SAMENVATTING Communicatieve
Vaardigheden
Module 3: Wat is communicatie?
1. Inleiding: Communicatie is overal
Communicatie is de basis van menselijk contact. Het gaat over informatie
overbrengen én ontvangen, waarbij interpretatie en interactie centraal staan.
In de orthopedagogische praktijk is communicatie cruciaal om een
vertrouwensband op te bouwen, hulp op maat te bieden en conflicten te
vermijden of hanteren.
2. Wat is communicatie? – Belangrijke definities
📌 Basisdefinitie:
Communicatie is het proces waarbij mensen via symbolen (woorden, gebaren,
beelden...) informatie overbrengen en betekenis geven aan elkaar.
📌 Brede kijk op communicatie:
Alle gedrag is communicatie: ook zwijgen, fronsen, weglopen, enz.
kunnen boodschappen zijn.
Verbaal en non-verbaal: taal is slechts één kanaal; lichaamstaal,
gezichtsuitdrukking en stemgebruik zijn minstens even belangrijk.
Bewust en onbewust: je communiceert ook zonder dat je het beseft.
Interactief: communicatie is altijd een proces tussen minstens twee
mensen.
📌 Waarom communiceren we?
Fysiologische/biologische motieven: honger, dorst, pijn, veiligheid
Psychologische motieven: erkenning, verbinding, aandacht
Sociale/morele motieven: samenleven, grenzen stellen, samenwerken
3. Communicatiemodellen
🧩 ZBMO-model
Een eenvoudig schema om communicatie in vier basiscomponenten te
analyseren:
Componen
Uitleg Voorbeeld
t
Zender Degene die iets wil meedelen De begeleider
"Het is tijd voor het
Boodschap Wat er gezegd of getoond wordt
middagdutje"
Medium Het middel of de vorm waarin de Stem, lichaamstaal,
(kanaal) boodschap overkomt pictogram
Degene voor wie de boodschap Een kind of jongere in de
Ontvanger
bedoeld is voorziening
Let op: dit model is eenvoudig en toont niet hoe complex communicatie echt is.
Het houdt geen rekening met wederzijdse invloed, interpretatie of ruis.
🔄 Procesmodel van communicatie
Breidt het ZBMO-model uit tot een meer realistische weergave van hoe
communicatie écht verloopt:
1. Encoderen (zender zet gedachten om in taal of gedrag)
2. Boodschap (verbaal, non-verbaal, paralinguïstisch)
3. Kanaal (spraak, lichaamstaal, beeld, sms…)
1
, 4. Decoderen (ontvanger interpreteert boodschap)
5. Feedback (ontvanger geeft reactie terug aan zender)
6. Terugkoppeling (zender past communicatie aan)
➡️ Bijvoorbeeld: een kind fronst bij je uitleg → jij merkt verwarring op → je legt
het opnieuw anders uit.
SAMENVATTING ‘Procesmodel van Communicatie’:
🧩 1.1 Het procesmodel van communicatie
Het communicatieproces bestaat uit:
Zender en ontvanger: ze wisselen snel van rol en zijn vaak tegelijkertijd
beide.
Boodschappen: bestaan uit verbale en non-verbale elementen.
Kanalen: de dragers van de boodschap (bijv. geluid, beeld).
Situatie: context waarin communicatie plaatsvindt (tijd, plaats, cultuur).
Feedback: voortdurende wederzijdse beïnvloeding.
🧠 Tijdens een gesprek observeer je voortdurend de ander en pas je je aan op
diens reacties. Dit is een dynamisch en wederkerig proces.
🗣 1.2 De boodschap
Een boodschap heeft altijd twee lagen:
1. Inhoudsniveau: de letterlijke betekenis.
2. Relationeel niveau:
o a) Hoe moet de inhoud begrepen worden?
o b) Hoe ziet de zender zichzelf?
o c) Hoe ziet hij de relatie?
o d) Hoe ziet hij de ontvanger?
o e) Wat verwacht hij als reactie?
📌 Voorbeeld: "Kom je nou nog, Lena?" bevat irritatie, machtspositie, oordeel en
verwachting.
