Hoofdstuk 1: Wat is orthopedagogiek
1. Richtinggevende kenmerken van orthopedagogisch handelen
Definitie orthopedagogisch begeleider:
Een orthopedagogische begeleider werkt met kinderen, jongeren en volwassenen die
extra ondersteuning nodig hebben vanwege ontwikkelings-, leer- of gedragsproblemen.
Deze professional biedt begeleiding, advies en interventies gericht op het verbeteren van
het functioneren en welzijn van de cliënten.
Birkman stelt dat agogisch handelen niet exact kan worden afgebakend. De
richtinggevende kenmerken die hij beschrijft zijn hier richtlijnen voor, geen absolute
regels
1. Psychosociale verandering: Proberen onze cliënten positief te beïnvloeden, zowel
psychisch als sociaal vlak. Psycho gaat over gedachten, gevoelens, en wensen. Sociaal
over relaties tussen mensen. Ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en beïnvloeden
elkaar continu.
2. Doelgericht: We werken doelgericht, veranderingen plannen we van te voren en we
voeren methodisch uit, zodat onze acties en beslissingen leiden tot gewenste resultaten
3. Systematisch: Dit betekent gestructureerd en volgens een plan te werk gaan.
Plannen kunnen tijdens het proces worden aangepast, maar helpen om doelgericht te
werken.
4. Bewust: Elke stap wordt bewust gekozen. Alle betrokkenen weten ook aan welke
veranderingen er gewerkt worden en waarom.
5. Gewenst door betrokkenen: Idealiter staan alle betrokkenen achter de verandering.
Dit is niet altijd het geval, hulpverlening speelt zich vaak af binnen een context.
6. Niet wederzijds: Er is iemand die wilt veranderen en iemand die helpt bij veranderen.
Niet wederzijds betekent dat de gevoelens/acties niet gedeeld worden en anders worden
ervaren/aangepakt.
7. Beroepsmatig: De handelingen die een begeleider opneemt doet dit vanuit zijn
professionele positie op zijn beroep.
8. Waarde gebonden: Je kunt als orthopedagogisch begeleider niet waardevrij
handelen. Je wilt mensen zo goed mogelijk ondersteunen en vertrekt vanuit bepaalde
waarden. Je hiervan bewust zijn is belangrijk.
2. Persoonlijke opvoedingsgeschiedenis
We kijken naar opvoeding vanuit onze eigen/huidige bril. De kijk hierop verschilt van
persoon tot persoon. Opvoeding wordt beïnvloed door vele factoren. Oude patronen
(=wortels) komen steeds weer op, van kleine gewoontes tot grote rituelen en
opvoedingsstijlen.
Legaat: Een erfenis om het goede voort te zetten en het slechte te verbeteren
Referentiekader: De referentiekader is datgene wat je gebruikt om al je ervaringen en
ideeën mee af te toetsen. Het is belangrijk om juist te hanteren binnen/van je
referentiekader. (waar je bent opgegroeid, wat je hebt meegemaakt, in welke context,
welke personen erbij waren,…)
1
,3. Voorwaarden voor een opvoedingsrelatie
Bij de opvoeder (O):
- De O moet de C aanvaarden als menselijk persoon
- De C krijgt de kans om zich te ontplooien, ook als dit anders is dan verwacht
- Nood aan betrokkenheid en beschikbaarheid van O
- O moet relatie bekwaam zijn, goed kunnen luisteren en evenwichtig zijn
- Kennis en vaardigheden hebben om kansen te creëren, signalen te herkennen en
begrijpen van C
- O moet passend reageren op signalen van C
Bij de cliënt (C):
- Bij de C is het ook belangrijk om relatie bekwaam te zijn
- Basis van vertrouwen zijn
4. Definities
Pedagogie:
Betekent leiden, vormen of opvoeden van kinderen. Het richt zich tot het normale kin, in
een normale omgeving met een normale opvoeding
Orthopedagogie:
Richt zich op de opvoeding van het kind in een moeilijk lopende opvoedingssituatie. De
opvoeding moet als het ware terug “recht” getrokken worden.
