Inhoudsopgave
1 DE GESCHIEDENIS VAN GENDERGELIJKHEID BINNEN DE EU...............................................2
2 IMPLEMENTATIE VAN HET GELIJKHEIDSACQUIS IN DE EU...................................................3
3 EU POLICIES AND INTERSECTIONALITY............................................................................4
4 ANTI-GENDER CAMPAGNES IS EUROPA............................................................................5
5 GENDER EN CONFLICT.................................................................................................... 6
6 INTERNATIONALE ORGANISATIES EN CONFLICT GERELATEERD SEKSUEEL GEWELD.............7
7 TRANSFORMING MASCULINITES AND THE GENDERED POLITICS OF PEACE.........................8
8 DIFFUSIE VAN NORMEN ROND GENDER EN SEKSUALITEIT + GENDER SEKSUALITEIT EN DE
CREATIE VAN INTERNATIONALE HIËRARCHIEËN.................................................................10
9 LGBTQ+ BELANGENBEHARTEGING IN DE EU...................................................................11
10 TRANSNATIONAL MOVEMENTS: ROMANI FEMINISM AT EU AND COE LEVEL.....................13
11 TRANGENDERPOLITIEK IN TRANSNATIONAAL PERSPECTIEF...........................................15
,1 De geschiedenis van gendergelijkheid binnen de EU
Debusscher & Van der Vleuten (2017)/ Equality policies EU with
FMI lens
De tekst biedt een chronologisch overzicht van het EU-gendergelijkheidsbeleid vanaf het Verdrag van Rome
(1957) tot de financiële crisis, steeds door de FHI-lens. De centrale stelling is dat dit geen verhaal van
gestage vooruitgang is, maar van incrementele verandering gestuurd door committed actoren én afgeremd
door institutionele padafhankelijkheid.
De path dependency is al zichtbaar vanaf het begin: Artikel 119 werd ingevoerd om oneerlijke concurrentie
te vermijden, niet uit sociale rechtvaardigheid. Die economische marktlogica kleurt het hele verdere beleid,
alles wat niet in die logica paste (kinderopvang, moederschapsverlof, onbetaalde arbeid) werd keer op keer
van tafel geveegd. Dat is padafhankelijkheid in actie: de institutionele logica van de EEG stuurde het beleid
steeds in dezelfde richting, ook als actoren meer wilden.
Toch zijn er momenten van snellere verandering, de zogenaamde critical junctures: de sociale onrust van
de late jaren '60 leidde tot de eerste richtlijnen, de economische recessie van de jaren '80 bracht stagnatie
maar ook positieve actieprogramma's, de val van de Berlijnse Muur maakte de weg vrij voor de uitbreiding
én het Verdrag van Amsterdam, en de bankencrisis van 2008 zorgde opnieuw voor marginalisering van
genderkwesties. Elke keer is de vraag of zo'n juncture positief of negatief uitpakt voor gendergelijkheid, en
dat hangt af van wie er toegang heeft tot de besluitvorming.
Het ratchet effect verklaart waarom bestaande richtlijnen zelfs in de neoliberale jaren '80 niet teruggedraaid
werden: padafhankelijkheid beschermt verworven rechten. Maar voor soft law (zoals gender mainstreaming)
werkt dat ratchet effect veel zwakker, zonder harde juridische verankering kan beleid makkelijker uitgehold
worden, zoals de tekst aantoont met de "degenderisering" van het Europees Semester.
De auteurs gebruiken ook het concept institutional layering (via Waylen): het nieuwe
antidiscriminatiebeleid wordt niet bovenop gender mainstreaming gebouwd als verdieping, maar ernaast
gelegd als een aparte laag, met het risico dat de structurele genderdimensie verdwijnt achter een neutrale
antidiscriminatielogica.
Woodward (2012): From equal treatment to gender mainstreaming
Woodward vertelt hetzelfde verhaal maar benadert het vanuit de vraag: welke strategische logica zit achter
elk beleidsinstrument, en hoe sluit dat aan bij evoluties in het feministisch denken?
De eerste fase (gelijke behandeling) steunt op liberaal feminisme: vrouwen zijn gelijk aan mannen, dus
verwijder de juridische drempels. Het probleem is wat Woodward de "sameness"-benadering noemt,
vrouwen worden gemeten aan de mannelijke norm. Gelijke behandeling leidt niet automatisch tot gelijke
uitkomsten, en soms zelfs tot nadelen (bv. vrouwen moesten voortaan op dezelfde leeftijd met pensioen als
mannen, ook al was dat vroeger net in hun voordeel).
