1. INTRODUCTIE
1.1 PSYCHISCHE PROBLEMEN, PSYCHISCHE STOORNIS, KWETSBAARHEID
Psychopathologie = De studie van ziekten en stoornissen van de menselijke geest, van
geestelijk lijden.
Psycho-pathos-logie
Menselijke geest – ziekte / lijden – leer
Terminologie psychisch leiden=
o Krankzinnigheid: Oude term uit de beginperiode van de psychiatrie in
het Westen. Komt van het Duitse krank (ziek) en verwees naar een
ziekte van het verstand. Wordt vandaag als verouderd en
stigmatiserend beschouwd.
o Psychische stoornis of psychiatrische stoornis: Voorkeursterm in de
opleiding. Minder eenzijdig medisch dan “ziekte” of “aandoening”.
Benadrukt dat afwijkend gedrag ontstaat uit een samenspel van
biologische, psychologische en sociaal-culturele factoren.
o Psychisch probleem: Brede, minder zware term. Kan zowel milde als
ernstigere moeilijkheden in gevoelens, gedachten of gedrag aanduiden.
o Mentale ziekte of aandoening: Legt sterk de nadruk op het medische en
biologische verklaringsmodel. Daarom minder voorkeur, omdat
psychisch lijden breder moet worden bekeken dan alleen medisch.
1.1.1 AFWIJKEND GEDRAG, GEDACHTEN EN GEVOELENS
Criteria voor afwijkend gedrag:
Abnormaal:
o Uitzonderlijk: de specifieke gevoelens, gedachten of gedrag komen
slechts bij heel weinig mensen voor in die macro-, meso- of
microcontex.
o Sociaal afwijkend= Dit wordt sterk bepaald door de waarden en normen
van heersende cultuur. Om gedrag als afwijkend of normaal te
beoordelen, moeten diagnostici dus rekening houden met sociale en
culturele verschillen.
o Foute perceptie of interpretatie werkelijkheid: Als mensen prikkels
waarnemen die er niet zijn of ideeën hierover heeft die niet gangbaar
zijn, dan worden die waarnemingen en interpretaties afwijkend
genoemd
Verstorend:
o Aanzienlijk emotioneel lijden van de persoon: Er is sprake van afwijkend
gedrag wanneer iemand veel intenser of langduriger emotioneel
lijdt dan normaal verwacht wordt. Waar de meeste mensen zich na
verloop van tijd aanpassen en weer functioneren, blijven bij afwijking
emoties zoals angst of depressie zeer sterk aanwezig en blijft
functioneren langdurig moeilijk.
1
, o Ongepast of contraproductief gedrag: gedrag dat onprettige gevoelens
of weerstand in de omgeving oproept, vinden we over het algemeen
afwijkend.
o Gevaar: gedrag dat gevaar oplevert voor de betrokkene zelf of voor
anderen, wordt vaak afwijkend genoemd. Ook hier is de sociale context
belangrijk om dit in te schatten.
1.1.2 PSYCHISCHE STOORNIS
Twee criteria om te kunnen spreken van een psychische stoornis:
1. Afwijkend gedrag= alle criteria zie hierboven
o Tegenstrijdige gevoelens
o Relatief, in evolutie en te bediscussiëren.
o Goed te bestuderen door:
Wetenschappelijk onderzoek
Zelfreflectie en zelfobservatie
Romans, films, verhalen, social media
Mensen in je omgeving
Levenservaring
2. Lijden, ongemak of een beperking in activiteiten en functioneren hierdoor
Wordt als formele psychiatrische stoornis erkend als get opgenomen is in het DSM
of ICD
PGO: waakzaam zijn, in verbinding gaan met mensen die lijden en botsen op
verwachtingen en grenzen in SA
Symptoom= kenmerk horen, maar is niet genoeg om te zeggen dat ze voldoen
aan de classificatie.
o Bv: horen van stemmen
Definitie psychische stoornis: Het geheel van ‘vreemde’, ‘merkwaardige’,
‘afwijkende’, ‘abnormale’ emoties, gedachten of gedragspatronen dat samengaat met
een verstoring in het functioneren en persoonlijk lijden.
