Sociaal werk B ’25-‘26 Mieke Verhaeghe
Samenvatting onderzoeksvaardigheden
Hoofdstuk 1: basisbegrippen
1.1 Wetenschappelijk verantwoord onderzoek
Onderzoek is een doelgericht proces waarbij men op een systematische manier op basis van
een onderzoeksontwerp, data verzamelt en analyseert, om op een betrouwbare en valide
wijze onderzoeksvragen te beantwoorden die deel uitmaken van een probleemstelling.
• Doelgericht: onderzoeksvraag over een bepaald onderwerp beantwoorden. Dit
onderwerp is vooraf afgebakend door zorgvuldig een probleemstelling op te stellen.
• Systematisch werken: centraal kenmerk dat onderzoek onderscheidt van bv.
dagdagelijkse observaties.
• We werken met een vooraf vastgelegd onderzoeksontwerp. Pas nadat men dit heeft
uitgewerkt, zal de dataverzameling en -analyse plaatsvinden.
• Onderzoek moet validiteit en betrouwbaarheid nastreven. Bij elke fase moet dit
gecontroleerd worden.
1.2 Soorten onderzoek
1.2.1 Verschillende doelen: fundamenteel of praktijkgericht
Fundamenteel of theoriegericht onderzoek is onderzoek dat wordt uitgevoerd met het doel om
kennis te vergroten en algemeen geldende theoretische inzichten te ontwikkelen, zonder dat het
direct gericht is op praktische toepassingen.
• Vb. Onderzoeken van oorzaken van depressie bij schoolgaande jongeren om beter te
begrijpen welke factoren een rol spelen, zonder directe praktische toepassing als
hoofddoel.
Praktijkgericht of toegepast onderzoek is onderzoek dat wordt uitgevoerd met het doel
praktische problemen of vragen uit de samenleving of het werkveld te analyseren, te begrijpen
en oplossingen of aanbevelingen te ontwikkelen, vaak met directe toepassing in beleid,
werkpraktijk of interventies.
• Vb. Schooldirecteur laat onderzoek doen naar pestgedrag om interventies te
ontwikkelen.
• Subtype: actieonderzoek = Onderzoekers kunnen zelf betrokken zijn bij uitvoering en
implementatie.
→ Beide onderzoekstypen volgen een wetenschappelijke, systematische en transparante
werkwijze.
1.2.2 Verschillende grondvormen: kwantitatief en kwalitatief onderzoek
Kwantitatief onderzoek is onderzoek dat wordt uitgevoerd om een onderwerp in de breedte te
bestuderen door informatie te verzamelen in cijfers, zodat ideeën, attitudes of gedragingen
kunnen worden beschreven en statistisch geanalyseerd.
1
,Sociaal werk B ’25-‘26 Mieke Verhaeghe
• Vb. Onderzoek naar pestgedrag bij 500 Vlaamse jongeren (13–16 jaar) om frequentie en
samenhang met kenmerken te beschrijven.
Kwalitatief onderzoek is onderzoek dat wordt uitgevoerd om een onderwerp in diepte te
bestuderen door taal en ervaringen van mensen te verzamelen, zodat hun belevingen,
betekenissen en motieven kunnen worden geanalyseerd.
• Vb. Interviews met 24 jongeren om te begrijpen hoe zij pestgedrag ervaren en welke
betekenis dit heeft voor hun zelfbeeld.
→ Beide onderzoeksvormen zijn gelijkwaardig en complementair.
1.2.3 Verschillende tijdsperspectieven
Cross-sectioneel onderzoek: Onderzoek op één bepaald tijdstip; deelnemers worden eenmalig
onderzocht.
• Vb. Vandaag een enquête over pestgedrag in een klas afnemen.
Longitudinaal onderzoek: Onderzoek loopt over een langere periode met meerdere
meetmomenten.
• Trendonderzoek: Op regelmatige tijdstippen onderzoek bij verschillende groepen;
gericht op veranderingen of trends.
