1
,Les 1: Inleiding: wat is
cultuurgeschiedenis?
1 Opbouw en praktische context van de cursus
1.1 Handboek en aanvullende lectuur
Het centrale handboek voor de volledige cursus is Peter Burke, What is Cultural History?,
derde editie (Polity Press). Er bestaat ook een Nederlandse vertaling onder de titel Wat is
cultuurgeschiedenis? (Bijleveld), maar die vertaling is onvolledig: het allerlaatste hoofdstuk
van de Engelstalige derde editie ontbreekt. De cursus gebruikt het handboek van Burke als
leidraad en vult dit aan met teksten die via het elektronische leerplatform Canvas
beschikbaar worden gesteld.
Peter Burke (1937) is een Brits cultuurhistoricus, verbonden aan de Universiteit van
Cambridge. Zijn handboek biedt een beknopt maar breed overzicht van de ontwikkeling van
de cultuurgeschiedenis vanaf haar vroegste voorlopers tot aan hedendaagse stromingen.
Een aandachtspunt bij de lectuur is dat Burke de neiging heeft heel veel namen en werken
te vermelden zonder elk ervan uitvoerig te bespreken.
2 De Great Tradition: klassieke cultuur
geschiedschrijving
Peter Burke omschrijft de periode van ruwweg 1800 tot 1950 als de klassieke cultuur
geschiedschrijving, ook wel aangeduid als de Great Tradition. Binnen deze periode geldt
Jacob Burckhardt als de grondlegger van een herkenbaar programma voor cultuur
geschiedschrijving; Johan Huizinga wordt beschouwd als zijn belangrijkste opvolger en
gedeeltelijke criticus. Beide historici schreven wat Burke omschrijft als een portrait of an age:
een poging om de geestelijke atmosfeer en de culturele eenheid van een hele periode te
vatten, eerder dan een kroniek van politieke gebeurtenissen.
2.1 Jacob Burckhardt en Die Kultur der Renaissance in
Italien (1860)
2.1.1 Biografische en intellectuele achtergrond
Jacob Burckhardt (Basel, 1818 - 1897) begon met een theologiestudie, maar maakte die
niet af en schakelde over naar geschiedenis, die hij studeerde aan de Universiteit van
Berlijn. Zijn leermeester daar was Leopold von Ranke (1795-1886), de toonaangevende
beoefenaar van de politieke geschiedenis in de negentiende eeuw, bekend om zijn bron
kritische methode en zijn streven de geschiedenis te beschrijven wie sie eigentlich gewesen
(zoals het werkelijk was). Burckhardt studeerde nadien ook kunstgeschiedenis in Bonn.
Vanaf 1838 maakte hij herhaaldelijk reizen naar Italië, die beslissend waren voor zijn verdere
2
,intellectuele ontwikkeling. Zijn vroege werken zijn Die Zeit Constantins des Grossen (1853)
en Cicerone. Eine Anleitung zum Genuss der Kunstwerke Italiens (1855), een reisgids
bedoeld om cultivated toeristen te leren hoe ze de Italiaanse kunst moesten begrijpen en
waarderen. In 1860 verscheen zijn hoofdwerk: Die Kultur der Renaissance in Italien.
Burckhardt is zo cultureel verankerd in de Zwitserse cultuur dat hij na zijn dood op het
duizend frank biljet is afgebeeld.
2.1.2 De Bildungsreise en de Grand Tour
Burckhardt was zelf onderdeel van een traditie die hij tevens historisch beschreef. De
Bildungsreise (letterlijk: vormingsreis) en de Engelse Grand Tour waren in de achttiende
en negentiende eeuw een vast onderdeel van de opvoeding van jonge mannen uit de
hogere klassen in West- en Noord-Europa. Doorgaans trokken zij naar Italië en Rome om de
resten van de klassieke oudheid te aanschouwen en zo een cultuurhistorisch referentiekader
te verwerven. Dit gebruik illustreert hoe Burckhardt niet alleen over een culturele traditie
schreef, maar er zelf ook deel van uitmaakte.