Orthoagogie:
Er word hier meer nadruk gelegd op de relatie tussen een begeleider en een volwassene.
Als orthopedagogische begeleider kijk je niet enkel naar opvoeden, maar ook vaak naar
volwassenen mee ondersteunen en begeleiden tijdens veranderingsmomenten in hun
leven.
Orthopedagogiek:
Het is de wetenschap over opvoeding. Het is de theorie die kennis geeft over het object
opvoeden. Ze bestudeert, onderzoekt en beschrijft wat er in de praktijk van het dagelijks
opvoeden plaatsvindt.
5. Orthopedagogiek als wetenschap
Orthopedagogische theorieën zijn als bouwwerken met bouwstenen (begrippen en
concepten) die samenhangen. Welk belang hebben die theorieën voor ons als opvoeder?
Meer kennis krijgen over opvoeden
Kennis leren actualiseren en gebruiken
Opvoedingspraktijk meer kwaliteit geven
Opvoedingssituaties beschrijven, analyseren en ondersteunen
Denken in orthopedagogische theorieën en taalgebruik is belangrijk als toekomstig
professional
2
, Maatschappelijke visies, praktijkkennis en wetenschappelijke kennis
Intro:
Als hulpverlener heb je niet enkel
wetenschappelijke kennis nodig. Als
orthopedagogisch begeleider heb je deze nodig
én moet je die juist toepassen. Je handelen wordt
bepaald door de maatschappelijk context, de
heersende visies en je eigen intuïtie en
praktijkkennis.
Maatschappelijke visies:
Economische, politieke, sociale en culturele factoren hebben een belangrijke invloed op
de maatschappelijke visie op de mens, ziekte, handicap en armoede. Deze visie leid tot
bepaalde grondhoudingen tegenover kwetsbare mensen. Deze grondhouding beïnvloed
de ontwikkeling van voorzieningen, methoden en de houding van hulpverleners. Deze
veranderende visies leiden tot nieuwe regelgevingen, subsidies en maatregelen, die het
orthopedagogisch werkveld verder vormen.
Praktijkkennis:
Als orthopedagogisch begeleider wordt je handelen beïnvloed door wat je weet en de tijd
waarin je leeft. Gezond verstand = handelen op basis van intuïtie en eerdere ervaringen.
Deze overtuigingen zijn meestal onbewust en worden routinematig toegepast. De
bewustwording hiervan worden “praktijktheorieën” genoemd. Deze moet je steeds
kritisch blijven toetsen:
Reflectie over eigen handelen
Bijscholingen volgen
In discussie treden met collega’s
Het belang van kritische toetsing brengt ons bij de betekenis en belang van
wetenschappelijke kennis
Wetenschappelijke kennis:
Deze kennis komt tot stand met behulp van wetenschappelijke methoden (= via
wetenschappelijk onderzoek).
Kennis is het geheel van betekenissen, begrippen, vaardigheden, werkwijzen,… die voor
juist en waar wordt gehouden en richting geven aan handelen. Deze kennis is
wetenschappelijke kennis, als deze kennis het resultaat is van wetenschappelijk
onderzoek.
Gennep:
Wanneer is het wetenschappelijk?
Systematisch: wetenschappers volgen altijd dezelfde stappen en regels, dit zorgt
voor betrouwbaarheid en controleerbaarheid, dit gebeurd via vaste regels en
procedures
Rationeel gefundeerd: de gebruikte methoden en technieken moeten worden
uitgelegd, zodat andere wetenschappers deze kunnen begrijpen en bekritiseren
Navolgbaar: elke andere wetenschapper zou dit onderzoeken moeten kunnen
navolgen; zelf op dezelfde wijze kunnen uitvoeren en tot dezelfde conclusie komen
De identiteit van de orthopedagogiek
Omdat deze overlapt met andere wetenschappen, is het moeilijk om deze als aparte
wetenschap te zien. Dat is ook voelbaar in de praktijk, deze onduidelijkheid.
Het is een wetenschap met eigen doelstellingen die zich onderscheid van andere
wetenschappen.