Vb. Jaarlijks onderzoek naar pestgedrag bij telkens andere 2.000 jongeren
• Panelonderzoek: Op regelmatige tijdstippen onderzoek bij dezelfde groep; gericht op
individuele veranderingen.
Vb. Om de twee maanden een enquête over pestgedrag in dezelfde klas.
Retrospectief: Blik terug in de tijd; verband leggen tussen huidig gedrag en gebeurtenissen uit
het verleden.
• Vb. Volwassenen peilen naar hun zelfwaardering en terugkijken op gepest zijn als kind.
Prospectief: Blik vooruit; meerdere meetmomenten volgen dezelfde groep om ontwikkelingen te
onderzoeken.
• Vb. Jongeren peilen over pesten, en 10 jaar later hun zelfwaardering opnieuw meten.
1.3 eisen aan onderzoek
1.3.1 wetenschappelijke eisen
→ EMPIRISCH onderzoek is onderzoek dat gericht is op waarneembare en toetsbare
verschijnselen in de werkelijkheid, waarbij hypothesen falsifieerbaar en weerlegbaar zijn,
zodat ze op basis van feiten en waarnemingen bevestigd of verworpen kunnen worden.
• Vb. Niet-empirisch: Onderzoek naar het bestaan van God (niet direct waarneembaar).
• Vb. Empirisch: Onderzoek naar hoe mensen hun geloof beleven, of naar agressie bij
kinderen
2
,Sociaal werk B ’25-‘26 Mieke Verhaeghe
De empirische cyclus beschrijft de wisselwerking tussen theorie (ideeën) en empirie
(waarnemingen).
• Deductie
Startpunt: Theorie of idee.
Formuleer onderzoeksvragen of hypothesen op basis van de theorie.
Verzamel gegevens uit de realiteit om te kijken of de hypothese klopt.
Vb. Theorie: "Grotere klasgroepen veroorzaken meer agressie." → Hypothese:
"Kinderen in grotere klasgroepen zijn agressiever." → Toets via
observatie/metingen.
• Inductie
Startpunt: Empirische waarnemingen (data).
Zoek patronen of wetmatigheden in de gegevens.
Op basis van waargenomen patronen formuleer je verklaringen of theorieën.
Vb. Observatie: Oudere kinderen zijn minder fysiek agressief → Theorie: Ze lossen
conflicten verbaal op.
• cyclus
Deductie en inductie volgen elkaar op en versterken elkaar.
Ideeën gevormd via inductie kunnen later via deductie getoetst worden aan de
realiteit.
De cyclus kan binnen één onderzoek plaatsvinden of zich over meerdere studies
voortzetten.
• Wetmatigheden
Deterministisch: Geen uitzonderingen mogelijk.
Probabilistisch: Gebeurtenissen komen meestal voor, maar uitzonderingen zijn
mogelijk.
o Vb. Roken verhoogt de kans op vroegtijdig overlijden, maar sommige rokers
worden toch honderd.
Twee belangrijke bedenkingen
• Probabilistische aard van sociale wetmatigheden: In sociale wetenschappen spreken we
altijd over kansen, nooit absolute zekerheid; uitzonderingen betekenen niet dat een
theorie wordt verworpen.
• Startpunt van de cyclus: De empirische cyclus kan uitgaan van theorie of van data; het
kan volledig binnen één onderzoek plaatsvinden, maar ook over meerdere onderzoeken
heen.
3
, Sociaal werk B ’25-‘26 Mieke Verhaeghe
→ Onderzoek is ONAFHANKELIJK wanneer het niet wordt beïnvloed door de opdrachtgever of
de onderzoeker en de resultaten een objectief en betrouwbaar beeld van de werkelijkheid geven.
• Onafhankelijk van de opdrachtgever: De opdrachtgever mag de resultaten niet sturen of
beïnvloeden.
• Onafhankelijk van de onderzoeker: De onderzoeker moet objectief blijven en
persoonlijke meningen zo min mogelijk laten meespelen.
