2025-2026
SOCIOLOGIE
SOCIALE READAPTATIEWETENSCHAPPEN
ZITA GEUSENS
UCLL
,Inhoudsopgave
Sociologie Deel 1: op verkenningstocht naar de sociologie ............................................................. 4
Hoofdstuk 1: sociologie, een poging tot definitie ............................................................................ 4
definitie: wat is sociologie? ....................................................................................................... 4
wetenschapskennis vs ervaringskennis ..................................................................................... 4
Sociale wetenschappen vs natuurwetenschappen ..................................................................... 5
Onderscheid tussen sociologie en andere sociale wetenschappen ............................................. 6
Hoofdstuk 2: Ontstaan en de grondleggers van de sociologie .......................................................... 7
Ontstaan van sociologie............................................................................................................ 7
Grondleggers van de sociologie ................................................................................................. 7
Sociologie Deel 2: De bouwstenen van de sociologie ...................................................................... 8
Hoofdstuk 1: sociaal handelen, sociale interacties en communicatie ............................................. 8
Sociaal handelen ...................................................................................................................... 8
Doelrationeel handelen ......................................................................................................... 8
Waarderationeel handelen .................................................................................................... 8
Traditioneel handelen ............................................................................................................ 8
Emotioneel/affectief handelen ............................................................................................... 9
Sociale interactie en communicatie .......................................................................................... 9
Sociale bepaaldheid van onze interacties ............................................................................. 10
Hoofdstuk 2: Het routinekarakter van de samenleving .................................................................. 10
Sociale relaties ....................................................................................................................... 10
Sociale positie ........................................................................................................................ 11
Sociale rol .............................................................................................................................. 12
Hoofdstuk 3: cultuur ................................................................................................................... 14
Definitie van cultuur ............................................................................................................... 14
Componenten van cultuur ...................................................................................................... 14
Waarden ............................................................................................................................. 14
Normen .............................................................................................................................. 15
Doeleinden ......................................................................................................................... 15
Verwachtingen .................................................................................................................... 16
Subculturen ........................................................................................................................... 16
Etnocentrisme en cultureel relativisme.................................................................................... 18
Institutionalisering en instituties ............................................................................................. 18
Hoofdstuk 4: socialisering ........................................................................................................... 18
Definitie ................................................................................................................................. 18
Primaire, secundaire en tertiaire socialisering .......................................................................... 19
1
, primaire socialisering .......................................................................................................... 19
Secundaire socialisering...................................................................................................... 19
tertiaire socialisering ........................................................................................................... 19
Anticiperende socialisering ..................................................................................................... 20
Het collectief ritueel ............................................................................................................... 20
Hoofdstuk 5: conformisme, deviant gedrag en sociale controle .................................................... 21
Conformisme ......................................................................................................................... 21
Deviant gedrag ....................................................................................................................... 21
Functie van deviant gedrag .................................................................................................. 22
Sociale controle ..................................................................................................................... 22
Sociale sancties types ......................................................................................................... 22
Hoofdstuk 6: sociale stratificatie en sociale ongelijkheid .............................................................. 23
Definitie en basisprincipes ...................................................................................................... 23
Sociale stratificatie/gelaagdheid .......................................................................................... 23
Sociale ongelijkheid ............................................................................................................ 23
Basisprincipes sociale stratificatie en sociale ongelijkheid .................................................... 23
Sociale stratificatie ................................................................................................................. 24
Systemen van sociale stratificatie ........................................................................................ 24
Enkele visies op het klassenbegrip ....................................................................................... 25
Sociale mobiliteit ................................................................................................................ 28
Sociale ongelijkheid ............................................................................................................ 30
Sociologie D3: samenleving in beweging ...................................................................................... 36
