JOURNALISTIEK EN INFORMATIE
INTRODUCTIE
A. DOELSTELLINGEN VAK
1) Wetenschappelijke inzichten over de brede nieuwsecologie en journalistiek kritisch
analyseren, evalueren en integreren.
a. Modellen, theorieën en onderzoeksresultaten binnen het mediadomein en productie- en
verwerkingsprocessen van nieuws in het bijzonder analyseren, evalueren en integreren.
b. De verhouding tussen journalisten, (media)bedrijven, technologie, belangengroepen en
de brede samenleving duiden en kritisch evalueren.
c. De relatie tussen actoren, factoren en processen in de journalistiek analyseren en
kritisch tegen het licht houden.
2) Zelfstandig en kritisch reflecteren over cruciale journalistieke deelaspecten (journalistieke
culturen, productieproces, gehanteerde informatieparadigma en bronnengebruik, strijd
tegen fake news, hybride nieuwsformats en hun impact, mediaconcentratie binnen het
journalistieke veld etcetera).
a. Reflecteren en debatteren over de rol van journalistiek en de invloed van journalistiek op
de maatschappij en vice versa
b. Journalistieke rollen, principes, bronnen, genres en formats kunnen onderscheiden en
tegen mekaar afzetten met aandacht voor een verschuivende historische context en
verschillende journalistieke culturen.
3) Nieuwe ontwikkelingen binnen de discipline van de journalistiek en het journalistieke
productieproces kritisch bekijken en in context plaatsen.
Nieuwsecologie= omgeving waarin nieuwswaarden gemaakt, geselecteerd en geproduceerd worden →
niet enkel focus op ecologie, maar ook economische en wetgevende druk → verschillende lagen in kaart
proberen brengen om het productieproces van nieuws te begrijpen
Narratieve journalistiek= storytelling om publiek zo aandachtig mogelijk te maken en bepaalde zaken
luchtiger te vertellen (podcasts,…)
B. INHOUD LESSEN
• Les 1-2: Inleiding en nieuwsecologie: nieuwsmodellen, spelers in het veld en mediaconcentratie
• Les 3: Nieuwsbronnen, nieuwsselectie en gatekeepers: vroeger en nu
• Les 4: Nieuwsgenres en formats: van klassiekers tot podcasts en narratieve journalistiek
• Les 5: Journalistieke rolpercepties, cultuur, identiteit en het beroep journalist
• Les 6: Anders dan mainstream: alternatieve nieuwsmerken, kenmerken en motieven
• Les 7 (di 24 maart): onderzoeksjournalistiek en informatievergaring rond cold cases – gastcollege
Kurt Wertelaers
• Les 8: (di 31 maart): recht op informatie vs. recht op privacy en bescherming van het onderzoek:
woordvoerder parket Leuven over relatie gerecht - journalistiek
• Les 9: Informatie, misinformatie en fake news : geloofwaardigheid op de helling
EVALUATIE EN CURSUSMATERIAAL
• Cursusmateriaal: slides en teksten (=reader) op Toledo
• Examen: open vragen (schriftelijk, gesloten boek). Theoretische vragen maar ook
toepassingsvragen waarbij gevraagd wordt een bepaalde case uit te werken volgens een
bepaalde geziene theorie op richtlijnen.
o “Wat is een persbericht dat voldoet aan de richtlijnen van het parket, waar zitten de
inbreuken als dit zou voorvallen in de realiteit?”
1
,LINK MET MEDIALAB 4
• Opdracht 1: Jobshadowing communicatieprofessional (individueel)
o Kan journalist, eindredacteur, hoofdredacteur, videojournalist, social mediabeheer
redactie, persfotograaf, radioreportagemaker, true crime podcaster,… zijn, maar moet
niet
• Opdracht 2: Journalistiek interview en schrijfopdracht: journalistieke long read nieuwsartikel over
mediabeleidsontwerp naar keuze (groep van 4 studenten)
o Met 4 mensen een topic zoeken
o Rol van journalistiek opnemen → miniredactie → mensen zoeken om te interviewen
TOPIC 1: VAN COMMUNICATIEMODELLEN NAAR NIEUWSECOLOGIE, POP -UP
NIEUWSECOLOGIE, MEDIA- EN INFORMATIEGELETTERDHEID
LES 1: VAN COMMUNICATIEMODELLEN NAAR NIEUWSECOLOGIE
Nieuwsecologie vertrekt van het startpunt ‘wat is nieuws’
VOORBEELD VAN NIEUWSBERICHT
• Gaat over politieke partij die een nieuwsapp heeft gelanceerd
• Vraag aan ons: zou je die nieuwsapp als nieuws categoriseren? - “Nieuwsapp” tussen
aanhalingstekens?