De auteurs illustreren dat ideeën niet letterlijk overdraagbaar zijn. Ze worden
vertaald in woorden of symbolen, die de ontvanger weer moet terugvertalen
op basis van diens referentiekader (kennis, waarden, emoties…).
✍️ Belangrijk: Woorden hebben geen vaste betekenis. Betekenissen zitten in
mensen, niet in taal.
🔄 1.3 Vertalen en terugvertalen
1.3.1 Interne ruis
Verstoort het proces door:
Verward denken (vage of onlogische gedachten)
Psychologische ruis (vooroordelen, stereotypering)
Semantische ruis (taalproblemen of slecht geformuleerde
boodschappen)
1.3.2 Selectieprocessen
Zowel zender als ontvanger filteren en vervormen voortdurend informatie. Er
zijn 7 selectieprocessen:
1. Selectief uitzenden: zender kiest wat hij communiceert, vaak gekleurd door
belangen.
2. Selectieve kennisname: mensen negeren een deel van het aanbod (bv.
reclame, nieuws).
3. Selectieve aandacht: slechts een fractie van prikkels dringt door tot het
bewustzijn.
2
,4. Selectieve waarneming: betekenisgeving is subjectief en afhankelijk van
ervaring.
5. Selectief onthouden: wat ons past, onthouden we beter; de rest vergeten
we.
6. Selectief aanvaarden: we accepteren informatie die ons goed uitkomt.
7. Selectief praten: we bespreken alleen dingen die sociaal gepast zijn of ons
imago niet schaden.
Deze selectieprocessen dragen ertoe bij dat mensen vooral bevestiging zoeken
van hun bestaande denkbeelden.
📡 1.4 Het kanaal
Het kanaal bepaalt deels hoe een boodschap overkomt.
Bijvoorbeeld:
Enkel audio (telefoon)
Meerdere kanalen tegelijk (zien, horen, ruiken bij een fysieke ontmoeting)
📢 Medium is the message: de kanaalkeuze is onderdeel van de boodschap. Een
liefdesverklaring per e-mail ≠ per vliegtuigreis.
Kanaalruis is alle externe storing in het kanaal (bv. lawaai, slecht zicht,
mondmaskers) die het begrijpen van de boodschap bemoeilijkt.
🧭 1.5 De situatie
Communicatie wordt beïnvloed door:
Plaats (bv. bibliotheek vs. café)
Subcultuur (groepsregels en -taal)
Tijdstip (etenstijd, werktijd)
Relatie tussen personen (bv. klant-leverancier)
Aanwezigen (gedrag verandert bij aanwezigheid van derden)
De context bepaalt mee hoe en wat gecommuniceerd wordt.
🔁 1.6 Andere eigenschappen van communicatie
Communicatiepatronen
Complementair: ongelijkwaardig (bv. dominant vs. onderdanig)
Symmetrisch: gelijke rollen, kan leiden tot competitie
Flexibel: rollen wisselen, meest evenwichtig
Er bestaan ook rituelen (zoals begroeten) en zelfvervullende voorspellingen
(bv. wantrouwen roept ontwijkend gedrag op).
Transactionele aard
Communicatie is een ruilproces. Niet alleen van informatie, maar ook van
erkenning, aandacht of emotionele respons.
💡 1.7 Wat dan?
Drie praktische tips voor betere communicatie:
Richt je op de persoon van de ontvanger, niet alleen je eigen boodschap.
Probeer te begrijpen wat de ander echt bedoelt.
Controleer voortdurend of je de ander goed begrijpt.
🧠 Quote:
“Ik weet dat je gelooft dat je begrijpt wat ik bedoelde, maar ik weet niet of je je
realiseert dat wat ik zei niet was wat ik voelde, maar alleen maar wat ik hoopte
dat je kon begrijpen.”
📝 1.8 In het kort (samenvatting van het hoofdstuk)
Betekenis zit in mensen, niet in woorden.
Je kunt niet niet communiceren.
3
, Drie redenen om te communiceren: lichamelijk, interpersoonlijk en
maatschappelijk.
In communicatie zitten relaties en referentiekaders vervat.
Boodschappen zijn altijd meervoudig (inhoud én relatie).
