SOCIAAL WERK EN SOCIALE RECHTVAARDIGHEID
LES 1: SOCIALE RECHTVAARDIGHEID ALS SOCIAAL-POLITIEK EN HANDELINGSKADER
VOOR HET SOCIAAL WERK
1. INLEIDING: SOCIALE RECHTVAARDIGHEID ALS ‘ESSENTIALLY CONTESTED CONCEPT’
Wat roept ‘sociale rechtvaardigheid’ bij je op? => Gelijkheid, solidariteit (broederlijkheid), vrijheid
= 3 basiswaarden waar deze cursus aan ophangt
SOCIALE RECHTVAARDIGHEID
Rechtvaardigheid: krijgen waar men recht op heeft
→ Rechtvaardigheid: krijgen waar men recht op heeft, zodat volwaardig kan deelgenomen
worden aan de samenleving.
Sociale rechtvaardigheid: zorgen dat iedereen binnen een sociale structuur rechtvaardig
behandeld wordt
→ Het sociale: we streven naar rechtvaardigheid voor éénieder in de samenleving.
→ Sociale rechtvaardigheid gaat dus over de verdeling van rechten en plichten, middelen
en kansen in onze samenleving om te komen tot (meer) sociale gelijkheid.
Of: iedereen krijgt waar die recht op heeft, zodat die kan deelnemen aan de samenleving
Verschillende componenten?
Gericht op (ongewenste) ongelijkheden in onze samenleving = onrechtvaardig
RECHTVAARDIGHEID = GELIJKHEID?
Rechtvaardigheid kan intuïtief ingevuld worden als ‘iedereen gelijk voor de wet’
• ‘Eerlijke verdeling’: iedereen hetzelfde
• Gelijke kansen
Toch ongelijkheden in samenleving?
CASUS 1: MENSEN MET EEN BEPERKING
Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap
Art. 1: Het volledige genot door alle personen met een handicap van alle mensenrechten en
fundamentele vrijheden op voet van gelijkheid te bevorderen
RECHT OP STUDEREN?
• X is een studente in het hoger onderwijs met een gehoorstoornis
• Zij heeft het recht om verder te studeren zoals andere jongeren …
• Hoe dit recht realiseren in realiteit? => een tolk voorzien, medisch ingrijpen (terugbetaling),
Probeer concrete vragen te stellen over wat dit betekent voor haar en voor het onderwijs … ?
- bvb. Zij hoort niet wat docenten zeggen? hoe oplossen
- Hoe kan zij communiceren met docenten … ?
CASUS 2: WELKE OVERHEIDSINTERVENTIE?
• Gelijke verdeling
- Energiepremie voor alle gezinnen
• Ongelijke verdeling = Mattheuseffect
- Premie op aankoop elektrische auto
- ‘Straf de armen’ (zie: ‘Heden nog hulp voor wie het écht nodig heeft)
1
, - Gemeentedecreet
CASUS 3: RECHT OP WONEN
Rabot => Wijk in Gent waar er industrie was en waar heel veel arbeiders geconcentreerd
samenwoonden. Een wijk waar arbeiders in niet al te beste omstandigheden leefde. Slecht
wonen heeft impact op vele gebieden.
Het behoort tot de verantwoordelijkheid van een overheid om het recht op wonen te realiseren.
SOCIALE RECHTVAARDIGHEID IS SOCIAAL – POLITIEK
Rol van de overheid: welke rol moet een overheid spelen binnen sociale rechtvaardigheid?
• Specifieke aandacht voor de meest kwetsbaren of is een overheid er net voor alle burgers?
• Tegenover welke rechten staan plichten, wat verwacht een overheid van haar burgers?
• Kan het niet nemen van verantwoordelijkheid in de samenleving gesanctioneerd worden?
• Welke verhouding innemen tegenover burgerinitiatieven en acties uit het middenveld?
Rol van sociaal werkers?
Sociaal werkers: vormen buffer tussen burger en samenleving
• Zorgen dat burgers aan en tot hun recht komen
• Zorgen voor sociaal rechtvaardige verdeling door beleid (zorgen voor sociaal beleid)
SOCIALE RECHTVAARDIGHEID
‘Mensen ongelijk behandelen voor meer gelijkheid’
Essentially contested concept: eens over de waarde van het concept, maar onenigheid over de
invulling
• Politiek-filosofisch – verticale relatie (burger-overheid) => Politiek filosofisch begrip: gaat
over ‘verticale relatie’ (overheid – burger). Verschil met solidariteit: tussen burgers –
horizontaal (cf. ‘koude’ en ‘warme’ solidariteit).