2.1.3 Integrale cultuur geschiedschrijving en de Zeitgeist
Burke situeert de klassieke cultuurgeschiedschrijving als opvolger van de verlichting
geschiedschrijving. Denkers als Voltaire en Nicolas de Condorcet (Sketch for a Historical
Picture of the Progress of the Human Mind, 1795) schreven civilisatiegeschiedenissen: grote
verhalen over de vooruitgang van de mensheid. Burckhardt en Huizinga schrijven in die
traditie, maar verleggen de focus van de politieke naar de integrale cultuur
geschiedschrijving: de historicus tracht niet de grote politieke gebeurtenissen te
reconstrueren, maar de geestelijke atmosfeer, de waarden, de omgangsvormen en de
culturele expressies van een periode in hun samenhang te begrijpen.
Burke formuleert de kern van deze aanpak als volgt: de klassieke cultuurhistorici focused on
the whole rather than the parts, discussing the relation of these different arts to what was
often called, following Hegel and other philosophers, the 'spirit of the age', or Zeitgeist. De
term Zeitgeist (tijdgeest) verwijst naar het idee dat een historische periode een eigen,
samenhangende geestelijke kern bezit die in alle uitingen van die periode doorklinkt: in de
kunst, de politiek, de omgangsvormen, de godsdienst. Het is de taak van de
cultuurhistoricus die kern intuïtief te vatten en te beschrijven.
De historicus schildert daarmee een portrait of an age: geen droge opsomming van feiten,
maar een evocatieve schets van de levende geest van een tijdperk. Burke merkt op dat
beide werken, die van Burckhardt en die van Huizinga, op impliciete wijze dit ideaal
nastreven.
2.1.4 Florence als eerste moderne staat
In Die Kultur der Renaissance in Italië neemt Florence een bijzondere plaats in. Burckhardt
beschouwt Florence als de bakermat van de moderniteit. Zijn argument is als volgt: nergens
anders in Italië kwamen de hoogste graad van politiek bewustzijn en de grootste rijkdom aan
individuele ontwikkelingsvormen zo sterk samen als in Florence. Waar in de despotische
stadstaten politiek louter de zaak was van een heersende familie, waren in Florence het
gehele volk en zijn schrijvers, kroniekschrijvers en denkers permanent bezig met het
observeren, beschrijven en beoordelen van de politieke en sociale toestand.
3
, De hoogste mate van politiek bewustzijn, de grootste rijkdom aan
ontwikkelingsvormen vindt men verenigd in de geschiedenis van Florence, dat in dit
opzicht wel de naam verdient van de eerste moderne staat ter wereld. (Burckhardt, p.
70)
Dit argument wordt uitgewerkt aan de hand van concrete figuren. Historici als Giovanni
Villani (ca. 1276-1348) ontvingen, aldus Burckhardt, bij het Jubeljaar van 1300 in Rome de
impuls om de geschiedenis van hun eigen stad op te schrijven: Rome was aan het
verzinken, maar Florence rees op en was klaar voor grote dingen. Dit basisidee, dat een
stad voor het eerst de eigen geschiedenis bewust registreert en interpreteert als iets eigens
en groots, is voor Burckhardt een teken van het moderne historische bewustzijn.
Burckhardt wijst ook op de hevige partijstrijd in Florence als paradoxale motor van culturele
vrijheid. Nergens in Italië waren de politieke conflicten zo bitter en zo permanent als er; dit
dwong de Florentijnen tot een scherpe kritische geest en een intellectual freedom and
independence die elders ontbrak. Die intellectuele vrijheid is niet louter een gevolg van de
deugdzaamheid van de Florentijnse republiek, maar van de combinatie van politieke
diversiteit, handelskapitaal en de aanwezigheid van een burgerij die zichzelf als subject van
de geschiedenis begon te zien.