3
1. Richtinggevende kenmerken van orthopedagogisch handelen
Definitie orthopedagogisch begeleider:
Een orthopedagogische begeleider werkt met kinderen, jongeren en volwassenen die
extra ondersteuning nodig hebben vanwege ontwikkelings-, leer- of gedragsproblemen.
Deze professional biedt begeleiding, advies en interventies gericht op het verbeteren van
het functioneren en welzijn van de cliënten.
Birkman stelt dat agogisch handelen niet exact kan worden afgebakend. De
richtinggevende kenmerken die hij beschrijft zijn hier richtlijnen voor, geen absolute
regels
1. Psychosociale verandering: Proberen onze cliënten positief te beïnvloeden, zowel
psychisch als sociaal vlak. Psycho gaat over gedachten, gevoelens, en wensen. Sociaal
over relaties tussen mensen. Ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en beïnvloeden
elkaar continu.
2. Doelgericht: We werken doelgericht, veranderingen plannen we van te voren en we
voeren methodisch uit, zodat onze acties en beslissingen leiden tot gewenste resultaten
3. Systematisch: Dit betekent gestructureerd en volgens een plan te werk gaan.
Plannen kunnen tijdens het proces worden aangepast, maar helpen om doelgericht te
werken.
4. Bewust: Elke stap wordt bewust gekozen. Alle betrokkenen weten ook aan welke
veranderingen er gewerkt worden en waarom.
5. Gewenst door betrokkenen: Idealiter staan alle betrokkenen achter de verandering.
Dit is niet altijd het geval, hulpverlening speelt zich vaak af binnen een context.
6. Niet wederzijds: Er is iemand die wilt veranderen en iemand die helpt bij veranderen.
Niet wederzijds betekent dat de gevoelens/acties niet gedeeld worden en anders worden
ervaren/aangepakt.
7. Beroepsmatig: De handelingen die een begeleider opneemt doet dit vanuit zijn
professionele positie op zijn beroep.
8. Waarde gebonden: Je kunt als orthopedagogisch begeleider niet waardevrij
handelen. Je wilt mensen zo goed mogelijk ondersteunen en vertrekt vanuit bepaalde
waarden. Je hiervan bewust zijn is belangrijk.
2. Persoonlijke opvoedingsgeschiedenis
We kijken naar opvoeding vanuit onze eigen/huidige bril. De kijk hierop verschilt van
persoon tot persoon. Opvoeding wordt beïnvloed door vele factoren. Oude patronen
(=wortels) komen steeds weer op, van kleine gewoontes tot grote rituelen en
opvoedingsstijlen.
Legaat: Een erfenis om het goede voort te zetten en het slechte te verbeteren
Referentiekader: De referentiekader is datgene wat je gebruikt om al je ervaringen en
ideeën mee af te toetsen. Het is belangrijk om juist te hanteren binnen/van je
referentiekader. (waar je bent opgegroeid, wat je hebt meegemaakt, in welke context,
welke personen erbij waren,…)
1
,3. Voorwaarden voor een opvoedingsrelatie
Bij de opvoeder (O):
- De O moet de C aanvaarden als menselijk persoon
- De C krijgt de kans om zich te ontplooien, ook als dit anders is dan verwacht
- Nood aan betrokkenheid en beschikbaarheid van O
- O moet relatie bekwaam zijn, goed kunnen luisteren en evenwichtig zijn
- Kennis en vaardigheden hebben om kansen te creëren, signalen te herkennen en
begrijpen van C
- O moet passend reageren op signalen van C
Bij de cliënt (C):
- Bij de C is het ook belangrijk om relatie bekwaam te zijn
- Basis van vertrouwen zijn
4. Definities
Pedagogie:
Betekent leiden, vormen of opvoeden van kinderen. Het richt zich tot het normale kin, in
een normale omgeving met een normale opvoeding
Orthopedagogie:
Richt zich op de opvoeding van het kind in een moeilijk lopende opvoedingssituatie. De
opvoeding moet als het ware terug “recht” getrokken worden.