• Proces, streven naar ideaal van sociale gelijkheid => Ongelijkheid in samenleving: sociale
rechtvaardigheid is een proces/ideaal (streven naar sociale rechtvaardigheid.
• Te meten via verschillende factoren – verschillende invullingen => Sociale rechtvaardigheid
kan gemeten worden via verschillende factoren > verschillende invullingen (De verdeling van
rijkdom, De verdeling van kansen tot persoonlijke ontwikkeling en ontplooiing, De verdeling
van sociale voordelen, De verdeling van mogelijkheden tot participatie in de samenleving)
2. SOCIALE RECHTVAARDIGHEID ALS SOCIAAL-POLITIEK KADER VOOR HET SOCIAAL
WERK: DE ONTWIKKELING VAN ‘GUNST’ NAAR ‘RECHT’
Hoofdstuk 1: ‘Van gunst naar recht in het sociaal werk’ => P.29-47
SOCIAAL WERK: EVOLUTIE VAN GUNST NAAR RECHT
We zien in de geschiedenis van het sociaal werk een verschuiving van gunst naar recht, op
verschillende vlakken: breuklijn = WOII
2
,VAN TEKORTKOMINGEN NAAR MOGELIJKHEDEN
18de-19de EEUW:
• Medisch model: deficit-benadering = model dat vertrekt vanuit tekorten (been gebroken = in
het gips) ➔ dit model vertrekt van iets dat fout zit en we gaan dit herstellen
≈ sociaal werk: ‘sociale tekortkomingen’ = de onaangepastheid van een individu of een groep
van mensen aan de burgerlijke waarden en normen in onze samenleving
• Beschavingsoffensief: ‘classes laborieuses et classes dangereuses’ => deze mensen moest
beschaving worden bijgebracht => men leerde hun hoe je je moest gedragen, wat de juiste
waarden en normen waren!
• Rol sociaal werk: beschaving bijbrengen, bv. via de eerste kinderwetten
- Wet op het Verbod op Kinderarbeid (1889)
- Wet op de Kinderbescherming (1912)
- Wet op de Leerplicht (1914)
NA WOII:
• Ondersteunende benadering.
Startpunt = mogelijkheden van mensen
Vb.: eigen kracht, herstelgericht werken, ervaringsdeskundigen in de hulpverlening,
zelforganisaties bij armoedebestrijding
• Naast individuele ook structurele focus: hoe maatschappelijke structuren aanpassen
zodat mensen met een beperking toch kunnen deelnemen?
HET TIJDPERK VAN DE MOGELIJKHEDEN?
Aandacht voor tekortkomingen verdwenen? => oude denken is niet verdwenen, dit is er zeker
nog!
• Voorbeeld: nudging bij mensen in armoede => met kleine stapjes gedrag manipuleren => bv.
bij mensen in een armoede een extra brief sturen of nog eens een berichtje aan het begin van
de maand om mensen te manipuleren/ stimuleren om bepaald gedrag te stellen!
• Voorbeeld: vooroordelen en stereotyperingen
VAN SOCIALE CONTROLE NAAR EMANCIPATIE
18DE-19DE EEUW:
• Doel sociaal werk: sociale controle.
Bv. heropvoedingsmaatregelen in de jeugdzorg, programma’s van sociale hygiëne of
arbeidsmarktbegeleiding: ze dienen tot sociale cohesie of reintegratie in de samenleving
• ‘Sociale controle-logica’ = instrumentalisering van het sociaal werk (inzetten voor de
realisatie van doelen die gelegen zijn buiten haar eigen praktijk).
NA WOII:
• Jaren 60: maatschappelijke contestatiebeweging
• Van verticale naar horizontale ondersteuningsrelaties: focus op onderhandeling
• Doel sociaal werk: emancipatie = kritische analyse van machtsrelaties die beletten dat
mensen (of groepen) tot hun recht komen en deze machtsrelaties ombuigen in een groter
respect voor de menselijke waardigheid.
3
, GEËMANCIPEERD SOCIAAL WERK?
• Sociale controle en emancipatie: 2 kenmerken van het sociaal werk doorheen de
geschiedenis.