Pyschische stoornis volgens DSM5:
- Afwijkend gedrag
- Storend voor zichzelf en de omgeving
- Afspraken in American Pyschiatric Association
Psychische stoornis betreft een gezondheidstoestand die gekenmerkt wordt
door overduidelijk disfunctioneren van de cognities, emoties of het gedrag
van het individu.
Het is een gevolg van een verstoring in psychische, biologische of
ontwikkelingsprocessen die de grondslag vormen van psychisch functioneren.
Sommige stoornissen kunnen pas vastgesteld worden als zij duidelijk waarneembaar
lijden of verstoring van het functioneren teweeg hebben gebracht.
Een psychische stoornis is niet een gebruikelijke of cultureel aanvaarde reactie op een
specifieke gebeurtenis zoals het overlijden van een geliefd persoon.
Ook is het geen cultureel afwijkend gedrag (zoals politiek, religieus of sexueel) en ook
niet weergave van een conflict tussen een individu en de maatschappij,
tenzij het afwijkende gedrag of het conflict voortkomt uit het disfunctioneren van een
persoon zoals boven omschreven
2
,Manisch= heel goed voelen à tegenovergestelde van depressief
Het hebben van een psychische stoornis geeft geen antwoord op de oorzaak en hoe we
hier best mee om gaan. Daar zijn meerdere hypotheses voor.
1.1.3 PREVALENTIE VAN PSYCHISCHE STOORNISSEN EN ZORGGEBRUIK
Iedereen heeft eens te maken met psychische problemen of
onprettige gedachten. Het is belangrijk om de grenzen te bepalen
welke van deze gedachtenpatronen of gevoelens binnen de normale
variatie vallen en welke zo verstoord of afwijkend zijn. Dat er toch
specifieke en gespecialiseerde zorg nodig is.
Ongeveer de helft van de mensen krijgt op een bepaald moment in het
leven zodanig last van afwijkend gedrag dat er sprake is van een
diagnosticeerbare psychische stoornis. Als we in periode of tijd
afbakenen dan kunnen we uitgaan van ongeveer één vijfde tot één
vierde van de mensen de zo’n afwijkende patronen in gedrag en
emoties beleven, spreken we van een psychische stoornis.
De cijfers van de Public Health monitor zegt dat er een duidelijke
stijging is ten op zichten van eerdere onderzoeken.
Geestelijke gezondheidsproblemen hebben invloed op omgeving
Bij vrouwen: 2x zoveel last van depressie en angst dan mannen, meer
internaliserende klachten ( depressieve stemmingsstoornis,
angstklachten)
Bij mannen: meer last van psychische stoornissen met alcoholgebruik
of misbruik= externaliserend gedragsklachten en deze nemen ook toe.
91% van de Vlamingen in contact gekomen is met psychische
problemen, ofwel persoonlijk, ofwel doordat hij of zij gezinsleden of
vrienden kent die psychische problemen hebben (gehad).
Prevalentie ( zo vaak komt psychische stoornis voor/ criteria)à zorgbehoefte ( duurt
lang tot hulp vragen) à zorgvraag ( eindelijk hulp vragen maar op wachtlijsten o niet de
juiste hulp krijgen)à zorggebruik ( topje van de berg, klein groepje mensen die
zorggebruik krijgen)
Het zorggebruik, de opstart van
professionele geestelijke
gezondheidszorg komt dan ook vaak
veel te laat: gemiddeld 1 jaar te laat
voor stemmingsstoornissen, 16 jaar
te laat voor angststoornissen en 18
jaar te laat voor middelenmisbruik.