Hoofdstuk 1: globalisering .......................................................................................................... 36
Definitie van globalisering ....................................................................................................... 36
Winnaars en verliezers van de globalisering: de olifantencurve van Milanovic ............................ 38
Demografisch gevolg van globalisering: superdiversiteit ........................................................... 38
Hoofdstuk 2: Van modernisering naar postmodernisering............................................................. 39
Modernisering ........................................................................................................................ 39
Differentiatie ....................................................................................................................... 39
Rationalisatie ...................................................................................................................... 39
Secularisering ..................................................................................................................... 40
Individualisering .................................................................................................................. 41
H3: Het vraagstuk van de sociale cohesie .................................................................................... 43
Individualisering, rationalisering en sociale cohesie: utilitair individualisme .............................. 43
De evolutie in sociale cohesie volgens E. Durkheim .................................................................. 44
Meer recente studies over sociale cohesie............................................................................... 45
2
, Bronnen van sociale cohesie ............................................................................................... 45
Bonding, bridging, linking ..................................................................................................... 46
Belang van sociale cohesie .................................................................................................. 46
Indirecte vs directe solidariteit ................................................................................................ 46
Indirecte solidariteit ............................................................................................................ 46
Directe solidariteit ............................................................................................................... 47
H4: demografische evoluties ....................................................................................................... 47
Wat is demografie? ................................................................................................................. 47
Opbouw van een bevolking ..................................................................................................... 48
Omvang van een bevolking .................................................................................................. 48
Structuur van een bevolking ................................................................................................. 48
Beweging van een bevolking .................................................................................................... 51
Natuurlijke beweging ........................................................................................................... 51
Sociale beweging ................................................................................................................ 52
Demografische transities ........................................................................................................ 53
H5: Gezinnen in beweging ........................................................................................................... 53
Definitie van gezin................................................................................................................... 53
Drie gezinstijdperken .............................................................................................................. 54
Pre-industrieel gezinstijdperk............................................................................................... 54
Modern gezinstijdperk ......................................................................................................... 54
Postmodern gezinstijdperk .................................................................................................. 54
Van bevelshuishouden naar onderhandelingshuishouden ........................................................ 55
Gevolgen van (echt)scheiding.................................................................................................. 55
Gevolgen (echt)scheiding voor kinderen ............................................................................... 55
Visie van jongeren op huwelijk en scheiding ............................................................................. 58
Huwelijk.............................................................................................................................. 58
(Echt)scheiding ................................................................................................................... 58
Tot slot nog dit… .................................................................................................................. 58
3
,Sociologie Deel 1: op verkenningstocht naar de
sociologie
Hoofdstuk 1: sociologie, een poging tot definitie
definitie: wat is sociologie?
• Geen eenduidige definitie
• Een greep uit meer dan 80 verschillende definities
“Sociologie is de wetenschap die zich bezighoudt met het analyseren, beschrijven en
verklaren van:
1. het gedrag van en tussen mensen voor zover dat beïnvloed wordt door het feit dat zij
in bepaalde verhoudingen tot elkaar staan;
2. de daaruit voortgekomen –min of meer vaste- gedragspatronen, structuren en
bindende opvattingen in hun ontstaan, voortbestaan en veranderen.” (De Jager &
Mok)
“Sociologie is de wetenschap van de enigszins stabiele structuren en processen van
sociale aard.” (Van Doorn & Lammers)
• Sociologie is een samenstelling van:
Socius (Latijns woord voor ‘metgezel’)/ societas (‘samenleving’)
Logos (grieks woord voor ‘wetenschap’)
➔ Voorlopige definitie: wetenschap van de menselijke samenleving
Sociologie bestudeert de sociale werkelijkheid
wetenschapskennis vs ervaringskennis
Ervaringskennis Wetenschapskennis
Beperkt Onbeperkt
Absoluut Altijd aanvechtbaar
Moeilijk Perfect mededeelbaar
verwoordbaar Aspectueel
Gericht op het totale Strikte voorwaarden bij verzamelen, verwerken
object en analyse van gegevens (geldigheid en
Wetenschapskennis: vertrekt vanuit betrouwbaarheid; zie praktijkonderzoek 1)
onderzoekscyclus (zie PO 1)
4
,Sociale wetenschappen vs natuurwetenschappen
onderzoekselementen: identiek vs verschillend
Wetmatigheden: overal geldig (universeel) vs niet universeel
Onderzoeker: buiten het onderzoeksveld versus deel van het veld
• Discussie
is sociologie 100% objectief, neutraal en waardevrij?
Moet sociologie 100% objectief, neutraal en waardevrij zijn?
Stel: fervente aanhanger van jeugdbeweging doet onderzoek naar het sociaal engagement van
jongeren. Kan je dit op een neutrale, objectieve manier?
Of nog: kan je als onderzoeker die gescheiden is, objectief onderzoek doen naar de gevolgen van
echtscheiding?
5
, Onderscheid tussen sociologie en andere sociale wetenschappen
Er bestaan verschillende menswetenschappen. Wat hebben ze gemeen?