o Is het wel objectief genoeg om nieuws genoemd te worden? Wat zit er achter, wat is de
bedoeling?
o Het gaat om een aantal typische kenmerken die we willen toeschrijven aan accurate,
juiste informatie/journalistiek werk, dat we in vraag kunnen stellen
o Steeds meer partijen zullen dit gaan toepassen om het publiek te bereiken
o In welke mate gaat de ideologie van de partij doorschijnen?
• Men gaat ervan uit dat nieuws onpartijdig zou moeten zijn en zo’n nieuwsapp is natuurlijk wel
gelinkt aan een bepaalde partij
WAAROM DOET EEN PARTIJ DAT?
• Mensen dichtbij hun te houden, verbinding sterker maken
2
, • In de “nieuwsrubriek”
o Opvallend: de apps zijn in de appwinkels terug te vinden in de categorie “nieuws”, en
staan dus naast die van effectieve nieuwsmedia als De Morgen, HLN en VRT NWS
o Reactie vanuit de partijen zelf: bv: “we willen een ander soort nieuws brengen, nieuws
dat anders is dan de mainstream, nieuws vanuit onze partij” gezegd vanuit een partij
▪ Daar speelt niet alleen mee dat het niet neutraal is, ook een ander voordeel
VOORDEEL VOOR DE PARTIJ?
• Een nieuwsapp van een politieke partij zorgt voor rechtstreeks contact met het potentiële
kiespubliek.
• Voor partijen is dit makkelijk omdat ze hun boodschap ongefilterd kunnen doorgeven aan hun
eindpubliek.
• Partij heeft de controle over het geheel, je hebt geen medium meer nodig. Je zit letterlijk aan de
knoppen, je bepaald wat er naar buiten gaat en ook de manier waarop je het verwoord.
o Als nieuwsconsument is het belangrijk gefilterd nieuws te krijgen, bij zo’n nieuwsapp is er
geen check gebeurd, de tussenstap of filter van traditionele media valt weg.
• Nieuwsmerk bedoeling: tussen de bron en het brede publiek staat
o Bron zelf heeft geen nieuwsmerk nodig maar rechtstreek targetten op doelgroep → geen
filter
o Alle frames die gebruikt worden= geen filter meer nodig → geen kritische massa die het
niet in vraag gaat stellen
o Geen probleem want
▪ Het is een extra bron of kanaal die samen met andere spelers bestaat
▪ Als andere spelers gehinderd worden= moeilijkere situatie
▪ Informatie op rechtstreekse manier naar publiek gaat
• Partijen willen de app vaak koppelen aan hun ledenbestand.
• Bij installatie moet de gebruiker meestal toestemming geven of bepaalde gegevens aanvinken.
o Hierdoor krijgen partijen extra informatie over potentiële kiezers.
• Ze kunnen zo: hun bereik en achterban vergroten, rechtstreeks met die groep communiceren en
data verzamelen over gebruikers.
o Die extra data kan gebruikt worden om voorstellen rechtstreeks af te toetsen bij hun
achterban.
• De app bevat dus wel nieuws, maar vanuit een specifieke invalshoek met duidelijke
strategische voordelen voor de partij zelf.