Dit veroorzaakt natuurlijk veel meer
langdurige problemen en
beperkingen voor mensen dan strikt genomen nodig zou zijn.
Extra drempels bij sociaal economische kwetsbaarheid en mensen met
migratieroots.
3
, 1.2 CLASSIFICATIE VAN PSYCHISCHE STOORNISSEN
1.2.1 DE MENSELIJKE BEHOEFTEN AAN CLASSIFICEREN
Classificeren voorbeelden: wat is groenten of fruit? Wat is een vlinder en wat is een mot?
DSM classificatie: wat is een plant en wat is onkruid?
1.2.2 CLASSIFICEREN VAN GEDRAG, GEDACHTEN, GEVOELENS
Classificeren van gedrag, gedachten en emoties is ook een kwestie van afspraken
Classificeren verandert doorheen de tijd
o Grens normaal-afwijkend verandert
o Namen van stoornissen veranderen (bv: autisme en ADHD samen is audhd)
o Nog steeds oude stigmatiserende classificaties
Classificeren is niet hetzelfde als oorzaken kennen
1.2.3 WAAROM CLASSIFICEREN?
gemeenschappelijke taal in wetenschappelijk werken onderzoeksresultaten
uitwisselen op groepsniveau: ( hoe evalueren symptomen in groepen van mensen,
wat zijn voorkomend oorzaken van depressieve stemmingsstoornissen). Dat wilt
weinig zeggen voor een individuele cliënt, enkel op groepsniveau!
o Welke behandeling werkt het best bij die symptomen in die groepen?
o Hoe evolueren de symptomen in die groepen?
o Wat zijn oorzaken van symptomen in die groepen?
1.2.4 CLASSIFICATIESYTEMEN IN DE PSYCHIATRIE
DSM
o Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
o American Psychiatric Association
o Editie DSM-5 sinds 2013
o Herwerkte editie DSM-5-TR sinds 2022
ICD
o International Statistical Classification of Diseases and Related Health
Problems
o World Health Organisation, Wereld Gezondheids Organisatie
o Editie ICD-11 sinds 2022
1.3 PSYCHIATRISCHE CLASSIFICATIE MET DE DSM
Vereniging van Amerikaanse psychiaters, vanaf nu ook enkele Europese
o American Psychiatric Association
1.3.1 EVOLUTIE VAN DSM, DSM-II NAAR DSM-5-TR
Ontstaan (jaren 1950)
o Reactie op verwarring en onduidelijke diagnoses in de VS.
4
1.1 PSYCHISCHE PROBLEMEN, PSYCHISCHE STOORNIS, KWETSBAARHEID
Psychopathologie = De studie van ziekten en stoornissen van de menselijke geest, van
geestelijk lijden.
Psycho-pathos-logie
Menselijke geest – ziekte / lijden – leer
Terminologie psychisch leiden=
o Krankzinnigheid: Oude term uit de beginperiode van de psychiatrie in
het Westen. Komt van het Duitse krank (ziek) en verwees naar een
ziekte van het verstand. Wordt vandaag als verouderd en
stigmatiserend beschouwd.
o Psychische stoornis of psychiatrische stoornis: Voorkeursterm in de
opleiding. Minder eenzijdig medisch dan “ziekte” of “aandoening”.
Benadrukt dat afwijkend gedrag ontstaat uit een samenspel van
biologische, psychologische en sociaal-culturele factoren.
o Psychisch probleem: Brede, minder zware term. Kan zowel milde als
ernstigere moeilijkheden in gevoelens, gedachten of gedrag aanduiden.
o Mentale ziekte of aandoening: Legt sterk de nadruk op het medische en
biologische verklaringsmodel. Daarom minder voorkeur, omdat
psychisch lijden breder moet worden bekeken dan alleen medisch.
