Belgische politiek
Les 1: Belgische politiek: Wat, Hoe, Waarom bestuderen?
1. Tekst De Winter en Baudewyns
2. Tekst Caluwaerts en Reuchamps
Luidden verkiezingen 2007 begin van een nieuwe periode in de Belgische politiek in?
Vragen m.b.t. de Belgische politiek:
- Waar blijft Belgische compromiscultuur?
- Leidt federalisering niet tot matiging eisen?
- Waar blijft de post natiestaat tijdsgeest?
Waarom die vragen?
- Lang durende regeringsvorming, desondanks recente staatshervormingen
- Zijn nu bijna 20 jaar verder en toch nog interessant voor ons:
o Zijn een staatshervorming verder en zitten nog in soortgelijke logica: hoe moet het
verder met die Belgische politiek?
De pandemie heeft daar interessante nieuwe elementen aan toegevoegd
De politieke omslag in het Franstalig partijpolitiek landschap eveneens
o Tekst geeft goed overzicht van waar we vandaan komen: Belgische politiek
geschiedenis in een notendop!
Belgische politieke geschiedenis in 3 luiken:
1830-1963: van onafhankelijkheid tot taalwetten (begin federalisering)
1963-1995: federalisering
1995: post-federalisme
1830-1963: van onafhankelijkheid tot taalwetten (begin federalisering)
Vlaanderen economisch, financieel en bestuurskundig marginaal.
België was oorspronkelijk een Franstalige staat.
- Strijd Vlamingen vooral voor erkenning Vlaamse gemeenschap & taal als
integraal deel van België. (taalkundige en culturele erkenning: bestuurskundig
marginaal)
- Strijd aangewakkerd na WO1:
o Oorzaken:
Manier waarop soldaten hebben geleden aan de oorlog
Invoering Algemeen Enkelvoudig Stemrecht (iedereen 1 stem; voordien had
de Nederlandstalige bevolking geen stem omdat ze een groter electoraal
gewicht hadden, bij fransen zat meer economische rijkdom).
- Strijd gecompromitteerd na WO2: samenwerking met Duitse bezetter heeft een deel
van de Vlaamse eisen in de koelkast gebracht.
Taalwetten: graduele erkenning Nederlands, ook als bestuurlijke taal.
- Rechtbank (1873), administratie (1878), publieke scholen (1883)
- Wet gelijke status talen (1898) = officiële erkenning van beide talen – in Senaat, Kamer,…
- Vastleggen taalgrens (1962-3) = vanaf 1962-3 is een gemeente Nederlands- of
Franstalig uitgezonderd andere gemeenten, faciliteit gemeenten (hebben zelf de keuze).
Voordien veranderde een gemeente in functie van het aantal inwoners ( gebeurt om de 10
jaar). Bevolkingstellingen worden gedaan, op basis hiervan wordt bepaald wat de
bestuurstaal is in de gemeente. Taalgrens is later een grens geworden van de deelstaten
(einde van de unitaire staat). Startschot voor mogelijke federalisering van
België.
1
,1963-1995: Federalisering
- 1963 vastlegging taalgrens
- 1995 Eerste verkiezingen Vlaams en Waals parlement (wordt geassocieerd met het einde
van de federalisering van België)
- Omslag machtsverhoudingen Nederlandstaligen (marginale, economisch zwakke positie) –
Franstaligen: op andere manier zetels geven aan kieskringen.
o Economische dominantie Vlaanderen
o Numerieke meerderheid parlement vanaf 1965 (zetels/kieskring op basis van
volkstelling).
- Nederlandstaligen blijven echter attitude minder aannemen: geprobeerd zelf een domein
af te bakenen (culturele autonomie: eigen media, onderwijs,..).
o Willen federalisering culturele materie ipv hun gewicht centraal uit te
spelen
- Reactie Waals middenveld: Wallonië economisch terug opbouwen.
o Tegen groeiende greep Vlaanderen op de politiek
o Republikeinse rode strekking voor regionalisering
- Brussels reactie vooral op tweetaligheid gericht: Frans dominante groep.
o Brusselse Franstalige elite wil geen (doorgedreven) tweetaligheid.
Gevolgen:
1. Opkomst etnoregionalistische partijen
2. Splitsing traditionele partijen
‘Volksunie’: voormalige NVA
- Versterkt centrumvliedende tendens
- Opeenvolging staatshervormingen vormen België om tot een federatie
- Ontstaan nieuw politiek systeem met nieuwe politieke logica en dynamiek
- Zero sum wordt win/win?