Bij actieonderzoek mag de visie van de onderzoekers alleen in de aanbevelingen
worden gebruikt, niet bij het verzamelen of analyseren van data.
→ BETROUWBAARHEID verwijst naar de exactheid en consistentie van onderzoeksresultaten.
• als herhaling (door dezelfde of een andere onderzoeker, bij dezelfde of andere
eenheden) zelfde of vergelijkbare resultaten oplevert.
• Toevalsfouten kunnen ontstaan door willekeur in steekproefselectie.
Respondenten kunnen fouten maken bij antwoorden.
Onderzoekers kunnen interpretatiefouten maken.
• Verminderen van fouten:
Nauwkeurige planning en uitvoering.
Duidelijk onderzoeksplan: wie, wat, wanneer, hoe, en met wie.
Gedetailleerde selectie van respondenten, vragenlijsten en analysemethoden.
→ VALIDITEIT verwijst naar de geldigheid van de onderzoeksresultaten: in welke mate kan een
onderzoeksvraag accuraat beantwoord worden op basis van de verkregen resultaten.
• Interne validiteit (methodologische validiteit): Onderzoeksresultaten zijn gebaseerd
op correct uitgevoerd onderzoek en vrij van systematische fouten (bias).
• Externe validiteit: Mate waarin onderzoeksresultaten generaliseerbaar zijn naar een
grotere populatie dan de steekproef.
• Systematische fouten, zoals sociaal wenselijke antwoorden, verminderen validiteit.
Symbolische voorstelling: Betrouwbaarheid vs. Validiteit
• Betrouwbaarheid: Consistentie van resultaten bij herhaling (los van systematische
fouten).
• Validiteit: Mate waarin resultaten daadwerkelijk de juiste vraag beantwoorden.
• Voorstelling: schietschijfmetafoor
Puntjes dicht bij elkaar → betrouwbaar.
Puntjes rond de roos → valide.
Puntjes ver uit elkaar → niet betrouwbaar.
Puntjes systematisch naast de roos → niet valide.
→ beide cruciaal
4
Samenvatting onderzoeksvaardigheden
Hoofdstuk 1: basisbegrippen
1.1 Wetenschappelijk verantwoord onderzoek
Onderzoek is een doelgericht proces waarbij men op een systematische manier op basis van
een onderzoeksontwerp, data verzamelt en analyseert, om op een betrouwbare en valide
wijze onderzoeksvragen te beantwoorden die deel uitmaken van een probleemstelling.
• Doelgericht: onderzoeksvraag over een bepaald onderwerp beantwoorden. Dit
onderwerp is vooraf afgebakend door zorgvuldig een probleemstelling op te stellen.
• Systematisch werken: centraal kenmerk dat onderzoek onderscheidt van bv.
dagdagelijkse observaties.
• We werken met een vooraf vastgelegd onderzoeksontwerp. Pas nadat men dit heeft
uitgewerkt, zal de dataverzameling en -analyse plaatsvinden.
• Onderzoek moet validiteit en betrouwbaarheid nastreven. Bij elke fase moet dit
gecontroleerd worden.
1.2 Soorten onderzoek
1.2.1 Verschillende doelen: fundamenteel of praktijkgericht
Fundamenteel of theoriegericht onderzoek is onderzoek dat wordt uitgevoerd met het doel om
kennis te vergroten en algemeen geldende theoretische inzichten te ontwikkelen, zonder dat het
direct gericht is op praktische toepassingen.
• Vb. Onderzoeken van oorzaken van depressie bij schoolgaande jongeren om beter te
begrijpen welke factoren een rol spelen, zonder directe praktische toepassing als
hoofddoel.
Praktijkgericht of toegepast onderzoek is onderzoek dat wordt uitgevoerd met het doel
praktische problemen of vragen uit de samenleving of het werkveld te analyseren, te begrijpen
en oplossingen of aanbevelingen te ontwikkelen, vaak met directe toepassing in beleid,
werkpraktijk of interventies.