• Sociaal werk begeeft zich op spanningsveld tussen beiden
= dubbelkarakter van het sociaal werk: sociaal werk is tegelijk controlerend en
emanciperend
• Cf. voorbeeld sociale huisvesting:
➢ Recht op wonen: burgers voorzien in hun materiële basisbehoeften (emancipatie)
➢ Verantwoordelijkheid om Nederlandse taal te leren als middel tot sociale integratie
(sociale controle)
➢ Voorwaarden aan mensenrecht!
VAN (OVERHEIDS)PATERNALISME NAAR GEBRUIKERSPARTICIPATIE
18DE-19DE EEUW:
• Sociaal werker als expert en vertegenwoordiger van een superieure moraal
• Cliënten als ‘objecten’ van zorg’
• Aanbodsgerichte logica: cliënt past zich aan aan de structuren van het sociaal werk
Wij weten wat goed en rechtvaardig is!
NA WOII:
• Recht op zelfbeschikking
• Democratische welzijnsbenadering:
- Mede-actorschap van cliënten
- Dialogische relatie tussen sociaal werker en cliënt
- Participatieve opvatting
• Ontwikkeling naar vraaggerichte praktijken in het sociaal werk
KLANT IS KONING?
• Vraaggericht werken respectvoller?
➢ Afwezigheid zorgvraag betekent niet afwezigheid zorgbehoefte
➢ ‘Bemoeizorg’, ‘aanklampende zorg’: nieuwe vormen van paternalisme?
• Pamflet Paul Kuypers en Jos van der Lans: “Naar een modern paternalisme” en Evelien
Tonkens: “Handboek moraliseren: burgerschap en ongedeelde moraal (zie ook OLOD
Professionalisering en Ethische Aspecten + Beroepsethisch Handelen)
• Zorgwekkende zorgmijders zijn eigenlijk zorgvuldige zorgzoekers (Sociaal.net)
VAN PRIVAAT NAAR PUBLIEK
18DE-19DE EEUW:
• Ontstaan sociaal werk vanuit caritas en filantropie = private actoren
• Kenmerken = gunstkarakter
NA WOII:
• Ontwikkeling verzorgingsstaat: overheid verantwoordelijk voor de uitbouw van sociale
arrangementen
• Kenmerken: sociale gelijkheid en rechtvaardigheid
4
LES 1: SOCIALE RECHTVAARDIGHEID ALS SOCIAAL-POLITIEK EN HANDELINGSKADER
VOOR HET SOCIAAL WERK
1. INLEIDING: SOCIALE RECHTVAARDIGHEID ALS ‘ESSENTIALLY CONTESTED CONCEPT’
Wat roept ‘sociale rechtvaardigheid’ bij je op? => Gelijkheid, solidariteit (broederlijkheid), vrijheid
= 3 basiswaarden waar deze cursus aan ophangt
SOCIALE RECHTVAARDIGHEID
Rechtvaardigheid: krijgen waar men recht op heeft
→ Rechtvaardigheid: krijgen waar men recht op heeft, zodat volwaardig kan deelgenomen
worden aan de samenleving.
Sociale rechtvaardigheid: zorgen dat iedereen binnen een sociale structuur rechtvaardig
behandeld wordt
→ Het sociale: we streven naar rechtvaardigheid voor éénieder in de samenleving.
→ Sociale rechtvaardigheid gaat dus over de verdeling van rechten en plichten, middelen
en kansen in onze samenleving om te komen tot (meer) sociale gelijkheid.
Of: iedereen krijgt waar die recht op heeft, zodat die kan deelnemen aan de samenleving
Verschillende componenten?
Gericht op (ongewenste) ongelijkheden in onze samenleving = onrechtvaardig
RECHTVAARDIGHEID = GELIJKHEID?
Rechtvaardigheid kan intuïtief ingevuld worden als ‘iedereen gelijk voor de wet’
• ‘Eerlijke verdeling’: iedereen hetzelfde
• Gelijke kansen
Toch ongelijkheden in samenleving?
CASUS 1: MENSEN MET EEN BEPERKING
Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap
Art. 1: Het volledige genot door alle personen met een handicap van alle mensenrechten en
fundamentele vrijheden op voet van gelijkheid te bevorderen
RECHT OP STUDEREN?
• X is een studente in het hoger onderwijs met een gehoorstoornis
• Zij heeft het recht om verder te studeren zoals andere jongeren …
• Hoe dit recht realiseren in realiteit? => een tolk voorzien, medisch ingrijpen (terugbetaling),
Probeer concrete vragen te stellen over wat dit betekent voor haar en voor het onderwijs … ?