VOORBEELD NIEUWS: HET JAKE PAUL -EFFECT IN MILAAN
• Verdienmodel influencer
• Kritiek op Jutta Leerdam haar gebruik van privéjets omdat ze rijk is
• Link met journalistiek
o Negeert de pers en wilt er niet met praten
o Reden: ze wou eerst via haar eigen kanalen communiceren
o “Ik geef al zo veel informatie vrij, ik ben al open MAAR dat is via haar eigen kanalen”
o “Ik wil mij kunnen focussen op mijn wedstrijd en in mijn eigen bubbel blijven”
• Eerst geen interviews afnemen → dan toch interview laten afnemen → daar ging het mis
o Er werd kritiek geuit in het interview: kritische vragen over privé leven en verzorging van
zichzelf en blessure die ze had en behandeling ervan
o Vragen die een sporter niet wil horen
• Zelfde als bij politieke partijen
o Sportpersoonlijkheden: rechtstreeks achterban hebben + inkomstenmodel (sporter +
influencer)
o Spanning tussen verschillende kanten van het spectrum (sport en journalistiek)
o Belangrijk om te bekijken: sportverslaggeving → investering in nodig om op een goede
manier te laten gebeuren
• Olympische spelen: rechten ervan in de pocket
3
, o Andere sporten: sportrechten → sport als iets dat geld kost om uit te zenden, want je
hebt de rechten nodig
o Mediabeleid geeft duidelijke richtlijnen mee: opgelet! Rechten betekent niet dat je kan
doen wat je wilt
o Grote spelers uit het buitenland kopen die rechten op en doen er niks mee en maken het
duurder
• België: belastingen, inkomsten openbare omroep
o Wij als publiek moeten extra betalen voor specifieke sportrechten (abonnementen)
o 1 concrete speler in dit vb., maar hele olievlek die ermee samenhangt
▪ Pers aandacht
▪ Aandacht voor sport, sponsors, hele ploeg
o = ecosysteem dat op elkaar inhaakt
• Aantal uitzonderingen die dit gedrag kunnen permitteren, maar andere sporters, omroepers en
zenders hebben er wel problemen mee → problemen met sportrechten te betalen
WAT IS NIEUWS?
• Eigen nieuwsgebruik?
• Kanalen?
• Frequentie? Locatie? Routines?
• Vgl met familieleden en andere generaties?
• Definities vs. eigen perceptie van wat nieuws is en niet is?
• Attitude t.o.v. nieuws?
• Eigen ambities binnen de nieuwssector ?
• Favoriete nieuwsmerken? Reden voorkeur?
• Negatieve percepties t.o.v. nieuwsmerken? Reden afkeur?
DOORSNEE DAG: WANNEER KOM JE IN CONTACT MET NIEUWS?
• Via sociale media
• Informatie binnen door anderen aan (opinieleiders)
o (bv. ontbijttafel, ouders kijken tv journaal en jij kijkt mee, bv ouders hebben papieren
krant gekocht en jij gaat daarin lezen omdat het daar ergens in je huis ligt, …)
• Pushmeldingen van de nieuwsapp
• Podcast: Het Kwartier
• Radionieuws: een van de meest onderschatte kanalen
o Multitasking: ondertussen snel geüpdatet
o Heel veel verschillende soorten: regionaal,…
• Nieuwsmerken die gratis nieuws aandienen aan jongeren
o Binding: hoop is er dan nadien de doelgroep de overstap zou maken naar binding en een
abonnement
• Wat je zal gebruiken kan te maken hebben met het financiële aspect (bv. De Standaard is het
goedkoopste voor studenten)
• Je bent niet altijd even bewust bezig met nieuwsgebruik, soms ook incidenteel gebruik
• Routine en gewoonte → Uses & Gratifications: gebruik en noden
o Surveillance en informatiebehoeften: we willen weten wat er gebeurt in de wereld
o Gewoonten ~ eeuwige klant → werkt dit nog nu dat er veel alternatieven zijn die gratis
zijn?
o Entertainment: “infotainment” → zit in ons dagelijks aanbod van nieuws zonder dat we
het doorhebben
De vraag over wat is nieuws?: dus de vraag is of nieuwsgebruikers telkens even bewust bezig zijn met
nieuwsgebruik
➔ Deze vraag lijkt simpel, maar is eigenlijk heel complex, er zijn vanuit de makers kant verschillende
visies op en ook zeker vanuit de publiekskant zijn er verschillende visies op
4
INTRODUCTIE
A. DOELSTELLINGEN VAK
1) Wetenschappelijke inzichten over de brede nieuwsecologie en journalistiek kritisch
analyseren, evalueren en integreren.
