Volledige samenvatting FWB met lesnotities, examenvragen en overzicht

FUNDAMENTELE WIJSBEGEERTE
EUROPESE WIJSBEGEERTE- EEN HISTORISCHE INLEIDING


INTRODUCTIE
 Inhoud en opbouw
o oudheid
o middeleeuwse filosofie
o moderniteit
o einde moderniteit
o wetenschapsfilosofie
o antropologie
o hermeneutiek
 Structuur HB
o inleiding
o deel I: de lotgevallen van de filosofische rationaliteit
 Oudheid
 Middeleeuwen
 Moderniteit
 Einde van de moderniteit?
o deel II: wijsbegeerte als historisch-hermeneutische wetenschap
 ontstaan van de hermeneutiek als wetenschap
 het historische verstaan in de geesteswetenschappen
o uit-leiding: is dit het einde?

INLEIDING (PRELIMINARIA)


PLATO’S GROT
 filosofie vertrekt vanuit de verwondering
o besef dat wereld niets is wat ze lijkt
 actief en passief
 wereld is vooraf geordende structuur
 ‘tweede natuur’ wordt het voorwerp van kritische reflectie
 “waarom?” “daarom!” vs. de blik van het kind
o Nietschze; kind op strand bouwt zandkasteel
 Altijd zelfde proces: maken met plezier kasteel kapot: ontstaan en
vergaan
 Mensen: zien niet in dat het ‘maar een structuur, maar een
bouwsel’ is
 Kind: enige wezen dat vanuit totale vrijheid kan creëren en
vernietigen

 Plato’s grot
o Dagelijkse leefwereld wordt vergeleken met een grot:
 Enkele mensen zitten vastgeketend tegen een muurtje met zicht op
een vlakke wand.
 Op de vlakke wand zien ze schaduwen gevormd door voorwerpen
en een vuur achter het muurtje.


1

,  Ze beschouwen deze schaduwen als de enige ware werkelijkheid.
o Eén van de grotbewoners wordt met geweld losgemaakt:
 Hij wordt gedwongen de werkelijkheid achter het muurtje te leren
kennen.
 Hij ontdekt als eerste de ‘ware’ voorwerpen.
 Hij verlaat de grot en ontdekt de zon.
o De grotbewoner probeert zijn medemensen vol enthousiasme van zijn
ontdekking te overtuigen:
 De andere grotbewoners zijn bang omdat ze vernemen dat hun
leven zich afspeelt in een schaduwwereld.
 In plaats van de werkelijkheid en haar consequenties zelf aan te
nemen, kiezen ze voor de verderzetting van hun geruststellend
bestaan.

=> De bevrijdde grotbewoner is een metafoor voor de filosoof:

 De filosoof is in de hoogste mate op de wereld betrokken, desondanks dat
hij als dromerig getypeerd wordt.
 Zijn gedachtegoed blijft mogelijks onbegrepen door de massa uit angst
voor de consequenties



o Filosofie heeft te maken met het moment van betekenisverlies
 Wordt geboren uit de verwondering, we maken iets mee
(vervreemding) waardoor we zaken in een ander licht gaan zien
 Moment van vervreemding
o Het gewone wordt als vreemd gezien
o Het gegevene wordt ter discussie gesteld
 Mens heeft capaciteit om:
o Afstand te nemen van de onmiddellijke situatie
o Het vanzelfsprekende op zijn geldigheid te
onderzoeken
 Cornelis Verhoeven: ‘Alleen wat
vanzelfsprekend is, wordt niet overdacht.’
 Alles behalve vanzelfsprekende zaken,
kunnen een onderwerp van de
verwondering zijn.
 Zelfs het vanzelfsprekende loopt het
risico ooit als verwonderlijk ervan te
worden.

o Wat is het voorwerp van de verwondering?
 Alles kan in twijfel worden getrokken
 Filosofie bestudeert werkelijkheid
 Wat is deze werkelijkheid?
o Symbolic/ symbolische orde; wereld die al
voorgegeven is door anderen, =/ realiteit  symbolic
is tweederangs, waar mensen automatisch in terecht
komen
o Hoe ziet de werkelijkheid eruit zonder taal?