De tweede fase (positieve actie) erkent dat verschil en stelt de mannelijke norm in vraag, dit is het
"difference"-feminisme. Maar ook hier blijft de mannelijke norm impliciet aanwezig als standaard waaraan
vrouwen zich moeten aanpassen. Woodward verwijst naar het Wollstonecraft-dilemma: de spanning tussen
gelijke behandeling (vrouwen zijn hetzelfde als mannen) en bijzondere behandeling (vrouwen zijn anders en
hebben specifieke maatregelen nodig) lijkt onoplosbaar binnen deze twee benaderingen.
De derde fase (gender mainstreaming) probeert dit dilemma te overstijgen door gender als relationeel en
sociaal geconstrueerd concept centraal te stellen. Het gaat niet langer over vrouwen als aparte groep, maar
, over hoe beleid zelf gegenderde machtsverhoudingen reproduceert. Dit sluit aan bij het idee uit de les dat
gender mainstreaming structureel werkt: het hele beleidsproces moet doordrongen worden van een
genderperspectief, op alle niveaus en in alle fasen.
Woodward is echter ook kritisch: het nieuwe antidiscriminatiekader (post-Amsterdam) lijkt op een stap
terug, omdat het de complexe intersectie van ongelijkheden reduceert tot aparte "strands" die los van elkaar
behandeld worden. Dat is problematisch omdat discriminatie in de praktijk zelden enkelvoudig is.
2 Implementatie van het gelijkheidsacquis in de EU
Galligan & Clavero (2012): Gendering enlargement of the EU
Deze tekst analyseert hoe het EU-uitbreidingsproces de verspreiding van gendergelijkheidsbeleid heeft
beïnvloed, en omgekeerd hoe elke uitbreidingsgolf het beleid zelf heeft gevormd. De centrale vraag is: in
hoeverre slaagden nieuwe lidstaten erin het gender-acquis te transponeren, en welke factoren verklaarden
succes of falen?
Het verhaal begint bij de economische oorsprong van Artikel 119 en herhaalt zo de
padafhankelijkheidslogica. Het zwaartepunt van de tekst ligt echter op de vier uitbreidingsgolven en de
specifieke uitdagingen per golf. De eerste golf (1973) toonde al direct de spanning tussen EU-normen en
nationale politieke culturen, met name rond de status van getrouwde vrouwen in sociale zekerheid. De ECJ
moest hier herhaaldelijk ingrijpen om nationale wetgeving te corrigeren. De tweede golf (Griekenland,
Spanje, Portugal) bracht landen in met een recenter democratiseringsproces en een omvangrijker acquis om
te implementeren. De resultaten waren gemengd: Spanje deed het relatief goed dankzij een sterke
vrouwenbeweging, Griekenland struikelde door zwakke administratieve capaciteit. De derde golf (Zweden,
Finland, Oostenrijk) was een win voor het EU-beleid: die landen stonden al verder op het vlak van
gendergelijkheid en brachten feministische politici en commissarissen mee die gender mainstreaming in het
Verdrag van Amsterdam hielpen doorduwen. De vierde golf (MOEL, 2004-2007) was veruit de meest
complexe: overgang van staatssocialisme naar liberale democratie ging gepaard met het afbrokkelen van
bestaande voorzieningen (kinderopvang, arbeidsrechten), stijgende werkloosheid en een zwak middenveld.
De tekst nuanceert het idee van een "Oost-Europese non-compliance" door aan te tonen dat bij de
implementatie van Richtlijn 2004/113 de kloof tussen oude en nieuwe lidstaten minder groot was dan
verwacht.
Galligan & Clavero sluiten aan bij de les doordat ze concreet illustreren hoe het concept van de tang werkt
in de context van uitbreiding: de Commissie, het HvJ en nationale actoren moeten gelijktijdig druk
uitoefenen om implementatie af te dwingen. Ze tonen ook aan hoe het gender-acquis cumulatief uitdijt bij
elke golf, wat het steeds moeilijker maakt voor nieuwe toetreders om "bij te benen."
Van der Vleuten (2005): Pincers and prestige
Dit is de theoretisch meest uitgewerkte tekst van de twee. Van der Vleuten beantwoordt een concrete vraag:
onder welke voorwaarden implementeert een lidstaat EU-gendergelijkheidsbeleid als die eigenlijk niet wil?
Het antwoord is het pincers-and-prestige model: een onwillige staat implementeert beleid wanneer hij
tegelijkertijd van binnenuit (binnenlandse actoren) én van bovenuit (Commissie/HvJ) onder druk staat, én
wanneer zijn prestige op het spel staat.