a. Modellen, theorieën en onderzoeksresultaten binnen het mediadomein en productie- en
verwerkingsprocessen van nieuws in het bijzonder analyseren, evalueren en integreren.
b. De verhouding tussen journalisten, (media)bedrijven, technologie, belangengroepen en
de brede samenleving duiden en kritisch evalueren.
c. De relatie tussen actoren, factoren en processen in de journalistiek analyseren en
kritisch tegen het licht houden.
2) Zelfstandig en kritisch reflecteren over cruciale journalistieke deelaspecten (journalistieke
culturen, productieproces, gehanteerde informatieparadigma en bronnengebruik, strijd
tegen fake news, hybride nieuwsformats en hun impact, mediaconcentratie binnen het
journalistieke veld etcetera).
a. Reflecteren en debatteren over de rol van journalistiek en de invloed van journalistiek op
de maatschappij en vice versa
b. Journalistieke rollen, principes, bronnen, genres en formats kunnen onderscheiden en
tegen mekaar afzetten met aandacht voor een verschuivende historische context en
verschillende journalistieke culturen.
3) Nieuwe ontwikkelingen binnen de discipline van de journalistiek en het journalistieke
productieproces kritisch bekijken en in context plaatsen.
Nieuwsecologie= omgeving waarin nieuwswaarden gemaakt, geselecteerd en geproduceerd worden →
niet enkel focus op ecologie, maar ook economische en wetgevende druk → verschillende lagen in kaart
proberen brengen om het productieproces van nieuws te begrijpen
Narratieve journalistiek= storytelling om publiek zo aandachtig mogelijk te maken en bepaalde zaken
luchtiger te vertellen (podcasts,…)
B. INHOUD LESSEN
• Les 1-2: Inleiding en nieuwsecologie: nieuwsmodellen, spelers in het veld en mediaconcentratie
• Les 3: Nieuwsbronnen, nieuwsselectie en gatekeepers: vroeger en nu
• Les 4: Nieuwsgenres en formats: van klassiekers tot podcasts en narratieve journalistiek
• Les 5: Journalistieke rolpercepties, cultuur, identiteit en het beroep journalist
• Les 6: Anders dan mainstream: alternatieve nieuwsmerken, kenmerken en motieven
• Les 7 (di 24 maart): onderzoeksjournalistiek en informatievergaring rond cold cases – gastcollege
Kurt Wertelaers
• Les 8: (di 31 maart): recht op informatie vs. recht op privacy en bescherming van het onderzoek:
woordvoerder parket Leuven over relatie gerecht - journalistiek
• Les 9: Informatie, misinformatie en fake news : geloofwaardigheid op de helling
EVALUATIE EN CURSUSMATERIAAL
• Cursusmateriaal: slides en teksten (=reader) op Toledo
• Examen: open vragen (schriftelijk, gesloten boek). Theoretische vragen maar ook
toepassingsvragen waarbij gevraagd wordt een bepaalde case uit te werken volgens een
bepaalde geziene theorie op richtlijnen.
o “Wat is een persbericht dat voldoet aan de richtlijnen van het parket, waar zitten de
inbreuken als dit zou voorvallen in de realiteit?”
1
,LINK MET MEDIALAB 4
• Opdracht 1: Jobshadowing communicatieprofessional (individueel)
o Kan journalist, eindredacteur, hoofdredacteur, videojournalist, social mediabeheer
redactie, persfotograaf, radioreportagemaker, true crime podcaster,… zijn, maar moet
niet
• Opdracht 2: Journalistiek interview en schrijfopdracht: journalistieke long read nieuwsartikel over
mediabeleidsontwerp naar keuze (groep van 4 studenten)
o Met 4 mensen een topic zoeken
o Rol van journalistiek opnemen → miniredactie → mensen zoeken om te interviewen
TOPIC 1: VAN COMMUNICATIEMODELLEN NAAR NIEUWSECOLOGIE, POP -UP
NIEUWSECOLOGIE, MEDIA- EN INFORMATIEGELETTERDHEID
LES 1: VAN COMMUNICATIEMODELLEN NAAR NIEUWSECOLOGIE
Nieuwsecologie vertrekt van het startpunt ‘wat is nieuws’
VOORBEELD VAN NIEUWSBERICHT
• Gaat over politieke partij die een nieuwsapp heeft gelanceerd
• Vraag aan ons: zou je die nieuwsapp als nieuws categoriseren? - “Nieuwsapp” tussen
aanhalingstekens?