Ruis en selectie maken communicatie complex en vatbaar voor
misverstanden.
Communicatie is ook patroonmatig en transactioneel.
🎯 1.9 Opdrachten
1. Reflectievragen over wat wel of geen communicatie is.
2. Rug-aan-rug oefening: wat doet visueel contact met je verhaal?
3. Samenvatten bij meningsverschillen: helpt om wederzijds begrip te
vergroten.
4. Ruis – Communicatie is niet vanzelfsprekend
Ruis = elke vorm van storing die ervoor zorgt dat de boodschap niet of fout
overkomt.
Soort ruis Uitleg Voorbeeld
Lawaai, slechte wifi, andere
Fysieke ruis Externe verstoringen
gesprekken
Psychologische Interne ruis bij zender of
Vooroordelen, stress, boosheid
ruis ontvanger
Semantische Misverstanden door taal Moeilijke woorden, vakjargon,
ruis of betekenis dialecten
➡️ Gevolg: misverstanden, frustratie, onbegrip
➡️ Oplossing: checken of boodschap begrepen is, rustig blijven, heldere taal
gebruiken
5. Paralinguïstiek en non-verbale communicatie
🗣️ Paralinguïstiek 💃 Non-verbale
communicatie:
= alles rond de gesproken taal, zoals:
Toonhoogte * Gelaatsuitdrukking
Volume * Lichaamshouding
Spreeksnelheid * Oogcontact
Intonatie * Gebaren
* Afstand (proxemiek)
➡️ Deze signalen beïnvloeden sterk hoe een boodschap overkomt. Ze zijn vaak
krachtiger dan woorden.
6. CLEAR – Praktijktoets communicatie
Tijdens de instaptoets werd het communicatiegedrag beoordeeld volgens het
CLEAR-principe:
Lett
Betekenis Toepassing
er
Conflicthanterin Open houding, kalm blijven, grenzen
C
g aangeven
Luistervaardighe Actief luisteren, non-verbaal
L
id betrokkenheid tonen
E Empathie Je inleven in de gevoelens van de ander
4
Vaardigheden
Module 3: Wat is communicatie?
1. Inleiding: Communicatie is overal
Communicatie is de basis van menselijk contact. Het gaat over informatie
overbrengen én ontvangen, waarbij interpretatie en interactie centraal staan.
In de orthopedagogische praktijk is communicatie cruciaal om een
vertrouwensband op te bouwen, hulp op maat te bieden en conflicten te
vermijden of hanteren.
2. Wat is communicatie? – Belangrijke definities
📌 Basisdefinitie:
Communicatie is het proces waarbij mensen via symbolen (woorden, gebaren,
beelden...) informatie overbrengen en betekenis geven aan elkaar.
📌 Brede kijk op communicatie:
Alle gedrag is communicatie: ook zwijgen, fronsen, weglopen, enz.
kunnen boodschappen zijn.
Verbaal en non-verbaal: taal is slechts één kanaal; lichaamstaal,
gezichtsuitdrukking en stemgebruik zijn minstens even belangrijk.
Bewust en onbewust: je communiceert ook zonder dat je het beseft.
Interactief: communicatie is altijd een proces tussen minstens twee
mensen.
📌 Waarom communiceren we?
Fysiologische/biologische motieven: honger, dorst, pijn, veiligheid
Psychologische motieven: erkenning, verbinding, aandacht
Sociale/morele motieven: samenleven, grenzen stellen, samenwerken
3. Communicatiemodellen
🧩 ZBMO-model
Een eenvoudig schema om communicatie in vier basiscomponenten te
analyseren:
Componen
Uitleg Voorbeeld
t
Zender Degene die iets wil meedelen De begeleider
"Het is tijd voor het
Boodschap Wat er gezegd of getoond wordt
middagdutje"
Medium Het middel of de vorm waarin de Stem, lichaamstaal,
(kanaal) boodschap overkomt pictogram
Degene voor wie de boodschap Een kind of jongere in de
Ontvanger
bedoeld is voorziening
Let op: dit model is eenvoudig en toont niet hoe complex communicatie echt is.