• Studieobject: de mensen, individuen, de mensensamenleving
• De zoektocht naar wetmatigheden
• Wetenschappelijke analyse
Waar ligt het verschil tussen sociologie en andere menswetenschappen?
• Sociologie kijkt vanuit de samenleving naar het menselijk gedrag, vanuit de sociale structuur
en cultuur en probeert zo het menselijk gedrag te verklaren.
• Sociologie heeft oog voor vaste gedragspatronen. Minder aandacht voor het particuliere, het
hoogst persoonlijke.
• ≠ psychologie: kijkt naar het menselijke gedrag vanuit persoonlijke factoren.
In onze maatschappij groeiende nadruk hierop (=psychologisering)
vb: dyslexie, burn-out, slaagkansen in het onderwijs
!!! Interdisciplinariteit!
Onze definitie van sociologie:
Sociologie is de menswetenschap die op een systematische wijze kennis en inzicht wil verwerven in
sociale relaties tussen mensen, meer bepaald de vaste gedragspatronen.
Sociologie analyseert op niveaus
1. micro: Niveau van de individuen en hun sociale relaties binnen bv. het gezin, vriendengroep
2. meso: Niveau van sociale groepen (vb ondernemingen, scholen, verenigingen,
geloofsgemeenschappen)
3. macro: Niveau van het maatschappelijk systeem (vb verzorgingsstaat, (post)moderne
maatschappij)
Een socioloog heeft verschillende taken: o.a.
• Empirisch-analytische taak: cijferaar
Betrouwbare kennis verzamelen over de samenleving
▪ Is dat echt zo?
▪ Is dat een nieuw verschijnsel?
▪ Doet zich dat ook elders voor?
▪ Hoe kunnen we dat verschijnsel verklaren vanuit de cultuur en structuur van een
samenlevingsverband?
ideaal voor beleidsvoorstellen: wat kunnen we eraan doen?
kritische taak: mythejager
• ingaan tegen vooroordelen, tegen mythes
• bv
Velen zijn ervan overtuigd dat ze uniek zijn en individueel kiezen.
Maar ook
Velen zijn ervan overtuigd dat een diploma verwerven enkel het gevolg is van talent en
inzet.
Velen denken dat werklozen ervoor kiezen om werkloos te zijn: “Wie wil, vindt werk”.
…
6
SOCIOLOGIE
SOCIALE READAPTATIEWETENSCHAPPEN
ZITA GEUSENS
UCLL
,Inhoudsopgave
Sociologie Deel 1: op verkenningstocht naar de sociologie ............................................................. 4
Hoofdstuk 1: sociologie, een poging tot definitie ............................................................................ 4
definitie: wat is sociologie? ....................................................................................................... 4
wetenschapskennis vs ervaringskennis ..................................................................................... 4
Sociale wetenschappen vs natuurwetenschappen ..................................................................... 5
Onderscheid tussen sociologie en andere sociale wetenschappen ............................................. 6
Hoofdstuk 2: Ontstaan en de grondleggers van de sociologie .......................................................... 7
Ontstaan van sociologie............................................................................................................ 7
Grondleggers van de sociologie ................................................................................................. 7
Sociologie Deel 2: De bouwstenen van de sociologie ...................................................................... 8
Hoofdstuk 1: sociaal handelen, sociale interacties en communicatie ............................................. 8
Sociaal handelen ...................................................................................................................... 8
Doelrationeel handelen ......................................................................................................... 8
Waarderationeel handelen .................................................................................................... 8
Traditioneel handelen ............................................................................................................ 8
Emotioneel/affectief handelen ............................................................................................... 9
Sociale interactie en communicatie .......................................................................................... 9
Sociale bepaaldheid van onze interacties ............................................................................. 10
Hoofdstuk 2: Het routinekarakter van de samenleving .................................................................. 10
Sociale relaties ....................................................................................................................... 10
Sociale positie ........................................................................................................................ 11
Sociale rol .............................................................................................................................. 12
Hoofdstuk 3: cultuur ................................................................................................................... 14
Definitie van cultuur ............................................................................................................... 14
Componenten van cultuur ...................................................................................................... 14
Waarden ............................................................................................................................. 14
Normen .............................................................................................................................. 15
Doeleinden ......................................................................................................................... 15
Verwachtingen .................................................................................................................... 16
Subculturen ........................................................................................................................... 16
Etnocentrisme en cultureel relativisme.................................................................................... 18
Institutionalisering en instituties ............................................................................................. 18
Hoofdstuk 4: socialisering ........................................................................................................... 18
Definitie ................................................................................................................................. 18
Primaire, secundaire en tertiaire socialisering .......................................................................... 19
1
, primaire socialisering .......................................................................................................... 19
Secundaire socialisering...................................................................................................... 19
tertiaire socialisering ........................................................................................................... 19
Anticiperende socialisering ..................................................................................................... 20
Het collectief ritueel ............................................................................................................... 20
Hoofdstuk 5: conformisme, deviant gedrag en sociale controle .................................................... 21
Conformisme ......................................................................................................................... 21
