Thema 4: rechtvaardigheid
1. Cases: rechtvaardigheid is niet vaak eenduidig
- Dejan Veljkovic was hoofdverdachte in een zaak rond omkoping en
matchfixing in het voetbal.
- Hij werd spijtoptant en werkte mee met het gerecht.
- Daardoor kreeg hij een lichtere straf: max. 5 jaar cel met uitstel +
verbeurdverklaring van groot deel van zijn kapitaal.
- De zaak leidde tot discussie over rechtvaardigheid.
- Toont hoe herstelgericht werken en samenwerking met justitie tot
mildere straffen kunnen leiden.
- Schuldigen kunnen soms ongestraft of lichter gestraft blijven:
o Om onschuldigen te beschermen,
o Of omdat ze meewerken met het gerecht om andere daders te
vatten.
2. Belang van rechtvaardigheid
Rechtvaardigheid (RH) is een typisch filosofisch begrip, maar tegelijk vaak
onzichtbaar in het dagelijkse leven. Toch speelt het een belangrijke rol als
basisattitude bij mensen, zelfs al bij kinderen en bij sommige diersoorten.
Het begrip staat centraal binnen verschillende domeinen van de filosofie:
- Ethiek
- Sociale filosofie
- Rechtsfilosofie
- Politieke filosofie
Daarnaast is rechtvaardigheid één van de vier kardinale deugden, samen
met:
- Matigheid
- Sterkte
- Voorzichtigheid/verstandigheid
Volgens John Rawls is rechtvaardigheid het belangrijkste principe achter
sociale instellingen.
Ook Mark Elchardus Weyns benadrukt dat rechtvaardigheid een complexe
zaak is. In Wie wat woke? Beschrijft hij hoe lusten en lasten ongelijk
verdeeld zijn en hoe mensen via allerlei afhankelijkheden met elkaar
verbonden zijn. Daardoor is rechtvaardigheid niet eenvoudig af te wegen,
omdat veranderingen op één plaats vaak gevolgen hebben voor vele
anderen.
, 3. Wat is rechtvaardigheid
Rechtvaardigheid werkt vaak als een criterium om conflicten op te lossen,
al kan het tegelijk ook een bron van conflict zijn. Het begrip komt al voor in
de Codex Justinianus (6e eeuw) en wordt daar omschreven als:
“de constante en voortdurende wil om elk te geven wat die toekomt.”
Belangrijk is het onderscheid tussen het algemene concept
rechtvaardigheid en verschillende concrete invullingen of concepties
ervan.
In die definitie zitten verschillende elementen:
- Recht én plicht: “what we owe to each other”
- Een recht is altijd gericht op iemand of een groep, ongeacht wie dat
precies is (symbolisch voorgesteld door de blinddoek van Vrouwe
Justitia)
- De vraag of enkel mensen rechten hebben, of ook dieren en natuur
- Plichten kunnen uitgaan van:
o Individuen
o Organisaties
o Instituties zoals beleid en wetten
Rechtvaardigheid gaat dus niet alleen over individueel handelen, maar ook
over structurele gevolgen en maatschappelijke systemen. Onrecht kan
ontstaan door beleid of door collectieve gevolgen van individueel gedrag.
Daarnaast vertrekt rechtvaardigheid altijd vanuit regels of criteria:
- Niet willekeurig of arbitrair
- Regels kunnen verschillen op micro-, meso- en macroniveau
- Op intiem of persoonlijk niveau spelen soms andere verwachtingen
mee
Tot slot gaat rechtvaardigheid over wat iemand toekomt en wat
afdwingbaar is. Dat verschilt van begrippen zoals:
- Vriendschap
- Liefdadigheid
- Mededogen
- Vergeving
4. Verschillende vormen van rechtvaardigheid
Correctieve >< distributieve rechtvaardigheid
Correctieve (retributieve) rechtvaardigheid
Gaat over het rechtzetten van een fout, bijvoorbeeld iets teruggeven dat
onrechtmatig werd afgenomen. Het gaat meestal om een bilaterale relatie
1. Cases: rechtvaardigheid is niet vaak eenduidig
- Dejan Veljkovic was hoofdverdachte in een zaak rond omkoping en
matchfixing in het voetbal.