o Is het wel objectief genoeg om nieuws genoemd te worden? Wat zit er achter, wat is de
bedoeling?
o Het gaat om een aantal typische kenmerken die we willen toeschrijven aan accurate,
juiste informatie/journalistiek werk, dat we in vraag kunnen stellen
o Steeds meer partijen zullen dit gaan toepassen om het publiek te bereiken
o In welke mate gaat de ideologie van de partij doorschijnen?
• Men gaat ervan uit dat nieuws onpartijdig zou moeten zijn en zo’n nieuwsapp is natuurlijk wel
gelinkt aan een bepaalde partij
WAAROM DOET EEN PARTIJ DAT?
• Mensen dichtbij hun te houden, verbinding sterker maken
2
, • In de “nieuwsrubriek”
o Opvallend: de apps zijn in de appwinkels terug te vinden in de categorie “nieuws”, en
staan dus naast die van effectieve nieuwsmedia als De Morgen, HLN en VRT NWS
o Reactie vanuit de partijen zelf: bv: “we willen een ander soort nieuws brengen, nieuws
dat anders is dan de mainstream, nieuws vanuit onze partij” gezegd vanuit een partij
▪ Daar speelt niet alleen mee dat het niet neutraal is, ook een ander voordeel
VOORDEEL VOOR DE PARTIJ?
• Een nieuwsapp van een politieke partij zorgt voor rechtstreeks contact met het potentiële
kiespubliek.
• Voor partijen is dit makkelijk omdat ze hun boodschap ongefilterd kunnen doorgeven aan hun
eindpubliek.
• Partij heeft de controle over het geheel, je hebt geen medium meer nodig. Je zit letterlijk aan de
knoppen, je bepaald wat er naar buiten gaat en ook de manier waarop je het verwoord.
o Als nieuwsconsument is het belangrijk gefilterd nieuws te krijgen, bij zo’n nieuwsapp is er
geen check gebeurd, de tussenstap of filter van traditionele media valt weg.
• Nieuwsmerk bedoeling: tussen de bron en het brede publiek staat
o Bron zelf heeft geen nieuwsmerk nodig maar rechtstreek targetten op doelgroep → geen
filter
o Alle frames die gebruikt worden= geen filter meer nodig → geen kritische massa die het
niet in vraag gaat stellen
o Geen probleem want
▪ Het is een extra bron of kanaal die samen met andere spelers bestaat
▪ Als andere spelers gehinderd worden= moeilijkere situatie
▪ Informatie op rechtstreekse manier naar publiek gaat
• Partijen willen de app vaak koppelen aan hun ledenbestand.
• Bij installatie moet de gebruiker meestal toestemming geven of bepaalde gegevens aanvinken.
o Hierdoor krijgen partijen extra informatie over potentiële kiezers.
• Ze kunnen zo: hun bereik en achterban vergroten, rechtstreeks met die groep communiceren en
data verzamelen over gebruikers.
o Die extra data kan gebruikt worden om voorstellen rechtstreeks af te toetsen bij hun
achterban.
• De app bevat dus wel nieuws, maar vanuit een specifieke invalshoek met duidelijke
strategische voordelen voor de partij zelf.