Florence was ook de ontmoetingsplaats van de klassieke oudheid en de nieuwe Italiaanse
geest. Figuren als Francesco Petrarca (1304-1374), Dante Alighieri (1265-1321), Cosimo
de' Medici (1389-1464) en Niccolo Machiavelli (1469-1527) vertegenwoordigen elk een
facet van die samensmelting: humanistische filologie, literaire vernieuwing, politiek
mecenaat en politieke theorie.
2.1.5 Inhoud en structuur van het werk
Het boek is opgebouwd in zes grote delen, die de veelzijdigheid van Burckhardts aanpak
illustreren. De inhoudstafel toont hoe hij zowel hoge cultuur (kunst, literatuur, humanisme)
als cultuur met kleine c (zeden, omgangsvormen, godsdienst in het dagelijks leven)
behandelt, alsook politiek als een dimensie die cultuur zowel conditioneert als weerspiegelt.
De zes delen zijn:
1. De staat als kunstwerk: politieke structuren van de Italiaanse stadsstaten, van de
tirannieën tot de republieken Venetie en Florence.
2. Ontwikkeling van het individu: het ontstaan van de moderne persoonlijkheid, roem en
spot.
3. De herrijzenis van de klassieke Oudheid: humanisme, universiteiten, de herontdekking
van de klassieke schrijvers.
4. De ontdekking van de wereld en van de mens: reizen, natuurwetenschap,
landschapsbeleving, biografie.
5. Het gezelschapsleven en de feesten: standenmaatschappij, taal, omgangsvormen,
positie van de vrouw.
6. Zeden en religie: moraliteit, godsdienst, bijgeloof, de verhouding van de Renaissance tot
het geloof.
Opmerkelijk is dat kunst als zodanig nauwelijks als apart hoofdstuk verschijnt, ook al was
Burckhardt van huis uit kunsthistoricus. Hij hanteert de kunstterm kunstwerk als metafoor
voor alles wat bewust, op kennis en inzicht gebaseerd, geordend en synthetisch gecreëerd
is: zowel de staat als kunstwerk, het huishouden als kunstwerk. Dit is een conceptuele
4
,Les 1: Inleiding: wat is
cultuurgeschiedenis?
1 Opbouw en praktische context van de cursus
1.1 Handboek en aanvullende lectuur
Het centrale handboek voor de volledige cursus is Peter Burke, What is Cultural History?,
derde editie (Polity Press). Er bestaat ook een Nederlandse vertaling onder de titel Wat is
cultuurgeschiedenis? (Bijleveld), maar die vertaling is onvolledig: het allerlaatste hoofdstuk
van de Engelstalige derde editie ontbreekt. De cursus gebruikt het handboek van Burke als
leidraad en vult dit aan met teksten die via het elektronische leerplatform Canvas
beschikbaar worden gesteld.
Peter Burke (1937) is een Brits cultuurhistoricus, verbonden aan de Universiteit van
Cambridge. Zijn handboek biedt een beknopt maar breed overzicht van de ontwikkeling van
de cultuurgeschiedenis vanaf haar vroegste voorlopers tot aan hedendaagse stromingen.
Een aandachtspunt bij de lectuur is dat Burke de neiging heeft heel veel namen en werken
te vermelden zonder elk ervan uitvoerig te bespreken.
2 De Great Tradition: klassieke cultuur
geschiedschrijving
Peter Burke omschrijft de periode van ruwweg 1800 tot 1950 als de klassieke cultuur
geschiedschrijving, ook wel aangeduid als de Great Tradition. Binnen deze periode geldt
Jacob Burckhardt als de grondlegger van een herkenbaar programma voor cultuur
geschiedschrijving; Johan Huizinga wordt beschouwd als zijn belangrijkste opvolger en
gedeeltelijke criticus. Beide historici schreven wat Burke omschrijft als een portrait of an age:
een poging om de geestelijke atmosfeer en de culturele eenheid van een hele periode te
vatten, eerder dan een kroniek van politieke gebeurtenissen.
