GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE
Werkcollege 1: Inleiding en modellen voor gedragsverandering ......................................................... 2
Hoofdstuk 1: Wat is gezondheid? ...................................................................................................... 2
Hoofdstuk 2: Gezondheidsverschillen ............................................................................................... 8
Hoofdstuk 5: Modellen voor het voorspellen van gezondheidsgedrag ......................................... 12
Werkcollege 2: Gedragsverandering & preventie ................................................................................ 20
Leerpad: Gezondheidsbevordering en ziektepreventie ................................................................. 20
Hoofdstuk 6: Gedragsverandering: mechanismen en methoden .................................................. 22
Hoofdstuk 7: Preventie van gezondheidsproblemen ..................................................................... 33
Werkcollege 3: Ongezond gedrag ........................................................................................................ 40
E-learning: De invloed van Mens, Middel en Milieu op druggebruik en drugproblemen .............. 40
Hoofdstuk 3: Ongezond gedrag ....................................................................................................... 43
Leerpad: Gedragsverslaving ‘Gamen’.............................................................................................. 60
Leerpad: Preventie & hulpverlening ................................................................................................ 62
Werkcollege 4: Gezond gedrag ............................................................................................................ 64
E-learning: Voedingsdriehoek ......................................................................................................... 64
E-learning: Bewegingsdriehoek – zie extra blaadjes ...................................................................... 68
Hoofdstuk 3: Ongezond gedrag ....................................................................................................... 70
Hoofdstuk 4: Gezond gedrag ........................................................................................................... 75
PowerPoint: Diabetes ...................................................................................................................... 84
Leerpad: Slaap (derde pijler van ALLES – slaap) ............................................................................. 86
Werkcollege 5: Mentaal welzijn en stress ............................................................................................ 90
E-learning: Geluk zit in een klein driehoekje ................................................................................... 90
Leerpad: Mentaal welzijn ................................................................................................................. 92
Hoofdstuk 10: Stress, gezondheid en ziekte ................................................................................... 93
Hoofdstuk 11: Omgaan met stress .................................................................................................. 99
Hoofdstuk 12: Stressmanagement ................................................................................................ 103
Werkcollege 6: Ziekte ......................................................................................................................... 108
PowerPoint: Cijfers chronische ziekte in belgie ............................................................................ 108
Hoofdstuk 8: Ziek zijn ..................................................................................................................... 108
Hoofdstuk 13: De invloed van ziekte op de kwaliteit van leven ................................................... 118
Hoofdstuk 14: Gevolgen van ziek zijn voor patiënten en hun gezin ............................................. 126
1
,WERKCOLLEGE 1: INLEIDING EN MODELLEN VOOR GEDRAGSVERANDERING
HOOFDSTUK 1: WAT IS GEZONDHEID?
1. WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE?
- Integratie van:
o Cognitieve theorieën
o Ontwikkelingstheorieën
o Sociale theorieën
- Toegepast op gezondheid, ziekte en gezondheidszorg
- Meten van kennis & attitudes t.o.v. gezondheid
- Inzicht in voorspellende factoren
- Ontwikkelen van evidence-based interventies
- = Een samenvoegsel van verschillende wetenschappen
1.1 70% VAN GEZONDHEIDSUITGAVEN GAAT NAAR MENSEN MET CHRONISCHE ZIEKTEN,
HOEWEL MAAR 30% LIJDT AAN ZO’N ZIEKTE
- Chronische aandoeningen zoals depressie, hoge bloeddruk en diabetes verhogen de
gezondheidskosten.
- Sommige chronische aandoeningen zijn te voorkomen met een gezondere levensstijl.
- De ziekenfondsen pleiten daarom voor meer preventieve maatregelen.
- Belgen scoren slecht op vier belangrijke gezondheidsparameters:
o Roken: 15,4% rookt dagelijks.
o Alcohol: Belgen drinken meer dan het gemiddelde in OESO-landen en doen vaker
aan bingedrinking.
o Beweging: Slechts 29% haalt de aanbevolen 150 minuten intensieve fysieke
activiteit per week.
o Voeding: Slechts 15% van de volwassenen eet voldoende groenten of fruit.
1.2 WAT IS HET VERBAND TUSSEN PSYCHOLOGIE EN GEZONDHEID?
Koppeling psychologie en gezondheid
- Ideeën, kennis en oordelen over gezondheid beïnvloeden gedrag en emoties.
