Diergedrag en dierenwelzijn
Conflict en abnormaal gedrag
- Normaal vs abnormaal gedrag
o Op fysiologisch niveau
▪ Stress
▪ Motivatie
o Op gedragsniveau
▪ Frustratie
▪ Vrije en onvrije conflicten
▪ Stereotypieën & andere abnormale gedragingen
o Normaal ↔abnormaal gedrag
▪ Normaal gedrag / “ethological needs” herkennen
▪ Norm is het gedrag zoals het geëvolueerd is de natuurlijke habitat van een
diersoort
▪ (on)mogelijkheid tot adaptatie in gedomesticeerde omgeving
▪ Informatiebronnen omtrent normaal gedrag
• Gedrag van wilde voorouders
o Kan niet bij paard: zijn gedomesticeerd
o Bij hond en varken kan je dit wel
• Gedrag van verwilderde dieren (‘feral animals’)
o Paard
▪ Andere bronnen
• Statistisch, functionele aspecten of culturele aspecten
o Statistisch: 80% paarden likt hun voerbak uit na
voedermoment
o Functioneel: stereotypieën zijn functioneel bij sommige
dieren
o Cultureel: jonge hengsten moeten oefenen, dus gaan dit
op weidegenoten doen
- Niet kunnen uitoefenen normaal gedrag → frustratie
o Als beloningscentrum niet geactiveerd kan worden → frustratie
▪ In situaties met normale ethological needs bv. willen zwemmen terwijl
het vriest. = vrije conflicten
Vrije conflicten
- Voorbeeld
o Onverenigbaar gedrag
, ▪ Groomen + zingen
o Onderbroken of verhinderd gedrag bv. copuleren en opeens predator
▪ Kan leiden tot frustratie
- Typen conflictgedrag
o Ambivalent gedrag
▪ Meest voorkomend
▪ Simultaan ambivalent gedrag
• Mengen van beide gedragingen
Mengvormen van
o ‘Dreighoudingen’/agressie& ‘submissie’
gezichtsuitdrukkingen
→ intern in conflict
Haren recht overeind,
korte mondhoek
Tongelen, oren opzij
en staart onder
lichaam
▪ Successief ambivalent gedrag
• Afwisselend ene en andere gedrag
o vb. territoriale grens conflicten
o Intentie beweging
▪ Gedrag beginnen maar niet doorzetten
• Bv. poot heffen (zwerf) hond, vogels die willen wegvliegen maar
dit niet doen
• = ritualisatie bv. pointers zullen hun poot opheffen zodat ze
kunnen pointen waar de prooi ligt (gedrag wordt gestimuleerd
waardoor het geritualiseerd wordt)
o Omgericht of re-directie gedrag (vrije vorm)
▪ Gedrag op vervangend/ongewoon object
• Poezen → agressie op buur poes (niet bereikbaar) → speelgoedje,
krabpaal
• Re-directie of cascade: richting paarden / kippen die telkens lager
in rang staan
▪ Vaak bij sociaal levende dieren
• Meestal niet op jonge dieren, hebben mechanismen om aan te
tonen dat ze hier nog niet capabel voor zijn.
- Oversprong of irrelevant gedrag– displacement gedrag
o Vaak voorkomend
o Bij langdurig systeem ineens over naar ander systeem
▪ Vb. vechten → poetsen / nest bouwen (onderhoudsgedrag of
voedingsgedrag)
▪ Waarom?
• Belangrijkste verklaringen zijn:
, o “De-arousal function”: spanning dalen van onoplosbare
problemen bij gelijkwaardige dieren. (niet “opgeven” maar
wel onderbreken)
▪ Gapen
o Disinhibitie hypothese: 2 gedragssystemen inhiberen
elkaar (A en B) waardoor ze de spanning oplossen door
een ander gedragssysteem (C) te doen.
Onvrije conflicten
- Zie je vnl. in gevangenschap: hebben niet alle ethological needs tot beschikking. Hierbij
krijg je blijvende frustratie die leidt tot chronische stress of onvrije conflicten. De
omstandigheden laten het soort specifieke gedrag niet toe bv. beweging, voeding,
groepsgedrag
o Voorbeeld: ijsberen, tijgers in gevangenschap. Ze hebben enorme territoria nodig
en bewegen enorm veel. Het is niet altijd een probleem bv. tijgers lopen veel heen
en weer. Het is wel een probleem als de HPA-as chronisch gestimuleerd wordt en
het gedrag op een verkeerd substraat gericht is, abnormale frequentie of afwijkt
vh normale ethogram.