2.1 Jacob Burckhardt en Die Kultur der Renaissance in
Italien (1860)
2.1.1 Biografische en intellectuele achtergrond
Jacob Burckhardt (Basel, 1818 - 1897) begon met een theologiestudie, maar maakte die
niet af en schakelde over naar geschiedenis, die hij studeerde aan de Universiteit van
Berlijn. Zijn leermeester daar was Leopold von Ranke (1795-1886), de toonaangevende
beoefenaar van de politieke geschiedenis in de negentiende eeuw, bekend om zijn bron
kritische methode en zijn streven de geschiedenis te beschrijven wie sie eigentlich gewesen
(zoals het werkelijk was). Burckhardt studeerde nadien ook kunstgeschiedenis in Bonn.
Vanaf 1838 maakte hij herhaaldelijk reizen naar Italië, die beslissend waren voor zijn verdere
2
,intellectuele ontwikkeling. Zijn vroege werken zijn Die Zeit Constantins des Grossen (1853)
en Cicerone. Eine Anleitung zum Genuss der Kunstwerke Italiens (1855), een reisgids
bedoeld om cultivated toeristen te leren hoe ze de Italiaanse kunst moesten begrijpen en
waarderen. In 1860 verscheen zijn hoofdwerk: Die Kultur der Renaissance in Italien.
Burckhardt is zo cultureel verankerd in de Zwitserse cultuur dat hij na zijn dood op het
duizend frank biljet is afgebeeld.
2.1.2 De Bildungsreise en de Grand Tour
Burckhardt was zelf onderdeel van een traditie die hij tevens historisch beschreef. De
Bildungsreise (letterlijk: vormingsreis) en de Engelse Grand Tour waren in de achttiende
en negentiende eeuw een vast onderdeel van de opvoeding van jonge mannen uit de
hogere klassen in West- en Noord-Europa. Doorgaans trokken zij naar Italië en Rome om de
resten van de klassieke oudheid te aanschouwen en zo een cultuurhistorisch referentiekader
te verwerven. Dit gebruik illustreert hoe Burckhardt niet alleen over een culturele traditie
schreef, maar er zelf ook deel van uitmaakte.
2.1.3 Integrale cultuur geschiedschrijving en de Zeitgeist
Burke situeert de klassieke cultuurgeschiedschrijving als opvolger van de verlichting
geschiedschrijving. Denkers als Voltaire en Nicolas de Condorcet (Sketch for a Historical
Picture of the Progress of the Human Mind, 1795) schreven civilisatiegeschiedenissen: grote
verhalen over de vooruitgang van de mensheid. Burckhardt en Huizinga schrijven in die
traditie, maar verleggen de focus van de politieke naar de integrale cultuur
geschiedschrijving: de historicus tracht niet de grote politieke gebeurtenissen te
reconstrueren, maar de geestelijke atmosfeer, de waarden, de omgangsvormen en de
culturele expressies van een periode in hun samenhang te begrijpen.
Burke formuleert de kern van deze aanpak als volgt: de klassieke cultuurhistorici focused on
the whole rather than the parts, discussing the relation of these different arts to what was
often called, following Hegel and other philosophers, the 'spirit of the age', or Zeitgeist. De
term Zeitgeist (tijdgeest) verwijst naar het idee dat een historische periode een eigen,
samenhangende geestelijke kern bezit die in alle uitingen van die periode doorklinkt: in de
kunst, de politiek, de omgangsvormen, de godsdienst. Het is de taak van de
cultuurhistoricus die kern intuïtief te vatten en te beschrijven.
De historicus schildert daarmee een portrait of an age: geen droge opsomming van feiten,
maar een evocatieve schets van de levende geest van een tijdperk. Burke merkt op dat
beide werken, die van Burckhardt en die van Huizinga, op impliciete wijze dit ideaal
nastreven.