Deviant gedrag ....................................................................................................................... 21
Functie van deviant gedrag .................................................................................................. 22
Sociale controle ..................................................................................................................... 22
Sociale sancties types ......................................................................................................... 22
Hoofdstuk 6: sociale stratificatie en sociale ongelijkheid .............................................................. 23
Definitie en basisprincipes ...................................................................................................... 23
Sociale stratificatie/gelaagdheid .......................................................................................... 23
Sociale ongelijkheid ............................................................................................................ 23
Basisprincipes sociale stratificatie en sociale ongelijkheid .................................................... 23
Sociale stratificatie ................................................................................................................. 24
Systemen van sociale stratificatie ........................................................................................ 24
Enkele visies op het klassenbegrip ....................................................................................... 25
Sociale mobiliteit ................................................................................................................ 28
Sociale ongelijkheid ............................................................................................................ 30
Sociologie D3: samenleving in beweging ...................................................................................... 36
Hoofdstuk 1: globalisering .......................................................................................................... 36
Definitie van globalisering ....................................................................................................... 36
Winnaars en verliezers van de globalisering: de olifantencurve van Milanovic ............................ 38
Demografisch gevolg van globalisering: superdiversiteit ........................................................... 38
Hoofdstuk 2: Van modernisering naar postmodernisering............................................................. 39
Modernisering ........................................................................................................................ 39
Differentiatie ....................................................................................................................... 39
Rationalisatie ...................................................................................................................... 39
Secularisering ..................................................................................................................... 40
Individualisering .................................................................................................................. 41
H3: Het vraagstuk van de sociale cohesie .................................................................................... 43
Individualisering, rationalisering en sociale cohesie: utilitair individualisme .............................. 43
De evolutie in sociale cohesie volgens E. Durkheim .................................................................. 44
Meer recente studies over sociale cohesie............................................................................... 45
2
, Bronnen van sociale cohesie ............................................................................................... 45
Bonding, bridging, linking ..................................................................................................... 46
Belang van sociale cohesie .................................................................................................. 46
Indirecte vs directe solidariteit ................................................................................................ 46
Indirecte solidariteit ............................................................................................................ 46
Directe solidariteit ............................................................................................................... 47
H4: demografische evoluties ....................................................................................................... 47
Wat is demografie? ................................................................................................................. 47
Opbouw van een bevolking ..................................................................................................... 48
Omvang van een bevolking .................................................................................................. 48
Structuur van een bevolking ................................................................................................. 48
Beweging van een bevolking .................................................................................................... 51
Natuurlijke beweging ........................................................................................................... 51
Sociale beweging ................................................................................................................ 52
Demografische transities ........................................................................................................ 53
H5: Gezinnen in beweging ........................................................................................................... 53
Definitie van gezin................................................................................................................... 53
Drie gezinstijdperken .............................................................................................................. 54
Pre-industrieel gezinstijdperk............................................................................................... 54
Modern gezinstijdperk ......................................................................................................... 54
Postmodern gezinstijdperk .................................................................................................. 54
Van bevelshuishouden naar onderhandelingshuishouden ........................................................ 55
Gevolgen van (echt)scheiding.................................................................................................. 55
Gevolgen (echt)scheiding voor kinderen ............................................................................... 55
Visie van jongeren op huwelijk en scheiding ............................................................................. 58
Huwelijk.............................................................................................................................. 58
(Echt)scheiding ................................................................................................................... 58
Tot slot nog dit… .................................................................................................................. 58
3
,Sociologie Deel 1: op verkenningstocht naar de
sociologie
Hoofdstuk 1: sociologie, een poging tot definitie
definitie: wat is sociologie?