- Centrale vragen
o Waarom gedragen mensen zich gezond of niet?
o Hebben geslacht, leeftijd en sociaaleconomische status een directe invloed op de
gezondheid of werkt deze invloed indirect door?
o Waarom lijken sommige mensen steeds opnieuw ziek te worden terwijl anderen
gezond blijven?
o …
- Wat zijn voorspellende factoren? Wat zijn de verschillende factoren? Hoe kan je dat aan
mensen stimuleren? …
2
,Doelen van gezondheidspsychologie
- Begrip ontwikkelen en vergroten van de impact van bio psychosociale factoren op:
o Bevordering en behoud van gezondheid
o Verbetering gezondheidszorg en beleid
o Preventie en behandeling van ziekte
o Identificatie van oorzaken van ziekte en risicofactoren
2. GEDRAG, DOOD EN ZIEKTE
Evolutie
- Stijging levensverwachting in de 20e eeuw
- Medische technologie en verbeterde
behandelingen
o Bv. vaccinaties, behandelingen,
nieuwe toestellen, …
- Geloof in effectiviteit traditionele geneeskunde
o Steeds meer geloof in moderne geneeskunde
- Veranderingen in sociale omstandigheden en leefomgeving.
o Bv. hygiëne
Oorzaken van mortaliteit
- Verandering van infectieziekten (rood) naar chronische
ziekten (donkerblauw)
o Vroeger heel veel infecties door slechte
hygiëne, geen medicatie ervoor, …
o Chronische aandoeningen vaak door
ongezonde levensstijl
- Gedragscomponent als belangrijke doodsoorzaken
- Voorbeelden
o HIV/aids ↓ (WC3)
o Diabetes ↑ (door obesitas) (WC4)
= Daarom richt de gezondheidspsychologie zich op gedragsverandering om gezondheid te
bevorderen.
3. VERANDERENDE PERSPECTIEVEN
Verschil tussen biomedische vs. bio psychosociaal ziektemodel
Biomedisch ziektemodel Bio psychosociaal ziektemodel
- Enkel medische interventies - Positieve gezondheid
- Covid vaccin - Afwezigheid van ziekte
- Cel mutaties - Tijdsintensief
- Diagnose-receptmodel - Subjectiviteit
- Placebo-effect
3
, - Grondslag van succesvolle - Fantoompijn
behandelingen
- Reductionistisch
3.1 BIOMEDISCH ZIEKTEMODEL
DEF: De opvattingen dat ziekten en symptomen een achterliggende fysiologische verklaring
hebben en dat daarmee ook genezing mechanisch en rechtlijnig werkt.
- Definitie van gezondheid = Afwezigheid van ziekte
- Diagnose-receptmodel
o = Een gesloten gespreksvorm waarbij de hulpverlener het gesprek sterk stuurt: hij/zij
stelt de diagnose én geeft meteen het ‘recept’ of de oplossing. De cliënt heeft weinig
inspraak.
- Ziekte is gevolg van
o Aandoening die zijn oorsprong vindt buiten het lichaam zoals bacteriële infecties
o Interne veranderingen zoals cel mutaties
- Medische interventies
o Wegnemen van de oorzaak/symptomen verlichten
o Grondslag van succesvolle behandelingen
- Toepassingen: een covid vaccine
- Kritiek biomedisch ziektemodel
o Reductionistisch: concentreert zich op lichaamscellen en biochemische
processen
▪ = Betekent dat je een probleem op één klein onderdeel bekijkt in plaats van
het geheel.
o Negeert psychologische en sociale factoren.
3.2 BIOPSYCHOSOCIAAL ZIEKTEMODEL
DEF: Het standpunt dat ziekten en symptomen door een combinatie van lichamelijke, sociale,
culturele en psychologische factoren kunnen worden verklaard.
- Definitie van gezondheid: Meer dan de afwezigheid van ziekte.
o Het is een aanvulling op het biomedische model
- Gezondheid wordt bepaald door de interactie van biologische, psychologische en sociale
factoren.
- Subjectiviteit en beleving
o Ziekte → subjectieve beoordeling
o Beleving, omgeving, cultuur en persoonlijkheid beïnvloeden perceptie van ziekte.
- Discussie bio psychosociaal ziektemodel
o Tijdsintensieve aanpak
o Definitie is te ruim?