Sinds 1995: volwaardig federaal systeem (post-federalisme)
- Herziening conflict
- Onopgeloste problemen winnen aan belang
o Faciliteitengemeenten, verfransende (verengelsende) eentalige gemeenten rondom
Brussel, BHV, statuut Vlamingen in Brussel.
o Door ruimte op de agenda (1) en uitkristalliseren van deze problemen (2)
- Socio–economische problemen winnen aan belang (2): budgettaire krapte (Maastricht norm
(België was zwaar gesaneerd zodat we de normen haalden, maar we vielen errond (externe
factoren)), stijgende kost SZ)
o Socio-economische kwesties: interpersoonlijke solidariteit (problemen die een
transfer zijn tussen mensen die geframed werden als onterechte solidariteit tussen
deelstaten).
o Rol budgettaire krapte (oa ingegeven door steeds stijgende kost sociale zekerheid!)
Herpositionering actoren
1. Afkalving Volksunie (VU) tot versplintering Nederlandstalig partijlandschap: (itt Franstalig
partijlandschap)
o Opbod Nederlandstalige partijen rond communautaire issues (recent heropleving en
vervolgens dominantie NVA). Partijen zijn steeds meer vervlaamst & radicaler
geworden op hun radicale issues. Versterkend effect doordat we eigen verkiezingen
hebben bij de deelstaten. Hun functioneren als deelstaten in een federaal systeem;
ontwikkelen eigen beleid, leven,…
2. Versterkt tot uiting in Vlaamse executive (later regering)
3. Versterkt door ontkoppeling verkiezingen
o Asymmetrische regeringen – communautaire competitie
4. Kloof Nederlandstalige politieke elite en publieke opinie (meer dan Franstalig België).
2
,Stand van zaken 2007
- Traditionele consensusstrategie werkt minder goed:
- Zero sum games minder gemakkelijk om te zetten naar win win situaties
gezien budgettaire krapte
o Ook: niet meer gemakkelijk bevoegdheden over te hevelen zonder zware gevolgen
- Geen structurele communicatie tussen partijen: tussen NL en FR partijen maar ook publieke
opinies.
- Versnipperd Nederlandstalig partijlandschap → communautair opbod:
o Resoluties Vlaams parlement 1999:
o Twee grote gemeenschappen/deelstaten die twee andere meebesturen;
verregaande
fiscale en financiële autonomie; overheveling residuaire bevoegdheden naar
regio’s;
recht op eigen grondwet; verregaande overheveling resterende bevoegdheden
o Maddens doctrine: (Bart Maddens) vooruitgang in de staatshervorming in België.
o Vraag om onafhankelijkheid
Quo vadis Belgica?
- Stelt verdere overheveling bevoegdheden Nederlandstalige politieke
elite tevreden?
o Of komt er een verdere en finale ontmanteling van België?
- Behoudende krachten
o Brussel
o Opdeling schuld: België heeft heel hoge kosten, wie draagt dan die schuld?
o Terughoudendheid EU en haar lidstaten (cf Catalonië, Brexit)
o Vlaamse economie export georiënteerd
- Waar staan we bijna 20 jaar later?
o Belang supra- & internationale niveau: Oekraïne, Trump II (Groenland, NAVO)
Algemene conclusie
- Ontwikkeling Belgische politiek kan grofweg in drie fasen gedeeld worden (unitaire staat,
turbulente jaren van federalisering & turbulente jaren van het federaal bestel)
- Huidige kwesties hebben historische wortels: hoe meer je weet over de historische wortels,
hoe meer je begrijpt over de huidige politiek
- Alle federaties zijn complex (gemeenschappen en gewesten), maar België is zeer complex
door dubbel niveau deelstaten en complexe verdeling bevoegdheden.
- Maakt het systeem instabiel, leidt tot permanente spanningen: dynamiek voor permanente
spanningen hebben we ingebouwd. Mogelijkheden om het op te lossen liggen politiek heel
moeilijk.
- Oplossing 1: verbeteren federaal systeem (spanningsvelden eruit halen).
o Vergt switch politieke mentaliteit/dynamiek – niet makkelijk (past dependance)
- Oplossing 2: echte confederatie/onafhankelijkheid
o Vergt moeilijke politieke stappen (Brussel, staatsschuld, EU, ….)
