GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
HOOFDSTUK 1: WAT IS GEZONDHEID? ............................................................................ 4
1.1 VERANDERENDE PERSPECTIEVEN...............................................................................................4
1.2 INDIVIDUELE, CULTURELE EN LEEFTIJDSGERELATEERDE PERSPECTIEVEN OP GEZONDHEID ......................5
1.3 WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE? ........................................................................................7
HOOFDSTUK 2: SOCIALE VERSCHILLEN IN ZIEKTE EN GEZONDHEID ................................. 8
2.1 GEZONDHEIDSVERSCHILLEN ....................................................................................................8
2.2 MINDERHEIDSSTATUS EN GEZONDHEID ..................................................................................... 10
2.3 GESLACHT EN GEZONDHEID ................................................................................................... 10
HOOFDSTUK 3: ONGEZOND GEDRAG............................................................................ 12
3.1 WAT IS GEZONDHEIDSBEVORDEREND GEDRAG? .......................................................................... 12
3.2 ROKEN, DRINKEN EN GEBRUIK VAN ILLEGALE DRUGS .................................................................... 13
3.3 ONBESCHERMD SEKSUEEL GEDRAG ......................................................................................... 21
3.4 ONGEZOND VOEDINGSPATROON ............................................................................................. 22
3.5 OVERGEWICHT .................................................................................................................... 24
HOOFDSTUK 4: GEZOND GEDRAG ................................................................................ 26
4.1 COMPLIANTIEGEDRAG ........................................................................................................... 26
4.2 GEZONDE VOEDING .............................................................................................................. 26
4.3 LICHAAMSBEWEGING............................................................................................................ 28
4.4 GEZONDHEIDSSCREENING ..................................................................................................... 29
4.5 VACCINATIE ........................................................................................................................ 31
HOOFDSTUK 5: MODELLEN VOOR HET VOORSPELLEN VAN GEZONDHEIDSGEDRAG ........ 32
5.1 DISTALE INVLOEDEN OP GEZONDHEIDSGEDRAG .......................................................................... 32
5.2 MODELLEN VAN GEZONDHEIDSGEDRAG .................................................................................... 34
5.3 SOCIALE EN COGNITIEVE MODELLEN VAN GEDRAGSVERANDERING .................................................. 35
5.4 MODELLEN VOOR GEFASEERDE GEDRAGSVERANDERING ............................................................... 36
HOOFDSTUK 6: GEDRAGSVERANDERING: MECHANISMEN EN METHODEN ...................... 37
1
,6.1 HET ONTWIKKELEN VAN INTERVENTIES VOOR DE VOLKSGEZONDHEID ............................................... 37
6.2 STRATEGIEËN OM RISICOGEDRAG TE VERANDEREN ...................................................................... 37
HOOFDSTUK 7: PREVENTIE VAN GEZONDHEIDSPROBLEMEN ......................................... 42
7.2 HET GEBRUIK VAN MASSAMEDIA............................................................................................... 42
7.4 PROGRAMMA’S VOOR GEZONDHEIDSBEVORDERING .................................................................... 42
7.5 HET GEBRUIK VAN NIEUWE TECHNOLOGIE.................................................................................. 43
HOOFDSTUK 10: STRESS .............................................................................................. 44
10.1 CONCEPTEN VAN STRESS ..................................................................................................... 44
10.2 TYPEN STRESS ................................................................................................................... 46
10.3 STRESS ALS FYSIOLOGISCHE REACTIE ..................................................................................... 48
10.4 HET VERBAND TUSSEN ZIEKTE EN STRESS ................................................................................. 49
HOOFDSTUK 15: PIJN ................................................................................................... 51
15.1 DE PIJNBELEVING ............................................................................................................... 51
15.2 BIOLOGISCHE MODELLEN VOOR PIJN ...................................................................................... 53
15.3 EEN PSYCHOBIOLOGISCHE THEORIE OVER PIJN ......................................................................... 57
15.4 MENSEN LEREN MET PIJN OM TE GAAN ..................................................................................... 59