• Vb. Schooldirecteur laat onderzoek doen naar pestgedrag om interventies te
ontwikkelen.
• Subtype: actieonderzoek = Onderzoekers kunnen zelf betrokken zijn bij uitvoering en
implementatie.
→ Beide onderzoekstypen volgen een wetenschappelijke, systematische en transparante
werkwijze.
1.2.2 Verschillende grondvormen: kwantitatief en kwalitatief onderzoek
Kwantitatief onderzoek is onderzoek dat wordt uitgevoerd om een onderwerp in de breedte te
bestuderen door informatie te verzamelen in cijfers, zodat ideeën, attitudes of gedragingen
kunnen worden beschreven en statistisch geanalyseerd.
1
,Sociaal werk B ’25-‘26 Mieke Verhaeghe
• Vb. Onderzoek naar pestgedrag bij 500 Vlaamse jongeren (13–16 jaar) om frequentie en
samenhang met kenmerken te beschrijven.
Kwalitatief onderzoek is onderzoek dat wordt uitgevoerd om een onderwerp in diepte te
bestuderen door taal en ervaringen van mensen te verzamelen, zodat hun belevingen,
betekenissen en motieven kunnen worden geanalyseerd.
• Vb. Interviews met 24 jongeren om te begrijpen hoe zij pestgedrag ervaren en welke
betekenis dit heeft voor hun zelfbeeld.
→ Beide onderzoeksvormen zijn gelijkwaardig en complementair.
1.2.3 Verschillende tijdsperspectieven
Cross-sectioneel onderzoek: Onderzoek op één bepaald tijdstip; deelnemers worden eenmalig
onderzocht.
• Vb. Vandaag een enquête over pestgedrag in een klas afnemen.
Longitudinaal onderzoek: Onderzoek loopt over een langere periode met meerdere
meetmomenten.
• Trendonderzoek: Op regelmatige tijdstippen onderzoek bij verschillende groepen;
gericht op veranderingen of trends.
Vb. Jaarlijks onderzoek naar pestgedrag bij telkens andere 2.000 jongeren
• Panelonderzoek: Op regelmatige tijdstippen onderzoek bij dezelfde groep; gericht op
individuele veranderingen.
Vb. Om de twee maanden een enquête over pestgedrag in dezelfde klas.
Retrospectief: Blik terug in de tijd; verband leggen tussen huidig gedrag en gebeurtenissen uit
het verleden.
• Vb. Volwassenen peilen naar hun zelfwaardering en terugkijken op gepest zijn als kind.
Prospectief: Blik vooruit; meerdere meetmomenten volgen dezelfde groep om ontwikkelingen te
onderzoeken.
• Vb. Jongeren peilen over pesten, en 10 jaar later hun zelfwaardering opnieuw meten.
1.3 eisen aan onderzoek
1.3.1 wetenschappelijke eisen
→ EMPIRISCH onderzoek is onderzoek dat gericht is op waarneembare en toetsbare
verschijnselen in de werkelijkheid, waarbij hypothesen falsifieerbaar en weerlegbaar zijn,
zodat ze op basis van feiten en waarnemingen bevestigd of verworpen kunnen worden.
• Vb. Niet-empirisch: Onderzoek naar het bestaan van God (niet direct waarneembaar).
• Vb. Empirisch: Onderzoek naar hoe mensen hun geloof beleven, of naar agressie bij
kinderen
2
,Sociaal werk B ’25-‘26 Mieke Verhaeghe
De empirische cyclus beschrijft de wisselwerking tussen theorie (ideeën) en empirie
(waarnemingen).
• Deductie
Startpunt: Theorie of idee.
Formuleer onderzoeksvragen of hypothesen op basis van de theorie.
Verzamel gegevens uit de realiteit om te kijken of de hypothese klopt.
Vb. Theorie: "Grotere klasgroepen veroorzaken meer agressie." → Hypothese:
"Kinderen in grotere klasgroepen zijn agressiever." → Toets via
observatie/metingen.