Interne conflicten
- Conflict
o Wanneer 2 gedragssystemen gelijke mate geactiveerd →strijden om voorrang
o Vrije conflicten bv. prooi achterna gezeten door predator (hoge stress, snel weg)
▪ Tijdelijk
▪ Vrije toegang alle gedragssystemen
▪ Acute stress
o Onvrije conflicten
, ▪ Langdurig
▪ Niet alle gedragssystemen uitvoerbaar
▪ →Gestoord gedrag
▪ →chronische stress (welzijnsstoring)
▪ Abnormaal gedrag
• Het gedrag afwijkt van het normale ethogram
• Het op het verkeerde substraat is gericht
• Het voorkomt in een abnormale mate (frequentie)
Onvrije conflicten
- Homeostase met een of meer normen niet op gewenste waarde te houden over langere
periode bv. omdat:
o Onmisbare milieu eigenschap ontbreekt
▪ Nestmateriaal bv. varkens, pluimvee
o Verhindering passend gedrag uit te voeren
▪ Exploreren aangebonden zeug
o Aanvankelijke conflict gedrag wordt permanent
▪ Hierbij krijg je hormonen permanent in hogere staat
o Energie kan niet afgevoerd
- Gestoord of abnormaal gedrag (‘normaal gedrag in abnormale omgeving’) → 4 soorten
o Omgericht gedrag (onvrije vorm) (1)
▪ Zelf of omgevingsgericht bv. zuigen en eten van niet eetbare dingen in
omgeving oa. staart andere dieren1
▪ Extreem zelf groomen (tot bloedens aan toe soms)
▪ Cross (X)-suckling – zogen bij leeftijdsgenoot
▪ Copuleren met zelfde sexe of andere soort
▪ (jonge) dieren als objecten beschouwen
o Beschadigend gedrag (2)
▪ Primaire mutilatie
• Zuiver gedragsprobleem
o Angst/chronische frustratie → stress bv. verlatingsangst
bij de hond, te lange sociale isolatie, seksuele frustratie
en gebrek aan beweging bij het paard, te weinig
fourageergedrag papegaai.
• Gevolg van fysieke problemen 2
o Fysieke pijn/irritatie bv. ectoparasieten, maagzweren →
extreem groomen, likken aan regio waar pijn of irritatie is.
▪ Secundaire mutilatie
• Door een ander gedrag veroorzaakt
o Door stereotiep gedrag tegen een muurtje komen en zo
letsels opdoen,…
o Tgv omgericht gedrag bv. verenpikken bij kippen die niet
kunnen scharrelen, staartbijten biggen in hokken zonder
1
Staarten couperen mag niet meer !!!
Wetgeving: dieren moeten gehouden worden op een manier te aan hun “ethological needs” tegemoet
komen
2
Altijd eerst kijken of er een fysiek probleem is
Conflict en abnormaal gedrag
- Normaal vs abnormaal gedrag
o Op fysiologisch niveau
▪ Stress
▪ Motivatie
o Op gedragsniveau
▪ Frustratie
▪ Vrije en onvrije conflicten
▪ Stereotypieën & andere abnormale gedragingen
o Normaal ↔abnormaal gedrag
▪ Normaal gedrag / “ethological needs” herkennen
▪ Norm is het gedrag zoals het geëvolueerd is de natuurlijke habitat van een
diersoort
▪ (on)mogelijkheid tot adaptatie in gedomesticeerde omgeving
▪ Informatiebronnen omtrent normaal gedrag
• Gedrag van wilde voorouders
o Kan niet bij paard: zijn gedomesticeerd
o Bij hond en varken kan je dit wel
• Gedrag van verwilderde dieren (‘feral animals’)
o Paard
▪ Andere bronnen
• Statistisch, functionele aspecten of culturele aspecten
o Statistisch: 80% paarden likt hun voerbak uit na
voedermoment
o Functioneel: stereotypieën zijn functioneel bij sommige
dieren
o Cultureel: jonge hengsten moeten oefenen, dus gaan dit
op weidegenoten doen
- Niet kunnen uitoefenen normaal gedrag → frustratie
o Als beloningscentrum niet geactiveerd kan worden → frustratie
▪ In situaties met normale ethological needs bv. willen zwemmen terwijl
het vriest. = vrije conflicten
Vrije conflicten
- Voorbeeld
o Onverenigbaar gedrag
, ▪ Groomen + zingen
o Onderbroken of verhinderd gedrag bv. copuleren en opeens predator
▪ Kan leiden tot frustratie
- Typen conflictgedrag
o Ambivalent gedrag
▪ Meest voorkomend
▪ Simultaan ambivalent gedrag
• Mengen van beide gedragingen
Mengvormen van
o ‘Dreighoudingen’/agressie& ‘submissie’
gezichtsuitdrukkingen
→ intern in conflict
Haren recht overeind,
korte mondhoek
Tongelen, oren opzij
en staart onder
lichaam
▪ Successief ambivalent gedrag
• Afwisselend ene en andere gedrag
o vb. territoriale grens conflicten
o Intentie beweging
▪ Gedrag beginnen maar niet doorzetten
• Bv. poot heffen (zwerf) hond, vogels die willen wegvliegen maar
dit niet doen
• = ritualisatie bv. pointers zullen hun poot opheffen zodat ze
kunnen pointen waar de prooi ligt (gedrag wordt gestimuleerd
waardoor het geritualiseerd wordt)
o Omgericht of re-directie gedrag (vrije vorm)
▪ Gedrag op vervangend/ongewoon object
• Poezen → agressie op buur poes (niet bereikbaar) → speelgoedje,
krabpaal
• Re-directie of cascade: richting paarden / kippen die telkens lager
in rang staan
▪ Vaak bij sociaal levende dieren
• Meestal niet op jonge dieren, hebben mechanismen om aan te
tonen dat ze hier nog niet capabel voor zijn.