HOOFDSTUK SLAAP ..................................................................................................... 65
1. DEFINITIE ............................................................................................................................. 65
2. SLAAPONDERZOEK ................................................................................................................. 65
3. SLAAPSTADIA ........................................................................................................................ 66
4. SLAAPCYCLUS....................................................................................................................... 68
5. CIRCADIANE RITMEN ............................................................................................................... 68
6. LEEFTIJD .............................................................................................................................. 68
7. SLAAPSTOORNISSEN............................................................................................................... 69
8. SLAAPMIDDELEN.................................................................................................................... 70
9. BEGELEIDING ........................................................................................................................ 70
HOOFDSTUK CVS ........................................................................................................ 73
1. EEN RECENT FENOMEEN? ........................................................................................................ 73
2. EPIDEMIOLOGIE..................................................................................................................... 73
3. OMSCHRIJVING ..................................................................................................................... 73
4. SYMPTOMEN ......................................................................................................................... 74
5. ETIOLOGIE............................................................................................................................ 74
6. DIAGNOSE ........................................................................................................................... 75
2
,7. CVS DIAGNOSTIEK = MULTIDISCIPLINAIR ...................................................................................... 76
8. BEHANDELING ...................................................................................................................... 76
9. REFERENTIECCRITERIA ............................................................................................................ 76
HOOFDSTUK PERINATALE ............................................................................................ 79
1. TERMINOLOGIE ..................................................................................................................... 79
2. PREVALENTIE ........................................................................................................................ 79
3. MATRESCENCE ...................................................................................................................... 81
4. COGNITIE ............................................................................................................................. 82
5. KRAAMPERIODE – POSTPARTUM................................................................................................. 82
6. WAT BETEKENT DIT VOOR DE HULPVERLENING?............................................................................. 82
3
, HOOFDSTUK 1: WAT IS GEZONDHEID?
1.1 VERANDERENDE PERSPECTIEVEN
– Van oudsher hebben mensen een relatie gezien tussen
→ Geest
→ God(en)
→ Fysieke gesteldheid
1.1.1 RELATIE TUSSEN LICHAAM EN GEEST
– Hippocrates (oudheid: 460 – 377 v.Chr.)
→ Ziekte = verstoord evenwicht tussen 4 circulerende lichaamsvloeistoffen (humores):
o Gele gal
o Slijm
o Bloed
o Zwarte gal
→ Genezing = opnieuw balans brengen via aderlaten, vasten, dieet,
geneesmiddelen
→ Lichaam en geest = 1 eenheid
→ Hoeveelheid sappen = persoonlijkheid
– Etiologie = oorzaak van een ziekte
– Galenus (129 – 199 n.Chr.)
→ De etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur lichamelijk
→ 4 lichamelijke humores → 4 temperamenten → specifieke ziekten
o Bv melancholieke vrouwen hadden grotere kans op borstkanker door grote hoeveelheid zwarte gal
→ De geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten
– Vroege middeleeuwen: geloof en spiritualiteit
→ Ziekte = straf van God of gevolg van kwade geesten die ziel binnendrongen
→ Verbod op wetenschappelijk onderzoek
→ Religieuze gezichtpunten hielden stand tot de renaissance begon
→ 160 n.Chr.: wetenschappelijke revolutie
– Descartes (1596 – 1650)
→ Lichaam en geest zijn 2 afzonderlijke/onafhankelijke entiteiten = dualisme
→ Lichaam = machine → mechanistisch standpunt
1.1.2 BIOMEDISCH ZIEKTEMODEL
– Reductionistisch
→ Gezondheid = afwezigheid van ziekte
→ Ziekten en symptomen hebben achterliggende fysiologische verklaring
→ Genezing werk mechanisch en rechtlijnig
→ Maar… waarom dan verschillende reacties van mensen?