1.1.1 AFWIJKEND GEDRAG, GEDACHTEN EN GEVOELENS
Criteria voor afwijkend gedrag:
Abnormaal:
o Uitzonderlijk: de specifieke gevoelens, gedachten of gedrag komen
slechts bij heel weinig mensen voor in die macro-, meso- of
microcontex.
o Sociaal afwijkend= Dit wordt sterk bepaald door de waarden en normen
van heersende cultuur. Om gedrag als afwijkend of normaal te
beoordelen, moeten diagnostici dus rekening houden met sociale en
culturele verschillen.
o Foute perceptie of interpretatie werkelijkheid: Als mensen prikkels
waarnemen die er niet zijn of ideeën hierover heeft die niet gangbaar
zijn, dan worden die waarnemingen en interpretaties afwijkend
genoemd
Verstorend:
o Aanzienlijk emotioneel lijden van de persoon: Er is sprake van afwijkend
gedrag wanneer iemand veel intenser of langduriger emotioneel
lijdt dan normaal verwacht wordt. Waar de meeste mensen zich na
verloop van tijd aanpassen en weer functioneren, blijven bij afwijking
emoties zoals angst of depressie zeer sterk aanwezig en blijft
functioneren langdurig moeilijk.
1
, o Ongepast of contraproductief gedrag: gedrag dat onprettige gevoelens
of weerstand in de omgeving oproept, vinden we over het algemeen
afwijkend.
o Gevaar: gedrag dat gevaar oplevert voor de betrokkene zelf of voor
anderen, wordt vaak afwijkend genoemd. Ook hier is de sociale context
belangrijk om dit in te schatten.
1.1.2 PSYCHISCHE STOORNIS
Twee criteria om te kunnen spreken van een psychische stoornis:
1. Afwijkend gedrag= alle criteria zie hierboven
o Tegenstrijdige gevoelens
o Relatief, in evolutie en te bediscussiëren.
o Goed te bestuderen door:
Wetenschappelijk onderzoek
Zelfreflectie en zelfobservatie
Romans, films, verhalen, social media
Mensen in je omgeving
Levenservaring
2. Lijden, ongemak of een beperking in activiteiten en functioneren hierdoor
Wordt als formele psychiatrische stoornis erkend als get opgenomen is in het DSM
of ICD
PGO: waakzaam zijn, in verbinding gaan met mensen die lijden en botsen op
verwachtingen en grenzen in SA
Symptoom= kenmerk horen, maar is niet genoeg om te zeggen dat ze voldoen
aan de classificatie.
o Bv: horen van stemmen
Definitie psychische stoornis: Het geheel van ‘vreemde’, ‘merkwaardige’,
‘afwijkende’, ‘abnormale’ emoties, gedachten of gedragspatronen dat samengaat met
een verstoring in het functioneren en persoonlijk lijden.
Pyschische stoornis volgens DSM5:
- Afwijkend gedrag
- Storend voor zichzelf en de omgeving
- Afspraken in American Pyschiatric Association
Psychische stoornis betreft een gezondheidstoestand die gekenmerkt wordt
door overduidelijk disfunctioneren van de cognities, emoties of het gedrag
van het individu.
Het is een gevolg van een verstoring in psychische, biologische of
ontwikkelingsprocessen die de grondslag vormen van psychisch functioneren.
Sommige stoornissen kunnen pas vastgesteld worden als zij duidelijk waarneembaar
lijden of verstoring van het functioneren teweeg hebben gebracht.
Een psychische stoornis is niet een gebruikelijke of cultureel aanvaarde reactie op een
specifieke gebeurtenis zoals het overlijden van een geliefd persoon.
Ook is het geen cultureel afwijkend gedrag (zoals politiek, religieus of sexueel) en ook
niet weergave van een conflict tussen een individu en de maatschappij,
tenzij het afwijkende gedrag of het conflict voortkomt uit het disfunctioneren van een
persoon zoals boven omschreven
2
,Manisch= heel goed voelen à tegenovergestelde van depressief
Het hebben van een psychische stoornis geeft geen antwoord op de oorzaak en hoe we
hier best mee om gaan. Daar zijn meerdere hypotheses voor.
