Samenvatting Grondwettelijk recht | PXL | 2025/26

Grondwettelijk/staatsrecht

Inleiding




Een voorbeeld van een geschil tussen burgers en de overheid is het strafrecht, bv.
verkeersboetes

Voorbeelden: Het staatsrecht als onderdeel van het publiekrecht omvat onder meer:
 Regels die ons land vormgeven als een federale staat;
 Regels in verband met de verkiezing, de samenstelling en de werking van de
parlementen;
 Regels waaruit blijkt dat de wetgevende macht de uitvoerende macht
controleert;
 De grondrechten van de burger (zoals de onderwijsvrijheid, het
gelijkheidsbeginsel, de vrijheid van meningsuiting...) die de overheid moet
garanderen.

Hoofdstuk 1: Basisbeginselen van de Belgische
staatsstructuur
1.1 Het beginsel van de scheiding der machten




Definitie scheiding der machten: er
zijn 3 verschillende functies die liggen bij 3 verschillende machten

1.1.1 Het begrip “scheiding der machten”
 Theorie van de Franse filosoof Montesquieu
 Opdeling van de staatsmacht in:
o Wetgevende macht (WM)


1

,Grondwettelijk/staatsrecht
o Uitvoerende macht (UM)
o Rechterlijke macht (RM)
 Doel: willekeur voorkomen (niet alle macht ligt in 1 hand, zo kan men
voorkomen dat een staat een totalitair regime wordt)
 Niet uitdrukkelijk vermeld in de Grondwet (Gw.), maar zie: art. 36, 37 en 40 Gw.

 Op federaal niveau: opdeling WM, UM en RM




 Op het niveau van de gemeenschappen en gewesten: enkel WM en UM
- WM: koning is soms de 2e en soms de 3e tak van de wetgevende macht
- UM: de begroting wordt opgesteld door de regering en dat moet nu worden
goedgekeurd door het parlement  daarna wordt het in een begrotingswet
gezet
o Vb. een wet en de uitvoering van een wet: in de wet zijn er gebods- en
verbodsbepalingen, de verdere details en verdere uitwerking/uitvoering
van een wet wordt bepaald in een KB
 Vb. verkeersreglement
o Annelies Verlinden  minister van justitie  vb. overbevolking van de
gevangenissen
- RM: grondwettelijk hof; toets wetten, decreten en ordonnanties aan de
bevoegdheidsregels en aan de grondwet titel II  als je het niet eens bent met
een recht kan je hiernaar toe stappen  vb. boerka wet
o Art. 1 bijzondere wet grondwettelijk hof pg 211 codex
o Art. 26 bijzondere wet grondwettelijk hof

1.1.2 Een samenwerking der machten
 Geen absolute scheiding
o Absoluut wil zeggen dat er geen uitzonderingen zijn
 Vb. als er in grondwet staat dat de wet absoluut is, wil dat zeggen
dat er geen uitzonderingen zijn  vb. recht op leven
 Op bepaalde vlakken een “samenwerking van de machten”
o WM maakt wetten, die door de UM moeten worden uitgevoerd.
o De WM controleert de UM (o.a. interpellatierecht)
o Een rechter moet desgevallend een besluit van de UM buiten toepassing
laten (art. 159 Gw.)
o De koning die zowel tot de uitvoerende als de wetgevende macht hoort


2

,Grondwettelijk/staatsrecht
o …

1.2 België is een democratische rechtsstaat
- In een rechtsstaat is de overheid ook gebonden door het recht

1.2.1 Het begrip “democratie”
- Democratie: het volk heerst
 Art. 33 Gw.: “Alle machten gaan uit van de Natie”
o Natie: mensen uit het heden, verleden en de toekomst
 Een representatieve democratie
o Het volk kiest – door middel van verkiezingen – vertegenwoordigers in het
parlement
o Het parlement vertegenwoordigt de hele natie
 Een parlementaire democratie
o Enkel het parlement is samengesteld op basis van verkiezingen (en heeft
dus democratische legitimiteit)
o Niet: de regering, het staatshoofd
o Beslissingen in het parlement worden bij meerderheid genomen.

1.2.2 Het begrip “rechtsstaat”
- Rechtsstaat: de overheid is ook gebonden door het recht
 De overheidsinstanties (parlement, regering,…) moeten de rechtsregels
respecteren.
 De overheid moet de fundamentele rechten en vrijheden van de mens
respecteren.
 Indien inbreuk op rechtsregels, rechten, vrijheden (door een burger/overheid):
rechtsbescherming door een onafhankelijke rechtbank.
- De overheid moeten de rechtsregels, fundamentele rechten en vrijheden van de
mens respecteren  vandaag niet meer helemaal in orde
o Vb. de overheid legt regels op en zegt daarna dat ze deze niet meer gaan
toepassen
 Vb. de basisrechten van gevangen worden niet meer gegarandeerd
 te veel mensen in één cel, geen bed meer
 Vb. te weinig plaatsen in een gesloten jeugdinstelling en de
jongeren moeten daardoor in een cel slapen
 Vb. asielzoeker die buiten moeten slapen  kunnen procedure
starten tegen de overheid om dat iedereen recht heeft op een bed

1.3 België is een monarchie
1.3.1 Een koning als staatshoofd
 Nationaal Congres kiest in 1831 voor de monarchie als staatsvorm
 Erfopvolging: eerste geboorterecht
 Sinds 1991: ook vrouwelijke nakomelingen
- Andere staatsvorm= republiek  staatshoofd is een president
- Enkel de huwelijkse kinderen komen in aanmerking, buitenechtelijke kinderen
komen niet in aanmerking
- ! Data NIET kennen!




3

, Grondwettelijk/staatsrecht
1.3.2 De koning heeft enkel toegewezen bevoegdheden
 Art. 105 Gw.: “De Koning heeft geen andere macht dan die welke de Grondwet
en de bijzondere wetten, krachtens de Grondwet zelf uitgevaardigd, hem
uitdrukkelijk toekennen”
 Voorbeelden van toegewezen bevoegdheden:
o Bekrachtiging van wetten (art. 109 Gw.)
o Het genaderecht (art. 110 Gw.)

1.3.3 De koning is onschendbaar en onverantwoordelijk
 Onschendbaarheid:
o De koning kan niet voor een rechtscollege gedagvaard worden
(burgerrechtelijk, strafrechtelijk) (art. 88 Gw.)
 Onverantwoordelijkheid:
o De koning is onbekwaam om alleen te handelen (minister moet
meeondertekenen)
o De regering draagt de verantwoordelijkheid en kan ter verantwoording
worden geroepen. De koning kan politiek niet verantwoordelijk worden
gesteld.
o Art. 106 Gw.

1.3.4 Toch is de rol van de koning niet enkel symbolisch
 Symbolische rol
o De koning heeft vooral een symbolische rol (vb. staatsbezoeken,
steunbetuigingen)
 Maar ook:
o Koning ontvangt wekelijks de eerste minister
o Koning verleent audiënties aan de andere ministers
o Koning heeft een adviserende en luisterende rol bij regeringscrises en
regeringsvorming
 “colloque singulier”
o Zwijgplicht van de politici en van de burgers over hun gesprekken met de
koning
 (vooral op politiek vlak)
 Vb. Ward Lemmelijn
- De koning verenigd de Vlamingen en de Walen

1.4 België is een federale staat
“België is een federale staat, samengesteld uit de gemeenschappen en gewesten”
(art. 1 Gw.)




4