4
Werkcollege 1: Inleiding en modellen voor gedragsverandering ......................................................... 2
Hoofdstuk 1: Wat is gezondheid? ...................................................................................................... 2
Hoofdstuk 2: Gezondheidsverschillen ............................................................................................... 8
Hoofdstuk 5: Modellen voor het voorspellen van gezondheidsgedrag ......................................... 12
Werkcollege 2: Gedragsverandering & preventie ................................................................................ 20
Leerpad: Gezondheidsbevordering en ziektepreventie ................................................................. 20
Hoofdstuk 6: Gedragsverandering: mechanismen en methoden .................................................. 22
Hoofdstuk 7: Preventie van gezondheidsproblemen ..................................................................... 33
Werkcollege 3: Ongezond gedrag ........................................................................................................ 40
E-learning: De invloed van Mens, Middel en Milieu op druggebruik en drugproblemen .............. 40
Hoofdstuk 3: Ongezond gedrag ....................................................................................................... 43
Leerpad: Gedragsverslaving ‘Gamen’.............................................................................................. 60
Leerpad: Preventie & hulpverlening ................................................................................................ 62
Werkcollege 4: Gezond gedrag ............................................................................................................ 64
E-learning: Voedingsdriehoek ......................................................................................................... 64
E-learning: Bewegingsdriehoek – zie extra blaadjes ...................................................................... 68
Hoofdstuk 3: Ongezond gedrag ....................................................................................................... 70
Hoofdstuk 4: Gezond gedrag ........................................................................................................... 75
PowerPoint: Diabetes ...................................................................................................................... 84
Leerpad: Slaap (derde pijler van ALLES – slaap) ............................................................................. 86
Werkcollege 5: Mentaal welzijn en stress ............................................................................................ 90
E-learning: Geluk zit in een klein driehoekje ................................................................................... 90
Leerpad: Mentaal welzijn ................................................................................................................. 92
Hoofdstuk 10: Stress, gezondheid en ziekte ................................................................................... 93
Hoofdstuk 11: Omgaan met stress .................................................................................................. 99
Hoofdstuk 12: Stressmanagement ................................................................................................ 103
Werkcollege 6: Ziekte ......................................................................................................................... 108
PowerPoint: Cijfers chronische ziekte in belgie ............................................................................ 108
Hoofdstuk 8: Ziek zijn ..................................................................................................................... 108
Hoofdstuk 13: De invloed van ziekte op de kwaliteit van leven ................................................... 118
Hoofdstuk 14: Gevolgen van ziek zijn voor patiënten en hun gezin ............................................. 126
1
,WERKCOLLEGE 1: INLEIDING EN MODELLEN VOOR GEDRAGSVERANDERING
HOOFDSTUK 1: WAT IS GEZONDHEID?
1. WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE?
- Integratie van:
o Cognitieve theorieën
o Ontwikkelingstheorieën
o Sociale theorieën
- Toegepast op gezondheid, ziekte en gezondheidszorg
- Meten van kennis & attitudes t.o.v. gezondheid
- Inzicht in voorspellende factoren
- Ontwikkelen van evidence-based interventies
- = Een samenvoegsel van verschillende wetenschappen
1.1 70% VAN GEZONDHEIDSUITGAVEN GAAT NAAR MENSEN MET CHRONISCHE ZIEKTEN,
HOEWEL MAAR 30% LIJDT AAN ZO’N ZIEKTE
- Chronische aandoeningen zoals depressie, hoge bloeddruk en diabetes verhogen de
gezondheidskosten.
- Sommige chronische aandoeningen zijn te voorkomen met een gezondere levensstijl.
- De ziekenfondsen pleiten daarom voor meer preventieve maatregelen.
- Belgen scoren slecht op vier belangrijke gezondheidsparameters:
o Roken: 15,4% rookt dagelijks.
o Alcohol: Belgen drinken meer dan het gemiddelde in OESO-landen en doen vaker
aan bingedrinking.
o Beweging: Slechts 29% haalt de aanbevolen 150 minuten intensieve fysieke
activiteit per week.
o Voeding: Slechts 15% van de volwassenen eet voldoende groenten of fruit.
1.2 WAT IS HET VERBAND TUSSEN PSYCHOLOGIE EN GEZONDHEID?
Koppeling psychologie en gezondheid
- Ideeën, kennis en oordelen over gezondheid beïnvloeden gedrag en emoties.