2.1.4 Florence als eerste moderne staat
In Die Kultur der Renaissance in Italië neemt Florence een bijzondere plaats in. Burckhardt
beschouwt Florence als de bakermat van de moderniteit. Zijn argument is als volgt: nergens
anders in Italië kwamen de hoogste graad van politiek bewustzijn en de grootste rijkdom aan
individuele ontwikkelingsvormen zo sterk samen als in Florence. Waar in de despotische
stadstaten politiek louter de zaak was van een heersende familie, waren in Florence het
gehele volk en zijn schrijvers, kroniekschrijvers en denkers permanent bezig met het
observeren, beschrijven en beoordelen van de politieke en sociale toestand.
3
, De hoogste mate van politiek bewustzijn, de grootste rijkdom aan
ontwikkelingsvormen vindt men verenigd in de geschiedenis van Florence, dat in dit
opzicht wel de naam verdient van de eerste moderne staat ter wereld. (Burckhardt, p.
70)
Dit argument wordt uitgewerkt aan de hand van concrete figuren. Historici als Giovanni
Villani (ca. 1276-1348) ontvingen, aldus Burckhardt, bij het Jubeljaar van 1300 in Rome de
impuls om de geschiedenis van hun eigen stad op te schrijven: Rome was aan het
verzinken, maar Florence rees op en was klaar voor grote dingen. Dit basisidee, dat een
stad voor het eerst de eigen geschiedenis bewust registreert en interpreteert als iets eigens
en groots, is voor Burckhardt een teken van het moderne historische bewustzijn.
Burckhardt wijst ook op de hevige partijstrijd in Florence als paradoxale motor van culturele
vrijheid. Nergens in Italië waren de politieke conflicten zo bitter en zo permanent als er; dit
dwong de Florentijnen tot een scherpe kritische geest en een intellectual freedom and
independence die elders ontbrak. Die intellectuele vrijheid is niet louter een gevolg van de
deugdzaamheid van de Florentijnse republiek, maar van de combinatie van politieke
diversiteit, handelskapitaal en de aanwezigheid van een burgerij die zichzelf als subject van
de geschiedenis begon te zien.
Florence was ook de ontmoetingsplaats van de klassieke oudheid en de nieuwe Italiaanse
geest. Figuren als Francesco Petrarca (1304-1374), Dante Alighieri (1265-1321), Cosimo
de' Medici (1389-1464) en Niccolo Machiavelli (1469-1527) vertegenwoordigen elk een
facet van die samensmelting: humanistische filologie, literaire vernieuwing, politiek
mecenaat en politieke theorie.
2.1.5 Inhoud en structuur van het werk
Het boek is opgebouwd in zes grote delen, die de veelzijdigheid van Burckhardts aanpak
illustreren. De inhoudstafel toont hoe hij zowel hoge cultuur (kunst, literatuur, humanisme)
als cultuur met kleine c (zeden, omgangsvormen, godsdienst in het dagelijks leven)
behandelt, alsook politiek als een dimensie die cultuur zowel conditioneert als weerspiegelt.
De zes delen zijn:
1. De staat als kunstwerk: politieke structuren van de Italiaanse stadsstaten, van de
tirannieën tot de republieken Venetie en Florence.
2. Ontwikkeling van het individu: het ontstaan van de moderne persoonlijkheid, roem en
spot.
3. De herrijzenis van de klassieke Oudheid: humanisme, universiteiten, de herontdekking
van de klassieke schrijvers.
4. De ontdekking van de wereld en van de mens: reizen, natuurwetenschap,
landschapsbeleving, biografie.
5. Het gezelschapsleven en de feesten: standenmaatschappij, taal, omgangsvormen,
positie van de vrouw.
6. Zeden en religie: moraliteit, godsdienst, bijgeloof, de verhouding van de Renaissance tot
het geloof.
Opmerkelijk is dat kunst als zodanig nauwelijks als apart hoofdstuk verschijnt, ook al was
Burckhardt van huis uit kunsthistoricus. Hij hanteert de kunstterm kunstwerk als metafoor
voor alles wat bewust, op kennis en inzicht gebaseerd, geordend en synthetisch gecreëerd
is: zowel de staat als kunstwerk, het huishouden als kunstwerk. Dit is een conceptuele
4