4
INHOUDSOPGAVE
HOOFDSTUK 1: WAT IS GEZONDHEID? ............................................................................ 4
1.1 VERANDERENDE PERSPECTIEVEN...............................................................................................4
1.2 INDIVIDUELE, CULTURELE EN LEEFTIJDSGERELATEERDE PERSPECTIEVEN OP GEZONDHEID ......................5
1.3 WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE? ........................................................................................7
HOOFDSTUK 2: SOCIALE VERSCHILLEN IN ZIEKTE EN GEZONDHEID ................................. 8
2.1 GEZONDHEIDSVERSCHILLEN ....................................................................................................8
2.2 MINDERHEIDSSTATUS EN GEZONDHEID ..................................................................................... 10
2.3 GESLACHT EN GEZONDHEID ................................................................................................... 10
HOOFDSTUK 3: ONGEZOND GEDRAG............................................................................ 12
3.1 WAT IS GEZONDHEIDSBEVORDEREND GEDRAG? .......................................................................... 12
3.2 ROKEN, DRINKEN EN GEBRUIK VAN ILLEGALE DRUGS .................................................................... 13
3.3 ONBESCHERMD SEKSUEEL GEDRAG ......................................................................................... 21
3.4 ONGEZOND VOEDINGSPATROON ............................................................................................. 22
3.5 OVERGEWICHT .................................................................................................................... 24
HOOFDSTUK 4: GEZOND GEDRAG ................................................................................ 26
4.1 COMPLIANTIEGEDRAG ........................................................................................................... 26
4.2 GEZONDE VOEDING .............................................................................................................. 26
4.3 LICHAAMSBEWEGING............................................................................................................ 28
4.4 GEZONDHEIDSSCREENING ..................................................................................................... 29
4.5 VACCINATIE ........................................................................................................................ 31
HOOFDSTUK 5: MODELLEN VOOR HET VOORSPELLEN VAN GEZONDHEIDSGEDRAG ........ 32
5.1 DISTALE INVLOEDEN OP GEZONDHEIDSGEDRAG .......................................................................... 32
5.2 MODELLEN VAN GEZONDHEIDSGEDRAG .................................................................................... 34
5.3 SOCIALE EN COGNITIEVE MODELLEN VAN GEDRAGSVERANDERING .................................................. 35
5.4 MODELLEN VOOR GEFASEERDE GEDRAGSVERANDERING ............................................................... 36
HOOFDSTUK 6: GEDRAGSVERANDERING: MECHANISMEN EN METHODEN ...................... 37
1
,6.1 HET ONTWIKKELEN VAN INTERVENTIES VOOR DE VOLKSGEZONDHEID ............................................... 37
6.2 STRATEGIEËN OM RISICOGEDRAG TE VERANDEREN ...................................................................... 37
HOOFDSTUK 7: PREVENTIE VAN GEZONDHEIDSPROBLEMEN ......................................... 42
7.2 HET GEBRUIK VAN MASSAMEDIA............................................................................................... 42
7.4 PROGRAMMA’S VOOR GEZONDHEIDSBEVORDERING .................................................................... 42
7.5 HET GEBRUIK VAN NIEUWE TECHNOLOGIE.................................................................................. 43
HOOFDSTUK 10: STRESS .............................................................................................. 44
10.1 CONCEPTEN VAN STRESS ..................................................................................................... 44
10.2 TYPEN STRESS ................................................................................................................... 46
10.3 STRESS ALS FYSIOLOGISCHE REACTIE ..................................................................................... 48
10.4 HET VERBAND TUSSEN ZIEKTE EN STRESS ................................................................................. 49
HOOFDSTUK 15: PIJN ................................................................................................... 51
15.1 DE PIJNBELEVING ............................................................................................................... 51
15.2 BIOLOGISCHE MODELLEN VOOR PIJN ...................................................................................... 53
15.3 EEN PSYCHOBIOLOGISCHE THEORIE OVER PIJN ......................................................................... 57
15.4 MENSEN LEREN MET PIJN OM TE GAAN ..................................................................................... 59