- bvb. Zij hoort niet wat docenten zeggen? hoe oplossen
- Hoe kan zij communiceren met docenten … ?
CASUS 2: WELKE OVERHEIDSINTERVENTIE?
• Gelijke verdeling
- Energiepremie voor alle gezinnen
• Ongelijke verdeling = Mattheuseffect
- Premie op aankoop elektrische auto
- ‘Straf de armen’ (zie: ‘Heden nog hulp voor wie het écht nodig heeft)
1
, - Gemeentedecreet
CASUS 3: RECHT OP WONEN
Rabot => Wijk in Gent waar er industrie was en waar heel veel arbeiders geconcentreerd
samenwoonden. Een wijk waar arbeiders in niet al te beste omstandigheden leefde. Slecht
wonen heeft impact op vele gebieden.
Het behoort tot de verantwoordelijkheid van een overheid om het recht op wonen te realiseren.
SOCIALE RECHTVAARDIGHEID IS SOCIAAL – POLITIEK
Rol van de overheid: welke rol moet een overheid spelen binnen sociale rechtvaardigheid?
• Specifieke aandacht voor de meest kwetsbaren of is een overheid er net voor alle burgers?
• Tegenover welke rechten staan plichten, wat verwacht een overheid van haar burgers?
• Kan het niet nemen van verantwoordelijkheid in de samenleving gesanctioneerd worden?
• Welke verhouding innemen tegenover burgerinitiatieven en acties uit het middenveld?
Rol van sociaal werkers?
Sociaal werkers: vormen buffer tussen burger en samenleving
• Zorgen dat burgers aan en tot hun recht komen
• Zorgen voor sociaal rechtvaardige verdeling door beleid (zorgen voor sociaal beleid)
SOCIALE RECHTVAARDIGHEID
‘Mensen ongelijk behandelen voor meer gelijkheid’
Essentially contested concept: eens over de waarde van het concept, maar onenigheid over de
invulling
• Politiek-filosofisch – verticale relatie (burger-overheid) => Politiek filosofisch begrip: gaat
over ‘verticale relatie’ (overheid – burger). Verschil met solidariteit: tussen burgers –
horizontaal (cf. ‘koude’ en ‘warme’ solidariteit).
• Proces, streven naar ideaal van sociale gelijkheid => Ongelijkheid in samenleving: sociale
rechtvaardigheid is een proces/ideaal (streven naar sociale rechtvaardigheid.
• Te meten via verschillende factoren – verschillende invullingen => Sociale rechtvaardigheid
kan gemeten worden via verschillende factoren > verschillende invullingen (De verdeling van
rijkdom, De verdeling van kansen tot persoonlijke ontwikkeling en ontplooiing, De verdeling
van sociale voordelen, De verdeling van mogelijkheden tot participatie in de samenleving)
2. SOCIALE RECHTVAARDIGHEID ALS SOCIAAL-POLITIEK KADER VOOR HET SOCIAAL
WERK: DE ONTWIKKELING VAN ‘GUNST’ NAAR ‘RECHT’
Hoofdstuk 1: ‘Van gunst naar recht in het sociaal werk’ => P.29-47
SOCIAAL WERK: EVOLUTIE VAN GUNST NAAR RECHT
We zien in de geschiedenis van het sociaal werk een verschuiving van gunst naar recht, op
verschillende vlakken: breuklijn = WOII
2
,VAN TEKORTKOMINGEN NAAR MOGELIJKHEDEN
18de-19de EEUW:
• Medisch model: deficit-benadering = model dat vertrekt vanuit tekorten (been gebroken = in
het gips) ➔ dit model vertrekt van iets dat fout zit en we gaan dit herstellen
≈ sociaal werk: ‘sociale tekortkomingen’ = de onaangepastheid van een individu of een groep
van mensen aan de burgerlijke waarden en normen in onze samenleving
• Beschavingsoffensief: ‘classes laborieuses et classes dangereuses’ => deze mensen moest
beschaving worden bijgebracht => men leerde hun hoe je je moest gedragen, wat de juiste
waarden en normen waren!
• Rol sociaal werk: beschaving bijbrengen, bv. via de eerste kinderwetten
- Wet op het Verbod op Kinderarbeid (1889)
- Wet op de Kinderbescherming (1912)
- Wet op de Leerplicht (1914)
NA WOII:
• Ondersteunende benadering.