Het houdt geen rekening met wederzijdse invloed, interpretatie of ruis.
🔄 Procesmodel van communicatie
Breidt het ZBMO-model uit tot een meer realistische weergave van hoe
communicatie écht verloopt:
1. Encoderen (zender zet gedachten om in taal of gedrag)
2. Boodschap (verbaal, non-verbaal, paralinguïstisch)
3. Kanaal (spraak, lichaamstaal, beeld, sms…)
1
, 4. Decoderen (ontvanger interpreteert boodschap)
5. Feedback (ontvanger geeft reactie terug aan zender)
6. Terugkoppeling (zender past communicatie aan)
➡️ Bijvoorbeeld: een kind fronst bij je uitleg → jij merkt verwarring op → je legt
het opnieuw anders uit.
SAMENVATTING ‘Procesmodel van Communicatie’:
🧩 1.1 Het procesmodel van communicatie
Het communicatieproces bestaat uit:
Zender en ontvanger: ze wisselen snel van rol en zijn vaak tegelijkertijd
beide.
Boodschappen: bestaan uit verbale en non-verbale elementen.
Kanalen: de dragers van de boodschap (bijv. geluid, beeld).
Situatie: context waarin communicatie plaatsvindt (tijd, plaats, cultuur).
Feedback: voortdurende wederzijdse beïnvloeding.
🧠 Tijdens een gesprek observeer je voortdurend de ander en pas je je aan op
diens reacties. Dit is een dynamisch en wederkerig proces.
🗣 1.2 De boodschap
Een boodschap heeft altijd twee lagen:
1. Inhoudsniveau: de letterlijke betekenis.
2. Relationeel niveau:
o a) Hoe moet de inhoud begrepen worden?
o b) Hoe ziet de zender zichzelf?
o c) Hoe ziet hij de relatie?
o d) Hoe ziet hij de ontvanger?
o e) Wat verwacht hij als reactie?
📌 Voorbeeld: "Kom je nou nog, Lena?" bevat irritatie, machtspositie, oordeel en
verwachting.
De auteurs illustreren dat ideeën niet letterlijk overdraagbaar zijn. Ze worden
vertaald in woorden of symbolen, die de ontvanger weer moet terugvertalen
op basis van diens referentiekader (kennis, waarden, emoties…).
✍️ Belangrijk: Woorden hebben geen vaste betekenis. Betekenissen zitten in
mensen, niet in taal.
🔄 1.3 Vertalen en terugvertalen
1.3.1 Interne ruis
Verstoort het proces door:
Verward denken (vage of onlogische gedachten)
Psychologische ruis (vooroordelen, stereotypering)
Semantische ruis (taalproblemen of slecht geformuleerde
boodschappen)
1.3.2 Selectieprocessen
Zowel zender als ontvanger filteren en vervormen voortdurend informatie. Er
zijn 7 selectieprocessen:
1. Selectief uitzenden: zender kiest wat hij communiceert, vaak gekleurd door
belangen.
2. Selectieve kennisname: mensen negeren een deel van het aanbod (bv.
reclame, nieuws).
3. Selectieve aandacht: slechts een fractie van prikkels dringt door tot het
bewustzijn.
2
,4. Selectieve waarneming: betekenisgeving is subjectief en afhankelijk van
ervaring.
5. Selectief onthouden: wat ons past, onthouden we beter; de rest vergeten
we.
6. Selectief aanvaarden: we accepteren informatie die ons goed uitkomt.
7. Selectief praten: we bespreken alleen dingen die sociaal gepast zijn of ons
imago niet schaden.
Deze selectieprocessen dragen ertoe bij dat mensen vooral bevestiging zoeken
van hun bestaande denkbeelden.
📡 1.4 Het kanaal
Het kanaal bepaalt deels hoe een boodschap overkomt.
Bijvoorbeeld:
Enkel audio (telefoon)
Meerdere kanalen tegelijk (zien, horen, ruiken bij een fysieke ontmoeting)
📢 Medium is the message: de kanaalkeuze is onderdeel van de boodschap. Een
liefdesverklaring per e-mail ≠ per vliegtuigreis.