Het model heeft drie bouwstenen. Ten eerste de kosten-batenanalyse: economische kosten (loonkloof,
concurrentiepositie) en ideologische kosten (staatsinterventie, compatibiliteit met nationaal beleid). Een
statistische staat zoals Frankrijk heeft lagere implementatiekosten dan een corporatistische staat zoals
Duitsland of een liberale staat zoals het VK. Ten tweede prestige: elk land heeft een staatidentiteit die het
1 DE GESCHIEDENIS VAN GENDERGELIJKHEID BINNEN DE EU...............................................2
2 IMPLEMENTATIE VAN HET GELIJKHEIDSACQUIS IN DE EU...................................................3
3 EU POLICIES AND INTERSECTIONALITY............................................................................4
4 ANTI-GENDER CAMPAGNES IS EUROPA............................................................................5
5 GENDER EN CONFLICT.................................................................................................... 6
6 INTERNATIONALE ORGANISATIES EN CONFLICT GERELATEERD SEKSUEEL GEWELD.............7
7 TRANSFORMING MASCULINITES AND THE GENDERED POLITICS OF PEACE.........................8
8 DIFFUSIE VAN NORMEN ROND GENDER EN SEKSUALITEIT + GENDER SEKSUALITEIT EN DE
CREATIE VAN INTERNATIONALE HIËRARCHIEËN.................................................................10
9 LGBTQ+ BELANGENBEHARTEGING IN DE EU...................................................................11
10 TRANSNATIONAL MOVEMENTS: ROMANI FEMINISM AT EU AND COE LEVEL.....................13
11 TRANGENDERPOLITIEK IN TRANSNATIONAAL PERSPECTIEF...........................................15
,1 De geschiedenis van gendergelijkheid binnen de EU
Debusscher & Van der Vleuten (2017)/ Equality policies EU with
FMI lens
De tekst biedt een chronologisch overzicht van het EU-gendergelijkheidsbeleid vanaf het Verdrag van Rome
(1957) tot de financiële crisis, steeds door de FHI-lens. De centrale stelling is dat dit geen verhaal van
gestage vooruitgang is, maar van incrementele verandering gestuurd door committed actoren én afgeremd
door institutionele padafhankelijkheid.
De path dependency is al zichtbaar vanaf het begin: Artikel 119 werd ingevoerd om oneerlijke concurrentie
te vermijden, niet uit sociale rechtvaardigheid. Die economische marktlogica kleurt het hele verdere beleid,
alles wat niet in die logica paste (kinderopvang, moederschapsverlof, onbetaalde arbeid) werd keer op keer
van tafel geveegd. Dat is padafhankelijkheid in actie: de institutionele logica van de EEG stuurde het beleid
steeds in dezelfde richting, ook als actoren meer wilden.
Toch zijn er momenten van snellere verandering, de zogenaamde critical junctures: de sociale onrust van
de late jaren '60 leidde tot de eerste richtlijnen, de economische recessie van de jaren '80 bracht stagnatie
maar ook positieve actieprogramma's, de val van de Berlijnse Muur maakte de weg vrij voor de uitbreiding
én het Verdrag van Amsterdam, en de bankencrisis van 2008 zorgde opnieuw voor marginalisering van
genderkwesties. Elke keer is de vraag of zo'n juncture positief of negatief uitpakt voor gendergelijkheid, en
dat hangt af van wie er toegang heeft tot de besluitvorming.
Het ratchet effect verklaart waarom bestaande richtlijnen zelfs in de neoliberale jaren '80 niet teruggedraaid
werden: padafhankelijkheid beschermt verworven rechten. Maar voor soft law (zoals gender mainstreaming)
werkt dat ratchet effect veel zwakker, zonder harde juridische verankering kan beleid makkelijker uitgehold
worden, zoals de tekst aantoont met de "degenderisering" van het Europees Semester.
De auteurs gebruiken ook het concept institutional layering (via Waylen): het nieuwe
antidiscriminatiebeleid wordt niet bovenop gender mainstreaming gebouwd als verdieping, maar ernaast
gelegd als een aparte laag, met het risico dat de structurele genderdimensie verdwijnt achter een neutrale
antidiscriminatielogica.
Woodward (2012): From equal treatment to gender mainstreaming
Woodward vertelt hetzelfde verhaal maar benadert het vanuit de vraag: welke strategische logica zit achter
elk beleidsinstrument, en hoe sluit dat aan bij evoluties in het feministisch denken?
De eerste fase (gelijke behandeling) steunt op liberaal feminisme: vrouwen zijn gelijk aan mannen, dus
verwijder de juridische drempels. Het probleem is wat Woodward de "sameness"-benadering noemt,
vrouwen worden gemeten aan de mannelijke norm. Gelijke behandeling leidt niet automatisch tot gelijke
uitkomsten, en soms zelfs tot nadelen (bv. vrouwen moesten voortaan op dezelfde leeftijd met pensioen als
mannen, ook al was dat vroeger net in hun voordeel).