- Centrale vragen
o Waarom gedragen mensen zich gezond of niet?
o Hebben geslacht, leeftijd en sociaaleconomische status een directe invloed op de
gezondheid of werkt deze invloed indirect door?
o Waarom lijken sommige mensen steeds opnieuw ziek te worden terwijl anderen
gezond blijven?
o …
- Wat zijn voorspellende factoren? Wat zijn de verschillende factoren? Hoe kan je dat aan
mensen stimuleren? …
2
,Doelen van gezondheidspsychologie
- Begrip ontwikkelen en vergroten van de impact van bio psychosociale factoren op:
o Bevordering en behoud van gezondheid
o Verbetering gezondheidszorg en beleid
o Preventie en behandeling van ziekte
o Identificatie van oorzaken van ziekte en risicofactoren
2. GEDRAG, DOOD EN ZIEKTE
Evolutie
- Stijging levensverwachting in de 20e eeuw
- Medische technologie en verbeterde
behandelingen
o Bv. vaccinaties, behandelingen,
nieuwe toestellen, …
- Geloof in effectiviteit traditionele geneeskunde
o Steeds meer geloof in moderne geneeskunde
- Veranderingen in sociale omstandigheden en leefomgeving.
o Bv. hygiëne
Oorzaken van mortaliteit
- Verandering van infectieziekten (rood) naar chronische
ziekten (donkerblauw)
o Vroeger heel veel infecties door slechte
hygiëne, geen medicatie ervoor, …
o Chronische aandoeningen vaak door
ongezonde levensstijl
- Gedragscomponent als belangrijke doodsoorzaken
- Voorbeelden
o HIV/aids ↓ (WC3)
o Diabetes ↑ (door obesitas) (WC4)
= Daarom richt de gezondheidspsychologie zich op gedragsverandering om gezondheid te
bevorderen.
3. VERANDERENDE PERSPECTIEVEN
Verschil tussen biomedische vs. bio psychosociaal ziektemodel
Biomedisch ziektemodel Bio psychosociaal ziektemodel
- Enkel medische interventies - Positieve gezondheid
- Covid vaccin - Afwezigheid van ziekte
- Cel mutaties - Tijdsintensief
- Diagnose-receptmodel - Subjectiviteit
- Placebo-effect
3
, - Grondslag van succesvolle - Fantoompijn
behandelingen
- Reductionistisch
3.1 BIOMEDISCH ZIEKTEMODEL
DEF: De opvattingen dat ziekten en symptomen een achterliggende fysiologische verklaring
hebben en dat daarmee ook genezing mechanisch en rechtlijnig werkt.
- Definitie van gezondheid = Afwezigheid van ziekte
- Diagnose-receptmodel
o = Een gesloten gespreksvorm waarbij de hulpverlener het gesprek sterk stuurt: hij/zij
stelt de diagnose én geeft meteen het ‘recept’ of de oplossing. De cliënt heeft weinig
inspraak.
- Ziekte is gevolg van
o Aandoening die zijn oorsprong vindt buiten het lichaam zoals bacteriële infecties
o Interne veranderingen zoals cel mutaties
- Medische interventies
o Wegnemen van de oorzaak/symptomen verlichten
o Grondslag van succesvolle behandelingen
- Toepassingen: een covid vaccine
- Kritiek biomedisch ziektemodel
o Reductionistisch: concentreert zich op lichaamscellen en biochemische
processen
▪ = Betekent dat je een probleem op één klein onderdeel bekijkt in plaats van
het geheel.
o Negeert psychologische en sociale factoren.
3.2 BIOPSYCHOSOCIAAL ZIEKTEMODEL
DEF: Het standpunt dat ziekten en symptomen door een combinatie van lichamelijke, sociale,
culturele en psychologische factoren kunnen worden verklaard.
- Definitie van gezondheid: Meer dan de afwezigheid van ziekte.
o Het is een aanvulling op het biomedische model
- Gezondheid wordt bepaald door de interactie van biologische, psychologische en sociale
factoren.
- Subjectiviteit en beleving
o Ziekte → subjectieve beoordeling
o Beleving, omgeving, cultuur en persoonlijkheid beïnvloeden perceptie van ziekte.
- Discussie bio psychosociaal ziektemodel
o Tijdsintensieve aanpak
o Definitie is te ruim?
4