- Hij werd spijtoptant en werkte mee met het gerecht.
- Daardoor kreeg hij een lichtere straf: max. 5 jaar cel met uitstel +
verbeurdverklaring van groot deel van zijn kapitaal.
- De zaak leidde tot discussie over rechtvaardigheid.
- Toont hoe herstelgericht werken en samenwerking met justitie tot
mildere straffen kunnen leiden.
- Schuldigen kunnen soms ongestraft of lichter gestraft blijven:
o Om onschuldigen te beschermen,
o Of omdat ze meewerken met het gerecht om andere daders te
vatten.
2. Belang van rechtvaardigheid
Rechtvaardigheid (RH) is een typisch filosofisch begrip, maar tegelijk vaak
onzichtbaar in het dagelijkse leven. Toch speelt het een belangrijke rol als
basisattitude bij mensen, zelfs al bij kinderen en bij sommige diersoorten.
Het begrip staat centraal binnen verschillende domeinen van de filosofie:
- Ethiek
- Sociale filosofie
- Rechtsfilosofie
- Politieke filosofie
Daarnaast is rechtvaardigheid één van de vier kardinale deugden, samen
met:
- Matigheid
- Sterkte
- Voorzichtigheid/verstandigheid
Volgens John Rawls is rechtvaardigheid het belangrijkste principe achter
sociale instellingen.
Ook Mark Elchardus Weyns benadrukt dat rechtvaardigheid een complexe
zaak is. In Wie wat woke? Beschrijft hij hoe lusten en lasten ongelijk
verdeeld zijn en hoe mensen via allerlei afhankelijkheden met elkaar
verbonden zijn. Daardoor is rechtvaardigheid niet eenvoudig af te wegen,
omdat veranderingen op één plaats vaak gevolgen hebben voor vele
anderen.
, 3. Wat is rechtvaardigheid
Rechtvaardigheid werkt vaak als een criterium om conflicten op te lossen,
al kan het tegelijk ook een bron van conflict zijn. Het begrip komt al voor in
de Codex Justinianus (6e eeuw) en wordt daar omschreven als:
“de constante en voortdurende wil om elk te geven wat die toekomt.”
Belangrijk is het onderscheid tussen het algemene concept
rechtvaardigheid en verschillende concrete invullingen of concepties
ervan.
In die definitie zitten verschillende elementen:
- Recht én plicht: “what we owe to each other”
- Een recht is altijd gericht op iemand of een groep, ongeacht wie dat
precies is (symbolisch voorgesteld door de blinddoek van Vrouwe
Justitia)
- De vraag of enkel mensen rechten hebben, of ook dieren en natuur
- Plichten kunnen uitgaan van:
o Individuen
o Organisaties
o Instituties zoals beleid en wetten
Rechtvaardigheid gaat dus niet alleen over individueel handelen, maar ook
over structurele gevolgen en maatschappelijke systemen. Onrecht kan
ontstaan door beleid of door collectieve gevolgen van individueel gedrag.
Daarnaast vertrekt rechtvaardigheid altijd vanuit regels of criteria:
- Niet willekeurig of arbitrair
- Regels kunnen verschillen op micro-, meso- en macroniveau
- Op intiem of persoonlijk niveau spelen soms andere verwachtingen
mee
Tot slot gaat rechtvaardigheid over wat iemand toekomt en wat
afdwingbaar is. Dat verschilt van begrippen zoals:
- Vriendschap
- Liefdadigheid
- Mededogen
- Vergeving
4. Verschillende vormen van rechtvaardigheid
Correctieve >< distributieve rechtvaardigheid
Correctieve (retributieve) rechtvaardigheid
Gaat over het rechtzetten van een fout, bijvoorbeeld iets teruggeven dat
onrechtmatig werd afgenomen. Het gaat meestal om een bilaterale relatie