De tweede fase (positieve actie) erkent dat verschil en stelt de mannelijke norm in vraag, dit is het
"difference"-feminisme. Maar ook hier blijft de mannelijke norm impliciet aanwezig als standaard waaraan
vrouwen zich moeten aanpassen. Woodward verwijst naar het Wollstonecraft-dilemma: de spanning tussen
gelijke behandeling (vrouwen zijn hetzelfde als mannen) en bijzondere behandeling (vrouwen zijn anders en
hebben specifieke maatregelen nodig) lijkt onoplosbaar binnen deze twee benaderingen.
De derde fase (gender mainstreaming) probeert dit dilemma te overstijgen door gender als relationeel en
sociaal geconstrueerd concept centraal te stellen. Het gaat niet langer over vrouwen als aparte groep, maar
, over hoe beleid zelf gegenderde machtsverhoudingen reproduceert. Dit sluit aan bij het idee uit de les dat
gender mainstreaming structureel werkt: het hele beleidsproces moet doordrongen worden van een
genderperspectief, op alle niveaus en in alle fasen.
Woodward is echter ook kritisch: het nieuwe antidiscriminatiekader (post-Amsterdam) lijkt op een stap
terug, omdat het de complexe intersectie van ongelijkheden reduceert tot aparte "strands" die los van elkaar
behandeld worden. Dat is problematisch omdat discriminatie in de praktijk zelden enkelvoudig is.
2 Implementatie van het gelijkheidsacquis in de EU
Galligan & Clavero (2012): Gendering enlargement of the EU
Deze tekst analyseert hoe het EU-uitbreidingsproces de verspreiding van gendergelijkheidsbeleid heeft
beïnvloed, en omgekeerd hoe elke uitbreidingsgolf het beleid zelf heeft gevormd. De centrale vraag is: in
hoeverre slaagden nieuwe lidstaten erin het gender-acquis te transponeren, en welke factoren verklaarden
succes of falen?
Het verhaal begint bij de economische oorsprong van Artikel 119 en herhaalt zo de
padafhankelijkheidslogica. Het zwaartepunt van de tekst ligt echter op de vier uitbreidingsgolven en de
specifieke uitdagingen per golf. De eerste golf (1973) toonde al direct de spanning tussen EU-normen en
nationale politieke culturen, met name rond de status van getrouwde vrouwen in sociale zekerheid. De ECJ
moest hier herhaaldelijk ingrijpen om nationale wetgeving te corrigeren. De tweede golf (Griekenland,
Spanje, Portugal) bracht landen in met een recenter democratiseringsproces en een omvangrijker acquis om
te implementeren. De resultaten waren gemengd: Spanje deed het relatief goed dankzij een sterke
vrouwenbeweging, Griekenland struikelde door zwakke administratieve capaciteit. De derde golf (Zweden,
Finland, Oostenrijk) was een win voor het EU-beleid: die landen stonden al verder op het vlak van
gendergelijkheid en brachten feministische politici en commissarissen mee die gender mainstreaming in het
Verdrag van Amsterdam hielpen doorduwen. De vierde golf (MOEL, 2004-2007) was veruit de meest
complexe: overgang van staatssocialisme naar liberale democratie ging gepaard met het afbrokkelen van
bestaande voorzieningen (kinderopvang, arbeidsrechten), stijgende werkloosheid en een zwak middenveld.
De tekst nuanceert het idee van een "Oost-Europese non-compliance" door aan te tonen dat bij de
implementatie van Richtlijn 2004/113 de kloof tussen oude en nieuwe lidstaten minder groot was dan
verwacht.
Galligan & Clavero sluiten aan bij de les doordat ze concreet illustreren hoe het concept van de tang werkt
in de context van uitbreiding: de Commissie, het HvJ en nationale actoren moeten gelijktijdig druk
uitoefenen om implementatie af te dwingen. Ze tonen ook aan hoe het gender-acquis cumulatief uitdijt bij
elke golf, wat het steeds moeilijker maakt voor nieuwe toetreders om "bij te benen."
Van der Vleuten (2005): Pincers and prestige
Dit is de theoretisch meest uitgewerkte tekst van de twee. Van der Vleuten beantwoordt een concrete vraag:
onder welke voorwaarden implementeert een lidstaat EU-gendergelijkheidsbeleid als die eigenlijk niet wil?
Het antwoord is het pincers-and-prestige model: een onwillige staat implementeert beleid wanneer hij
tegelijkertijd van binnenuit (binnenlandse actoren) én van bovenuit (Commissie/HvJ) onder druk staat, én
wanneer zijn prestige op het spel staat.
Het model heeft drie bouwstenen. Ten eerste de kosten-batenanalyse: economische kosten (loonkloof,
concurrentiepositie) en ideologische kosten (staatsinterventie, compatibiliteit met nationaal beleid). Een
statistische staat zoals Frankrijk heeft lagere implementatiekosten dan een corporatistische staat zoals
Duitsland of een liberale staat zoals het VK. Ten tweede prestige: elk land heeft een staatidentiteit die het