• Inductie
Startpunt: Empirische waarnemingen (data).
Zoek patronen of wetmatigheden in de gegevens.
Op basis van waargenomen patronen formuleer je verklaringen of theorieën.
Vb. Observatie: Oudere kinderen zijn minder fysiek agressief → Theorie: Ze lossen
conflicten verbaal op.
• cyclus
Deductie en inductie volgen elkaar op en versterken elkaar.
Ideeën gevormd via inductie kunnen later via deductie getoetst worden aan de
realiteit.
De cyclus kan binnen één onderzoek plaatsvinden of zich over meerdere studies
voortzetten.
• Wetmatigheden
Deterministisch: Geen uitzonderingen mogelijk.
Probabilistisch: Gebeurtenissen komen meestal voor, maar uitzonderingen zijn
mogelijk.
o Vb. Roken verhoogt de kans op vroegtijdig overlijden, maar sommige rokers
worden toch honderd.
Twee belangrijke bedenkingen
• Probabilistische aard van sociale wetmatigheden: In sociale wetenschappen spreken we
altijd over kansen, nooit absolute zekerheid; uitzonderingen betekenen niet dat een
theorie wordt verworpen.
• Startpunt van de cyclus: De empirische cyclus kan uitgaan van theorie of van data; het
kan volledig binnen één onderzoek plaatsvinden, maar ook over meerdere onderzoeken
heen.
3
, Sociaal werk B ’25-‘26 Mieke Verhaeghe
→ Onderzoek is ONAFHANKELIJK wanneer het niet wordt beïnvloed door de opdrachtgever of
de onderzoeker en de resultaten een objectief en betrouwbaar beeld van de werkelijkheid geven.
• Onafhankelijk van de opdrachtgever: De opdrachtgever mag de resultaten niet sturen of
beïnvloeden.
• Onafhankelijk van de onderzoeker: De onderzoeker moet objectief blijven en
persoonlijke meningen zo min mogelijk laten meespelen.
Bij actieonderzoek mag de visie van de onderzoekers alleen in de aanbevelingen
worden gebruikt, niet bij het verzamelen of analyseren van data.
→ BETROUWBAARHEID verwijst naar de exactheid en consistentie van onderzoeksresultaten.
• als herhaling (door dezelfde of een andere onderzoeker, bij dezelfde of andere
eenheden) zelfde of vergelijkbare resultaten oplevert.
• Toevalsfouten kunnen ontstaan door willekeur in steekproefselectie.
Respondenten kunnen fouten maken bij antwoorden.
Onderzoekers kunnen interpretatiefouten maken.
• Verminderen van fouten:
Nauwkeurige planning en uitvoering.
Duidelijk onderzoeksplan: wie, wat, wanneer, hoe, en met wie.
Gedetailleerde selectie van respondenten, vragenlijsten en analysemethoden.
→ VALIDITEIT verwijst naar de geldigheid van de onderzoeksresultaten: in welke mate kan een
onderzoeksvraag accuraat beantwoord worden op basis van de verkregen resultaten.
• Interne validiteit (methodologische validiteit): Onderzoeksresultaten zijn gebaseerd
op correct uitgevoerd onderzoek en vrij van systematische fouten (bias).
• Externe validiteit: Mate waarin onderzoeksresultaten generaliseerbaar zijn naar een
grotere populatie dan de steekproef.
• Systematische fouten, zoals sociaal wenselijke antwoorden, verminderen validiteit.
Symbolische voorstelling: Betrouwbaarheid vs. Validiteit
• Betrouwbaarheid: Consistentie van resultaten bij herhaling (los van systematische
fouten).
• Validiteit: Mate waarin resultaten daadwerkelijk de juiste vraag beantwoorden.
• Voorstelling: schietschijfmetafoor
Puntjes dicht bij elkaar → betrouwbaar.
Puntjes rond de roos → valide.
Puntjes ver uit elkaar → niet betrouwbaar.
Puntjes systematisch naast de roos → niet valide.
→ beide cruciaal
4