 = begin van vele disciplines, maar verder weinig belang


2

,  Wetenschapper zoekt naar zekerheid vanuit zijn
verwondering
 De dichter laat het mysterie bestaan en constateert enkel de
verwondering
 De religieuze mens zoekt het antwoord op de verwondering
in religieuze riten en symbolen
 In de filosofie is de verwondering zowel het beginpunt alsook de
leidraad



FILOSOFIE EN IDEOLOGIE
 filosofie = wetenschap
o houdt zich aan normen en standaarden van de wetenschap
 argumentatie (om bewering te steunen)
 technisch vocabularium
 stelling poneren (over werkelijkheid)

 verwondering blijft in het spel
o verwondering overwinnen zonder ze te miskennen/ neutraliseren
o = verschil met andere wetenschappen
o Filosoof moet met bepaalde kwetsbaarheid blijven handelen
o filosofie stelt zich open opdat verworven inzichten altijd opnieuw
aangevochten kunnen worden
o ruimte voor kritiek en vragen

 vs. Ideologie (<-> filosofie)
o geen ruimte voor vragen of kritiek
o definitieve zekerheden
o conservatief (houdt vast aan status quo/ bestaande toestand)
o bestaan wordt geordend



DE HISTORICITEIT VAN DE FILOSOFIE
 Wat betekent het voor de filosofie om historisch te zijn?
o Elke vraag is historisch bepaald
o Antwoord kan verschillen naargelang tijdsperiode

 spatio-temporele context
o vragen en antwoorden veranderen voortdurend
 Vb. slavernij (maatschappelijke consensus nu bereikt)
 Vb. dierenrechten (nieuw thema)

 filosofie is wezenlijk historisch
o Hegel: “Die Philosophie ist ihre Zeit in Gedanken erfasst.”
 Filosofie is altijd een weergave van de tijdsgeest
 We zien alles als een kind van de tijd, een product van de tijd
dus

 ook de interpretatie is historisch bepaald, elke interpretatie of verklaring =
resultaat van bestaanscontext

3

, o De context beïnvloedt de interpretatie van een ervaring
o De interpretaties (uit het verleden) van een ervaring beïnvloeden ook de
context
o De interpretatie van een ervaring is ook een historisch gesitueerde
opvatting van de huidige context
 Geschiedschrijving= reconstrueren gehistoriseerd object, én historiciteit object
o Tot eind 19de E: enkel verstaan hoe een historisch object in zijn historische
context werd beleefd
o Vanaf eind 19de E: ook historisering van het subject



EXAMENVRAAG
Wat is de ‘spatio-temporele context’ van de filosofie?
De filosofie wordt cultureel bepaald en verschilt dus in tijd en ruimte. (steeds
veranderende bestaanscontext die telkens nieuwe vragen + antwoorden opwekt)



EEN FILOSOFISCHE CANON?

WERELDBEELDEN
 Wereldbeelden
o : elke tijd, cultuur, heeft een specifieke zienswijze die fungeert als kader
waarbinnen de wereld verschijnt
o = strategieën om wereld beheersbaar te maken
 Zichzelf een plaats toekennen in het universum
 Vreemde/ bedreigende neutraliseren
 Verleden interpreteren
 Heden ordenen
 Verwachtingen vormen voor toekomst

 bestaanshorizon waarin we zijn ‘geworpen’
o we vinden dit vanzelfsprekend, meestal onopgemerkt proces
o geworpenheid> Heidegger
 voor ons gekozen
o je wereldbeeld heb je niet zelf uitgevonden, je wordt er in geworpen, en dit
wereldbeeld is bepalend voor de manier waarop de werkelijkheid aan jou
verschijnt
 geforceerd
 niet bewust gekozen + niet gemakkelijk om er van af te
raken
 slechts gedeeltelijk expliciteerbaar
 veranderlijk:
o door duidelijke breuklijnen tss oud en nieuw
 revoluties
 avant-garde
 breuken
 vb oudheid en nieuw, moderniteit, renaissance
o perspectief op verleden, heden en toekomst veranderen

 wijsbegeerte vs. wereldbeeld


4