Startpunt = mogelijkheden van mensen
Vb.: eigen kracht, herstelgericht werken, ervaringsdeskundigen in de hulpverlening,
zelforganisaties bij armoedebestrijding
• Naast individuele ook structurele focus: hoe maatschappelijke structuren aanpassen
zodat mensen met een beperking toch kunnen deelnemen?
HET TIJDPERK VAN DE MOGELIJKHEDEN?
Aandacht voor tekortkomingen verdwenen? => oude denken is niet verdwenen, dit is er zeker
nog!
• Voorbeeld: nudging bij mensen in armoede => met kleine stapjes gedrag manipuleren => bv.
bij mensen in een armoede een extra brief sturen of nog eens een berichtje aan het begin van
de maand om mensen te manipuleren/ stimuleren om bepaald gedrag te stellen!
• Voorbeeld: vooroordelen en stereotyperingen
VAN SOCIALE CONTROLE NAAR EMANCIPATIE
18DE-19DE EEUW:
• Doel sociaal werk: sociale controle.
Bv. heropvoedingsmaatregelen in de jeugdzorg, programma’s van sociale hygiëne of
arbeidsmarktbegeleiding: ze dienen tot sociale cohesie of reintegratie in de samenleving
• ‘Sociale controle-logica’ = instrumentalisering van het sociaal werk (inzetten voor de
realisatie van doelen die gelegen zijn buiten haar eigen praktijk).
NA WOII:
• Jaren 60: maatschappelijke contestatiebeweging
• Van verticale naar horizontale ondersteuningsrelaties: focus op onderhandeling
• Doel sociaal werk: emancipatie = kritische analyse van machtsrelaties die beletten dat
mensen (of groepen) tot hun recht komen en deze machtsrelaties ombuigen in een groter
respect voor de menselijke waardigheid.
3
, GEËMANCIPEERD SOCIAAL WERK?
• Sociale controle en emancipatie: 2 kenmerken van het sociaal werk doorheen de
geschiedenis.
• Sociaal werk begeeft zich op spanningsveld tussen beiden
= dubbelkarakter van het sociaal werk: sociaal werk is tegelijk controlerend en
emanciperend
• Cf. voorbeeld sociale huisvesting:
➢ Recht op wonen: burgers voorzien in hun materiële basisbehoeften (emancipatie)
➢ Verantwoordelijkheid om Nederlandse taal te leren als middel tot sociale integratie
(sociale controle)
➢ Voorwaarden aan mensenrecht!
VAN (OVERHEIDS)PATERNALISME NAAR GEBRUIKERSPARTICIPATIE
18DE-19DE EEUW:
• Sociaal werker als expert en vertegenwoordiger van een superieure moraal
• Cliënten als ‘objecten’ van zorg’
• Aanbodsgerichte logica: cliënt past zich aan aan de structuren van het sociaal werk
Wij weten wat goed en rechtvaardig is!
NA WOII:
• Recht op zelfbeschikking
• Democratische welzijnsbenadering:
- Mede-actorschap van cliënten
- Dialogische relatie tussen sociaal werker en cliënt
- Participatieve opvatting
• Ontwikkeling naar vraaggerichte praktijken in het sociaal werk
KLANT IS KONING?
• Vraaggericht werken respectvoller?
➢ Afwezigheid zorgvraag betekent niet afwezigheid zorgbehoefte
➢ ‘Bemoeizorg’, ‘aanklampende zorg’: nieuwe vormen van paternalisme?
• Pamflet Paul Kuypers en Jos van der Lans: “Naar een modern paternalisme” en Evelien
Tonkens: “Handboek moraliseren: burgerschap en ongedeelde moraal (zie ook OLOD
Professionalisering en Ethische Aspecten + Beroepsethisch Handelen)
• Zorgwekkende zorgmijders zijn eigenlijk zorgvuldige zorgzoekers (Sociaal.net)
VAN PRIVAAT NAAR PUBLIEK
18DE-19DE EEUW:
• Ontstaan sociaal werk vanuit caritas en filantropie = private actoren
• Kenmerken = gunstkarakter
NA WOII:
• Ontwikkeling verzorgingsstaat: overheid verantwoordelijk voor de uitbouw van sociale
arrangementen
• Kenmerken: sociale gelijkheid en rechtvaardigheid
4