HOOFDSTUK SLAAP ..................................................................................................... 65
1. DEFINITIE ............................................................................................................................. 65
2. SLAAPONDERZOEK ................................................................................................................. 65
3. SLAAPSTADIA ........................................................................................................................ 66
4. SLAAPCYCLUS....................................................................................................................... 68
5. CIRCADIANE RITMEN ............................................................................................................... 68
6. LEEFTIJD .............................................................................................................................. 68
7. SLAAPSTOORNISSEN............................................................................................................... 69
8. SLAAPMIDDELEN.................................................................................................................... 70
9. BEGELEIDING ........................................................................................................................ 70
HOOFDSTUK CVS ........................................................................................................ 73
1. EEN RECENT FENOMEEN? ........................................................................................................ 73
2. EPIDEMIOLOGIE..................................................................................................................... 73
3. OMSCHRIJVING ..................................................................................................................... 73
4. SYMPTOMEN ......................................................................................................................... 74
5. ETIOLOGIE............................................................................................................................ 74
6. DIAGNOSE ........................................................................................................................... 75
2
,7. CVS DIAGNOSTIEK = MULTIDISCIPLINAIR ...................................................................................... 76
8. BEHANDELING ...................................................................................................................... 76
9. REFERENTIECCRITERIA ............................................................................................................ 76
HOOFDSTUK PERINATALE ............................................................................................ 79
1. TERMINOLOGIE ..................................................................................................................... 79
2. PREVALENTIE ........................................................................................................................ 79
3. MATRESCENCE ...................................................................................................................... 81
4. COGNITIE ............................................................................................................................. 82
5. KRAAMPERIODE – POSTPARTUM................................................................................................. 82
6. WAT BETEKENT DIT VOOR DE HULPVERLENING?............................................................................. 82
3
, HOOFDSTUK 1: WAT IS GEZONDHEID?
1.1 VERANDERENDE PERSPECTIEVEN
– Van oudsher hebben mensen een relatie gezien tussen
→ Geest
→ God(en)
→ Fysieke gesteldheid
1.1.1 RELATIE TUSSEN LICHAAM EN GEEST
– Hippocrates (oudheid: 460 – 377 v.Chr.)
→ Ziekte = verstoord evenwicht tussen 4 circulerende lichaamsvloeistoffen (humores):
o Gele gal
o Slijm
o Bloed
o Zwarte gal
→ Genezing = opnieuw balans brengen via aderlaten, vasten, dieet,
geneesmiddelen
→ Lichaam en geest = 1 eenheid
→ Hoeveelheid sappen = persoonlijkheid
– Etiologie = oorzaak van een ziekte
– Galenus (129 – 199 n.Chr.)
→ De etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur lichamelijk
→ 4 lichamelijke humores → 4 temperamenten → specifieke ziekten
o Bv melancholieke vrouwen hadden grotere kans op borstkanker door grote hoeveelheid zwarte gal
→ De geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten
– Vroege middeleeuwen: geloof en spiritualiteit
→ Ziekte = straf van God of gevolg van kwade geesten die ziel binnendrongen
→ Verbod op wetenschappelijk onderzoek
→ Religieuze gezichtpunten hielden stand tot de renaissance begon
→ 160 n.Chr.: wetenschappelijke revolutie
– Descartes (1596 – 1650)
→ Lichaam en geest zijn 2 afzonderlijke/onafhankelijke entiteiten = dualisme
→ Lichaam = machine → mechanistisch standpunt
1.1.2 BIOMEDISCH ZIEKTEMODEL
– Reductionistisch
→ Gezondheid = afwezigheid van ziekte
→ Ziekten en symptomen hebben achterliggende fysiologische verklaring
→ Genezing werk mechanisch en rechtlijnig
→ Maar… waarom dan verschillende reacties van mensen?
4