VOORBEELD NIEUWS: HET JAKE PAUL -EFFECT IN MILAAN
• Verdienmodel influencer
• Kritiek op Jutta Leerdam haar gebruik van privéjets omdat ze rijk is
• Link met journalistiek
o Negeert de pers en wilt er niet met praten
o Reden: ze wou eerst via haar eigen kanalen communiceren
o “Ik geef al zo veel informatie vrij, ik ben al open MAAR dat is via haar eigen kanalen”
o “Ik wil mij kunnen focussen op mijn wedstrijd en in mijn eigen bubbel blijven”
• Eerst geen interviews afnemen → dan toch interview laten afnemen → daar ging het mis
o Er werd kritiek geuit in het interview: kritische vragen over privé leven en verzorging van
zichzelf en blessure die ze had en behandeling ervan
o Vragen die een sporter niet wil horen
• Zelfde als bij politieke partijen
o Sportpersoonlijkheden: rechtstreeks achterban hebben + inkomstenmodel (sporter +
influencer)
o Spanning tussen verschillende kanten van het spectrum (sport en journalistiek)
o Belangrijk om te bekijken: sportverslaggeving → investering in nodig om op een goede
manier te laten gebeuren
• Olympische spelen: rechten ervan in de pocket
3
, o Andere sporten: sportrechten → sport als iets dat geld kost om uit te zenden, want je
hebt de rechten nodig
o Mediabeleid geeft duidelijke richtlijnen mee: opgelet! Rechten betekent niet dat je kan
doen wat je wilt
o Grote spelers uit het buitenland kopen die rechten op en doen er niks mee en maken het
duurder
• België: belastingen, inkomsten openbare omroep
o Wij als publiek moeten extra betalen voor specifieke sportrechten (abonnementen)
o 1 concrete speler in dit vb., maar hele olievlek die ermee samenhangt
▪ Pers aandacht
▪ Aandacht voor sport, sponsors, hele ploeg
o = ecosysteem dat op elkaar inhaakt
• Aantal uitzonderingen die dit gedrag kunnen permitteren, maar andere sporters, omroepers en
zenders hebben er wel problemen mee → problemen met sportrechten te betalen
WAT IS NIEUWS?
• Eigen nieuwsgebruik?
• Kanalen?
• Frequentie? Locatie? Routines?
• Vgl met familieleden en andere generaties?
• Definities vs. eigen perceptie van wat nieuws is en niet is?
• Attitude t.o.v. nieuws?
• Eigen ambities binnen de nieuwssector ?
• Favoriete nieuwsmerken? Reden voorkeur?
• Negatieve percepties t.o.v. nieuwsmerken? Reden afkeur?
DOORSNEE DAG: WANNEER KOM JE IN CONTACT MET NIEUWS?
• Via sociale media
• Informatie binnen door anderen aan (opinieleiders)
o (bv. ontbijttafel, ouders kijken tv journaal en jij kijkt mee, bv ouders hebben papieren
krant gekocht en jij gaat daarin lezen omdat het daar ergens in je huis ligt, …)
• Pushmeldingen van de nieuwsapp
• Podcast: Het Kwartier
• Radionieuws: een van de meest onderschatte kanalen
o Multitasking: ondertussen snel geüpdatet
o Heel veel verschillende soorten: regionaal,…
• Nieuwsmerken die gratis nieuws aandienen aan jongeren
o Binding: hoop is er dan nadien de doelgroep de overstap zou maken naar binding en een
abonnement
• Wat je zal gebruiken kan te maken hebben met het financiële aspect (bv. De Standaard is het
goedkoopste voor studenten)
• Je bent niet altijd even bewust bezig met nieuwsgebruik, soms ook incidenteel gebruik
• Routine en gewoonte → Uses & Gratifications: gebruik en noden
o Surveillance en informatiebehoeften: we willen weten wat er gebeurt in de wereld
o Gewoonten ~ eeuwige klant → werkt dit nog nu dat er veel alternatieven zijn die gratis
zijn?
o Entertainment: “infotainment” → zit in ons dagelijks aanbod van nieuws zonder dat we
het doorhebben
De vraag over wat is nieuws?: dus de vraag is of nieuwsgebruikers telkens even bewust bezig zijn met
nieuwsgebruik
➔ Deze vraag lijkt simpel, maar is eigenlijk heel complex, er zijn vanuit de makers kant verschillende
visies op en ook zeker vanuit de publiekskant zijn er verschillende visies op
4
