(en)
fysieke gesteldheid
Hoe men hiernaar keek, veranderde ook continu.
1.1.1 RELATIE TUSSEN LICHAAM EN GEEST
Hippocrates (oudheid: 460-377 v.Chr.)
ziekte = verstoord evenwicht tussen 4 circulerende lichaamsvloeistoffen
(humores):
gele gal
slijm
bloed
zwarte gal
genezing: opnieuw balans brengen via aderlaten, vasten,
dieet, geneesmiddelen
Hippocrates (oudheid: 460-377 v.Chr.)
lichaam en geest = 1 eenheid
hoeveelheid sappen persoonlijkheid
Etiologie = oorzaak van een ziekte
Galenus (129-199 n.Chr.)
De etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur
lichamelijk
4 lichamelijke humores 4 temperamenten specifieke ziekten
3
, bv. melancholieke vrouwen hadden grotere kans op borstkanker door een grote
hoeveelheid zwarte gal
de geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten
Vroege middeleeuwen: geloof en spiritualiteit
ziekte = straf van God of gevolg van kwade geesten die de ziel binnendrongen
verbod op wetenschappelijk onderzoek
religieuze gezichtpunten hielden stand tot de ‘renaissance’ begon
1600 hr.: wetenschappelijke revolutie
Descartes (1596-1650)
lichaam en geest zijn 2 afzonderlijke/onafhankelijke entiteiten = dualisme
lichaam = machine -> mechanistisch standpunt
1.1.2 BIOMEDISCH ZIEKTEMODEL
= reductionistisch
gezondheid = afwezigheid van ziekte
ziekten en symptomen hebben een achterliggende fysiologische verklaring
genezing werkt mechanistisch en rechtlijnig
maar…waarom dan verschillende reacties van mensen?
1.1.3 VRAAGTEKENS BIJ DUALISME: PSYCHOSOCIALE MODELLEN VOOR
GEZONDHEID EN ZIEKTE
veel ziekten hebben een organische oorzaak, maar veroorzaken individuele
reacties
rol van ‘geest’ of psyche blijkt daarin belangrijk
bv. fantoompijn, placebo-effect (zie ook H15)
dus toch (tenminste) een bidirectionele relatie i.t.t. dualistisch denken
1.1.4 BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL
Geïntegreerde benadering voor de assessment van:
biologische/fysiologische
psychologische/gedragsmatige
sociale/omgevingsfactoren
die bijdragen aan gezondheid en ziekte
1.1.5 GEDRAG, DOOD EN ZIEKTE
Stijging levensverwachting
Daling mortaliteit (sterftecijfers)
Geneesmiddelen, vaccinatie, betere sanitaire voorzieningen.
Oorzaken overlijden ook drastisch veranderd.
4