3
, 4
Les 1: Belgische politiek: Wat, Hoe, Waarom bestuderen?
1. Tekst De Winter en Baudewyns
2. Tekst Caluwaerts en Reuchamps
Luidden verkiezingen 2007 begin van een nieuwe periode in de Belgische politiek in?
Vragen m.b.t. de Belgische politiek:
- Waar blijft Belgische compromiscultuur?
- Leidt federalisering niet tot matiging eisen?
- Waar blijft de post natiestaat tijdsgeest?
Waarom die vragen?
- Lang durende regeringsvorming, desondanks recente staatshervormingen
- Zijn nu bijna 20 jaar verder en toch nog interessant voor ons:
o Zijn een staatshervorming verder en zitten nog in soortgelijke logica: hoe moet het
verder met die Belgische politiek?
De pandemie heeft daar interessante nieuwe elementen aan toegevoegd
De politieke omslag in het Franstalig partijpolitiek landschap eveneens
o Tekst geeft goed overzicht van waar we vandaan komen: Belgische politiek
geschiedenis in een notendop!
Belgische politieke geschiedenis in 3 luiken:
1830-1963: van onafhankelijkheid tot taalwetten (begin federalisering)
1963-1995: federalisering
1995: post-federalisme
1830-1963: van onafhankelijkheid tot taalwetten (begin federalisering)
Vlaanderen economisch, financieel en bestuurskundig marginaal.
België was oorspronkelijk een Franstalige staat.
- Strijd Vlamingen vooral voor erkenning Vlaamse gemeenschap & taal als
integraal deel van België. (taalkundige en culturele erkenning: bestuurskundig
marginaal)
- Strijd aangewakkerd na WO1:
o Oorzaken:
Manier waarop soldaten hebben geleden aan de oorlog
Invoering Algemeen Enkelvoudig Stemrecht (iedereen 1 stem; voordien had
de Nederlandstalige bevolking geen stem omdat ze een groter electoraal
gewicht hadden, bij fransen zat meer economische rijkdom).
- Strijd gecompromitteerd na WO2: samenwerking met Duitse bezetter heeft een deel
van de Vlaamse eisen in de koelkast gebracht.
Taalwetten: graduele erkenning Nederlands, ook als bestuurlijke taal.
- Rechtbank (1873), administratie (1878), publieke scholen (1883)
- Wet gelijke status talen (1898) = officiële erkenning van beide talen – in Senaat, Kamer,…
- Vastleggen taalgrens (1962-3) = vanaf 1962-3 is een gemeente Nederlands- of
Franstalig uitgezonderd andere gemeenten, faciliteit gemeenten (hebben zelf de keuze).
Voordien veranderde een gemeente in functie van het aantal inwoners ( gebeurt om de 10
jaar). Bevolkingstellingen worden gedaan, op basis hiervan wordt bepaald wat de
bestuurstaal is in de gemeente. Taalgrens is later een grens geworden van de deelstaten
(einde van de unitaire staat). Startschot voor mogelijke federalisering van
België.
1
,1963-1995: Federalisering
- 1963 vastlegging taalgrens
- 1995 Eerste verkiezingen Vlaams en Waals parlement (wordt geassocieerd met het einde
van de federalisering van België)
- Omslag machtsverhoudingen Nederlandstaligen (marginale, economisch zwakke positie) –
Franstaligen: op andere manier zetels geven aan kieskringen.
o Economische dominantie Vlaanderen
o Numerieke meerderheid parlement vanaf 1965 (zetels/kieskring op basis van
volkstelling).
- Nederlandstaligen blijven echter attitude minder aannemen: geprobeerd zelf een domein
af te bakenen (culturele autonomie: eigen media, onderwijs,..).
o Willen federalisering culturele materie ipv hun gewicht centraal uit te
spelen
- Reactie Waals middenveld: Wallonië economisch terug opbouwen.
o Tegen groeiende greep Vlaanderen op de politiek
o Republikeinse rode strekking voor regionalisering
- Brussels reactie vooral op tweetaligheid gericht: Frans dominante groep.
o Brusselse Franstalige elite wil geen (doorgedreven) tweetaligheid.
Gevolgen:
1. Opkomst etnoregionalistische partijen
2. Splitsing traditionele partijen
‘Volksunie’: voormalige NVA
- Versterkt centrumvliedende tendens
- Opeenvolging staatshervormingen vormen België om tot een federatie
- Ontstaan nieuw politiek systeem met nieuwe politieke logica en dynamiek
- Zero sum wordt win/win?