Orthoagogie:
Er word hier meer nadruk gelegd op de relatie tussen een begeleider en een volwassene.
Als orthopedagogische begeleider kijk je niet enkel naar opvoeden, maar ook vaak naar
volwassenen mee ondersteunen en begeleiden tijdens veranderingsmomenten in hun
leven.
Orthopedagogiek:
Het is de wetenschap over opvoeding. Het is de theorie die kennis geeft over het object
opvoeden. Ze bestudeert, onderzoekt en beschrijft wat er in de praktijk van het dagelijks
opvoeden plaatsvindt.
5. Orthopedagogiek als wetenschap
Orthopedagogische theorieën zijn als bouwwerken met bouwstenen (begrippen en
concepten) die samenhangen. Welk belang hebben die theorieën voor ons als opvoeder?
Meer kennis krijgen over opvoeden
Kennis leren actualiseren en gebruiken
Opvoedingspraktijk meer kwaliteit geven
Opvoedingssituaties beschrijven, analyseren en ondersteunen
Denken in orthopedagogische theorieën en taalgebruik is belangrijk als toekomstig
professional
2
, Maatschappelijke visies, praktijkkennis en wetenschappelijke kennis
Intro:
Als hulpverlener heb je niet enkel
wetenschappelijke kennis nodig. Als
orthopedagogisch begeleider heb je deze nodig
én moet je die juist toepassen. Je handelen wordt
bepaald door de maatschappelijk context, de
heersende visies en je eigen intuïtie en
praktijkkennis.
Maatschappelijke visies:
Economische, politieke, sociale en culturele factoren hebben een belangrijke invloed op
de maatschappelijke visie op de mens, ziekte, handicap en armoede. Deze visie leid tot
bepaalde grondhoudingen tegenover kwetsbare mensen. Deze grondhouding beïnvloed
de ontwikkeling van voorzieningen, methoden en de houding van hulpverleners. Deze
veranderende visies leiden tot nieuwe regelgevingen, subsidies en maatregelen, die het
orthopedagogisch werkveld verder vormen.
Praktijkkennis:
Als orthopedagogisch begeleider wordt je handelen beïnvloed door wat je weet en de tijd
waarin je leeft. Gezond verstand = handelen op basis van intuïtie en eerdere ervaringen.
Deze overtuigingen zijn meestal onbewust en worden routinematig toegepast. De
bewustwording hiervan worden “praktijktheorieën” genoemd. Deze moet je steeds
kritisch blijven toetsen:
Reflectie over eigen handelen
Bijscholingen volgen
In discussie treden met collega’s
Het belang van kritische toetsing brengt ons bij de betekenis en belang van
wetenschappelijke kennis
Wetenschappelijke kennis:
Deze kennis komt tot stand met behulp van wetenschappelijke methoden (= via
wetenschappelijk onderzoek).
Kennis is het geheel van betekenissen, begrippen, vaardigheden, werkwijzen,… die voor
juist en waar wordt gehouden en richting geven aan handelen. Deze kennis is
wetenschappelijke kennis, als deze kennis het resultaat is van wetenschappelijk
onderzoek.
Gennep:
Wanneer is het wetenschappelijk?
Systematisch: wetenschappers volgen altijd dezelfde stappen en regels, dit zorgt
voor betrouwbaarheid en controleerbaarheid, dit gebeurd via vaste regels en
procedures
Rationeel gefundeerd: de gebruikte methoden en technieken moeten worden
uitgelegd, zodat andere wetenschappers deze kunnen begrijpen en bekritiseren
Navolgbaar: elke andere wetenschapper zou dit onderzoeken moeten kunnen
navolgen; zelf op dezelfde wijze kunnen uitvoeren en tot dezelfde conclusie komen
De identiteit van de orthopedagogiek
Omdat deze overlapt met andere wetenschappen, is het moeilijk om deze als aparte
wetenschap te zien. Dat is ook voelbaar in de praktijk, deze onduidelijkheid.
Het is een wetenschap met eigen doelstellingen die zich onderscheid van andere
wetenschappen.
3