Kanaalruis is alle externe storing in het kanaal (bv. lawaai, slecht zicht,
mondmaskers) die het begrijpen van de boodschap bemoeilijkt.
🧭 1.5 De situatie
Communicatie wordt beïnvloed door:
Plaats (bv. bibliotheek vs. café)
Subcultuur (groepsregels en -taal)
Tijdstip (etenstijd, werktijd)
Relatie tussen personen (bv. klant-leverancier)
Aanwezigen (gedrag verandert bij aanwezigheid van derden)
De context bepaalt mee hoe en wat gecommuniceerd wordt.
🔁 1.6 Andere eigenschappen van communicatie
Communicatiepatronen
Complementair: ongelijkwaardig (bv. dominant vs. onderdanig)
Symmetrisch: gelijke rollen, kan leiden tot competitie
Flexibel: rollen wisselen, meest evenwichtig
Er bestaan ook rituelen (zoals begroeten) en zelfvervullende voorspellingen
(bv. wantrouwen roept ontwijkend gedrag op).
Transactionele aard
Communicatie is een ruilproces. Niet alleen van informatie, maar ook van
erkenning, aandacht of emotionele respons.
💡 1.7 Wat dan?
Drie praktische tips voor betere communicatie:
Richt je op de persoon van de ontvanger, niet alleen je eigen boodschap.
Probeer te begrijpen wat de ander echt bedoelt.
Controleer voortdurend of je de ander goed begrijpt.
🧠 Quote:
“Ik weet dat je gelooft dat je begrijpt wat ik bedoelde, maar ik weet niet of je je
realiseert dat wat ik zei niet was wat ik voelde, maar alleen maar wat ik hoopte
dat je kon begrijpen.”
📝 1.8 In het kort (samenvatting van het hoofdstuk)
Betekenis zit in mensen, niet in woorden.
Je kunt niet niet communiceren.
3
, Drie redenen om te communiceren: lichamelijk, interpersoonlijk en
maatschappelijk.
In communicatie zitten relaties en referentiekaders vervat.
Boodschappen zijn altijd meervoudig (inhoud én relatie).
Ruis en selectie maken communicatie complex en vatbaar voor
misverstanden.
Communicatie is ook patroonmatig en transactioneel.
🎯 1.9 Opdrachten
1. Reflectievragen over wat wel of geen communicatie is.
2. Rug-aan-rug oefening: wat doet visueel contact met je verhaal?
3. Samenvatten bij meningsverschillen: helpt om wederzijds begrip te
vergroten.
4. Ruis – Communicatie is niet vanzelfsprekend
Ruis = elke vorm van storing die ervoor zorgt dat de boodschap niet of fout
overkomt.
Soort ruis Uitleg Voorbeeld
Lawaai, slechte wifi, andere
Fysieke ruis Externe verstoringen
gesprekken
Psychologische Interne ruis bij zender of
Vooroordelen, stress, boosheid
ruis ontvanger
Semantische Misverstanden door taal Moeilijke woorden, vakjargon,
ruis of betekenis dialecten
➡️ Gevolg: misverstanden, frustratie, onbegrip
➡️ Oplossing: checken of boodschap begrepen is, rustig blijven, heldere taal
gebruiken
5. Paralinguïstiek en non-verbale communicatie
🗣️ Paralinguïstiek 💃 Non-verbale
communicatie:
= alles rond de gesproken taal, zoals:
Toonhoogte * Gelaatsuitdrukking
Volume * Lichaamshouding
Spreeksnelheid * Oogcontact
Intonatie * Gebaren
* Afstand (proxemiek)
➡️ Deze signalen beïnvloeden sterk hoe een boodschap overkomt. Ze zijn vaak
krachtiger dan woorden.
6. CLEAR – Praktijktoets communicatie
Tijdens de instaptoets werd het communicatiegedrag beoordeeld volgens het
CLEAR-principe:
Lett
Betekenis Toepassing
er
Conflicthanterin Open houding, kalm blijven, grenzen
C
g aangeven
Luistervaardighe Actief luisteren, non-verbaal
L
id betrokkenheid tonen
E Empathie Je inleven in de gevoelens van de ander
4