• Geen eenduidige definitie
• Een greep uit meer dan 80 verschillende definities
“Sociologie is de wetenschap die zich bezighoudt met het analyseren, beschrijven en
verklaren van:
1. het gedrag van en tussen mensen voor zover dat beïnvloed wordt door het feit dat zij
in bepaalde verhoudingen tot elkaar staan;
2. de daaruit voortgekomen –min of meer vaste- gedragspatronen, structuren en
bindende opvattingen in hun ontstaan, voortbestaan en veranderen.” (De Jager &
Mok)
“Sociologie is de wetenschap van de enigszins stabiele structuren en processen van
sociale aard.” (Van Doorn & Lammers)
• Sociologie is een samenstelling van:
Socius (Latijns woord voor ‘metgezel’)/ societas (‘samenleving’)
Logos (grieks woord voor ‘wetenschap’)
➔ Voorlopige definitie: wetenschap van de menselijke samenleving
Sociologie bestudeert de sociale werkelijkheid
wetenschapskennis vs ervaringskennis
Ervaringskennis Wetenschapskennis
Beperkt Onbeperkt
Absoluut Altijd aanvechtbaar
Moeilijk Perfect mededeelbaar
verwoordbaar Aspectueel
Gericht op het totale Strikte voorwaarden bij verzamelen, verwerken
object en analyse van gegevens (geldigheid en
Wetenschapskennis: vertrekt vanuit betrouwbaarheid; zie praktijkonderzoek 1)
onderzoekscyclus (zie PO 1)
4
,Sociale wetenschappen vs natuurwetenschappen
onderzoekselementen: identiek vs verschillend
Wetmatigheden: overal geldig (universeel) vs niet universeel
Onderzoeker: buiten het onderzoeksveld versus deel van het veld
• Discussie
is sociologie 100% objectief, neutraal en waardevrij?
Moet sociologie 100% objectief, neutraal en waardevrij zijn?
Stel: fervente aanhanger van jeugdbeweging doet onderzoek naar het sociaal engagement van
jongeren. Kan je dit op een neutrale, objectieve manier?
Of nog: kan je als onderzoeker die gescheiden is, objectief onderzoek doen naar de gevolgen van
echtscheiding?
5
, Onderscheid tussen sociologie en andere sociale wetenschappen
Er bestaan verschillende menswetenschappen. Wat hebben ze gemeen?
• Studieobject: de mensen, individuen, de mensensamenleving
• De zoektocht naar wetmatigheden
• Wetenschappelijke analyse
Waar ligt het verschil tussen sociologie en andere menswetenschappen?
• Sociologie kijkt vanuit de samenleving naar het menselijk gedrag, vanuit de sociale structuur
en cultuur en probeert zo het menselijk gedrag te verklaren.
• Sociologie heeft oog voor vaste gedragspatronen. Minder aandacht voor het particuliere, het
hoogst persoonlijke.
• ≠ psychologie: kijkt naar het menselijke gedrag vanuit persoonlijke factoren.
In onze maatschappij groeiende nadruk hierop (=psychologisering)
vb: dyslexie, burn-out, slaagkansen in het onderwijs
!!! Interdisciplinariteit!
Onze definitie van sociologie:
Sociologie is de menswetenschap die op een systematische wijze kennis en inzicht wil verwerven in
sociale relaties tussen mensen, meer bepaald de vaste gedragspatronen.
Sociologie analyseert op niveaus
1. micro: Niveau van de individuen en hun sociale relaties binnen bv. het gezin, vriendengroep
2. meso: Niveau van sociale groepen (vb ondernemingen, scholen, verenigingen,
geloofsgemeenschappen)
3. macro: Niveau van het maatschappelijk systeem (vb verzorgingsstaat, (post)moderne
maatschappij)
Een socioloog heeft verschillende taken: o.a.
• Empirisch-analytische taak: cijferaar
Betrouwbare kennis verzamelen over de samenleving
▪ Is dat echt zo?
▪ Is dat een nieuw verschijnsel?
▪ Doet zich dat ook elders voor?
▪ Hoe kunnen we dat verschijnsel verklaren vanuit de cultuur en structuur van een
samenlevingsverband?
ideaal voor beleidsvoorstellen: wat kunnen we eraan doen?
kritische taak: mythejager
• ingaan tegen vooroordelen, tegen mythes
• bv
Velen zijn ervan overtuigd dat ze uniek zijn en individueel kiezen.
Maar ook
Velen zijn ervan overtuigd dat een diploma verwerven enkel het gevolg is van talent en
inzet.
Velen denken dat werklozen ervoor kiezen om werkloos te zijn: “Wie wil, vindt werk”.
…
6