Sinds 1995: volwaardig federaal systeem (post-federalisme)
- Herziening conflict
- Onopgeloste problemen winnen aan belang
o Faciliteitengemeenten, verfransende (verengelsende) eentalige gemeenten rondom
Brussel, BHV, statuut Vlamingen in Brussel.
o Door ruimte op de agenda (1) en uitkristalliseren van deze problemen (2)
- Socio–economische problemen winnen aan belang (2): budgettaire krapte (Maastricht norm
(België was zwaar gesaneerd zodat we de normen haalden, maar we vielen errond (externe
factoren)), stijgende kost SZ)
o Socio-economische kwesties: interpersoonlijke solidariteit (problemen die een
transfer zijn tussen mensen die geframed werden als onterechte solidariteit tussen
deelstaten).
o Rol budgettaire krapte (oa ingegeven door steeds stijgende kost sociale zekerheid!)
Herpositionering actoren
1. Afkalving Volksunie (VU) tot versplintering Nederlandstalig partijlandschap: (itt Franstalig
partijlandschap)
o Opbod Nederlandstalige partijen rond communautaire issues (recent heropleving en
vervolgens dominantie NVA). Partijen zijn steeds meer vervlaamst & radicaler
geworden op hun radicale issues. Versterkend effect doordat we eigen verkiezingen
hebben bij de deelstaten. Hun functioneren als deelstaten in een federaal systeem;
ontwikkelen eigen beleid, leven,…
2. Versterkt tot uiting in Vlaamse executive (later regering)
3. Versterkt door ontkoppeling verkiezingen
o Asymmetrische regeringen – communautaire competitie
4. Kloof Nederlandstalige politieke elite en publieke opinie (meer dan Franstalig België).
2
,Stand van zaken 2007
- Traditionele consensusstrategie werkt minder goed:
- Zero sum games minder gemakkelijk om te zetten naar win win situaties
gezien budgettaire krapte
o Ook: niet meer gemakkelijk bevoegdheden over te hevelen zonder zware gevolgen
- Geen structurele communicatie tussen partijen: tussen NL en FR partijen maar ook publieke
opinies.
- Versnipperd Nederlandstalig partijlandschap → communautair opbod:
o Resoluties Vlaams parlement 1999:
o Twee grote gemeenschappen/deelstaten die twee andere meebesturen;
verregaande
fiscale en financiële autonomie; overheveling residuaire bevoegdheden naar
regio’s;
recht op eigen grondwet; verregaande overheveling resterende bevoegdheden
o Maddens doctrine: (Bart Maddens) vooruitgang in de staatshervorming in België.
o Vraag om onafhankelijkheid
Quo vadis Belgica?
- Stelt verdere overheveling bevoegdheden Nederlandstalige politieke
elite tevreden?
o Of komt er een verdere en finale ontmanteling van België?
- Behoudende krachten
o Brussel
o Opdeling schuld: België heeft heel hoge kosten, wie draagt dan die schuld?
o Terughoudendheid EU en haar lidstaten (cf Catalonië, Brexit)
o Vlaamse economie export georiënteerd
- Waar staan we bijna 20 jaar later?
o Belang supra- & internationale niveau: Oekraïne, Trump II (Groenland, NAVO)
Algemene conclusie
- Ontwikkeling Belgische politiek kan grofweg in drie fasen gedeeld worden (unitaire staat,
turbulente jaren van federalisering & turbulente jaren van het federaal bestel)
- Huidige kwesties hebben historische wortels: hoe meer je weet over de historische wortels,
hoe meer je begrijpt over de huidige politiek
- Alle federaties zijn complex (gemeenschappen en gewesten), maar België is zeer complex
door dubbel niveau deelstaten en complexe verdeling bevoegdheden.
- Maakt het systeem instabiel, leidt tot permanente spanningen: dynamiek voor permanente
spanningen hebben we ingebouwd. Mogelijkheden om het op te lossen liggen politiek heel
moeilijk.
- Oplossing 1: verbeteren federaal systeem (spanningsvelden eruit halen).
o Vergt switch politieke mentaliteit/dynamiek – niet makkelijk (past dependance)
- Oplossing 2: echte confederatie/onafhankelijkheid
o Vergt moeilijke politieke stappen (Brussel, staatsschuld, EU, ….)
3
, 4