- Oversprong of irrelevant gedrag– displacement gedrag
o Vaak voorkomend
o Bij langdurig systeem ineens over naar ander systeem
▪ Vb. vechten → poetsen / nest bouwen (onderhoudsgedrag of
voedingsgedrag)
▪ Waarom?
• Belangrijkste verklaringen zijn:
, o “De-arousal function”: spanning dalen van onoplosbare
problemen bij gelijkwaardige dieren. (niet “opgeven” maar
wel onderbreken)
▪ Gapen
o Disinhibitie hypothese: 2 gedragssystemen inhiberen
elkaar (A en B) waardoor ze de spanning oplossen door
een ander gedragssysteem (C) te doen.
Onvrije conflicten
- Zie je vnl. in gevangenschap: hebben niet alle ethological needs tot beschikking. Hierbij
krijg je blijvende frustratie die leidt tot chronische stress of onvrije conflicten. De
omstandigheden laten het soort specifieke gedrag niet toe bv. beweging, voeding,
groepsgedrag
o Voorbeeld: ijsberen, tijgers in gevangenschap. Ze hebben enorme territoria nodig
en bewegen enorm veel. Het is niet altijd een probleem bv. tijgers lopen veel heen
en weer. Het is wel een probleem als de HPA-as chronisch gestimuleerd wordt en
het gedrag op een verkeerd substraat gericht is, abnormale frequentie of afwijkt
vh normale ethogram.
Interne conflicten
- Conflict
o Wanneer 2 gedragssystemen gelijke mate geactiveerd →strijden om voorrang
o Vrije conflicten bv. prooi achterna gezeten door predator (hoge stress, snel weg)
▪ Tijdelijk
▪ Vrije toegang alle gedragssystemen
▪ Acute stress
o Onvrije conflicten
, ▪ Langdurig
▪ Niet alle gedragssystemen uitvoerbaar
▪ →Gestoord gedrag
▪ →chronische stress (welzijnsstoring)
▪ Abnormaal gedrag
• Het gedrag afwijkt van het normale ethogram
• Het op het verkeerde substraat is gericht
• Het voorkomt in een abnormale mate (frequentie)
Onvrije conflicten
- Homeostase met een of meer normen niet op gewenste waarde te houden over langere
periode bv. omdat:
o Onmisbare milieu eigenschap ontbreekt
▪ Nestmateriaal bv. varkens, pluimvee
o Verhindering passend gedrag uit te voeren
▪ Exploreren aangebonden zeug
o Aanvankelijke conflict gedrag wordt permanent
▪ Hierbij krijg je hormonen permanent in hogere staat
o Energie kan niet afgevoerd
- Gestoord of abnormaal gedrag (‘normaal gedrag in abnormale omgeving’) → 4 soorten
o Omgericht gedrag (onvrije vorm) (1)
▪ Zelf of omgevingsgericht bv. zuigen en eten van niet eetbare dingen in
omgeving oa. staart andere dieren1
▪ Extreem zelf groomen (tot bloedens aan toe soms)
▪ Cross (X)-suckling – zogen bij leeftijdsgenoot
▪ Copuleren met zelfde sexe of andere soort
▪ (jonge) dieren als objecten beschouwen
o Beschadigend gedrag (2)
▪ Primaire mutilatie
• Zuiver gedragsprobleem
o Angst/chronische frustratie → stress bv. verlatingsangst
bij de hond, te lange sociale isolatie, seksuele frustratie
en gebrek aan beweging bij het paard, te weinig
fourageergedrag papegaai.
• Gevolg van fysieke problemen 2
o Fysieke pijn/irritatie bv. ectoparasieten, maagzweren →
extreem groomen, likken aan regio waar pijn of irritatie is.
▪ Secundaire mutilatie
• Door een ander gedrag veroorzaakt
o Door stereotiep gedrag tegen een muurtje komen en zo
letsels opdoen,…
o Tgv omgericht gedrag bv. verenpikken bij kippen die niet
kunnen scharrelen, staartbijten biggen in hokken zonder
1
Staarten couperen mag niet meer !!!
Wetgeving: dieren moeten gehouden worden op een manier te aan hun “ethological needs” tegemoet
komen
2
Altijd eerst kijken of er een fysiek probleem is