1.1.3 PREVALENTIE VAN PSYCHISCHE STOORNISSEN EN ZORGGEBRUIK
Iedereen heeft eens te maken met psychische problemen of
onprettige gedachten. Het is belangrijk om de grenzen te bepalen
welke van deze gedachtenpatronen of gevoelens binnen de normale
variatie vallen en welke zo verstoord of afwijkend zijn. Dat er toch
specifieke en gespecialiseerde zorg nodig is.
Ongeveer de helft van de mensen krijgt op een bepaald moment in het
leven zodanig last van afwijkend gedrag dat er sprake is van een
diagnosticeerbare psychische stoornis. Als we in periode of tijd
afbakenen dan kunnen we uitgaan van ongeveer één vijfde tot één
vierde van de mensen de zo’n afwijkende patronen in gedrag en
emoties beleven, spreken we van een psychische stoornis.
De cijfers van de Public Health monitor zegt dat er een duidelijke
stijging is ten op zichten van eerdere onderzoeken.
Geestelijke gezondheidsproblemen hebben invloed op omgeving
Bij vrouwen: 2x zoveel last van depressie en angst dan mannen, meer
internaliserende klachten ( depressieve stemmingsstoornis,
angstklachten)
Bij mannen: meer last van psychische stoornissen met alcoholgebruik
of misbruik= externaliserend gedragsklachten en deze nemen ook toe.
91% van de Vlamingen in contact gekomen is met psychische
problemen, ofwel persoonlijk, ofwel doordat hij of zij gezinsleden of
vrienden kent die psychische problemen hebben (gehad).
Prevalentie ( zo vaak komt psychische stoornis voor/ criteria)à zorgbehoefte ( duurt
lang tot hulp vragen) à zorgvraag ( eindelijk hulp vragen maar op wachtlijsten o niet de
juiste hulp krijgen)à zorggebruik ( topje van de berg, klein groepje mensen die
zorggebruik krijgen)
Het zorggebruik, de opstart van
professionele geestelijke
gezondheidszorg komt dan ook vaak
veel te laat: gemiddeld 1 jaar te laat
voor stemmingsstoornissen, 16 jaar
te laat voor angststoornissen en 18
jaar te laat voor middelenmisbruik.
Dit veroorzaakt natuurlijk veel meer
langdurige problemen en
beperkingen voor mensen dan strikt genomen nodig zou zijn.
Extra drempels bij sociaal economische kwetsbaarheid en mensen met
migratieroots.
3
, 1.2 CLASSIFICATIE VAN PSYCHISCHE STOORNISSEN
1.2.1 DE MENSELIJKE BEHOEFTEN AAN CLASSIFICEREN
Classificeren voorbeelden: wat is groenten of fruit? Wat is een vlinder en wat is een mot?
DSM classificatie: wat is een plant en wat is onkruid?
1.2.2 CLASSIFICEREN VAN GEDRAG, GEDACHTEN, GEVOELENS
Classificeren van gedrag, gedachten en emoties is ook een kwestie van afspraken
Classificeren verandert doorheen de tijd
o Grens normaal-afwijkend verandert
o Namen van stoornissen veranderen (bv: autisme en ADHD samen is audhd)
o Nog steeds oude stigmatiserende classificaties
Classificeren is niet hetzelfde als oorzaken kennen
1.2.3 WAAROM CLASSIFICEREN?
gemeenschappelijke taal in wetenschappelijk werken onderzoeksresultaten
uitwisselen op groepsniveau: ( hoe evalueren symptomen in groepen van mensen,
wat zijn voorkomend oorzaken van depressieve stemmingsstoornissen). Dat wilt
weinig zeggen voor een individuele cliënt, enkel op groepsniveau!
o Welke behandeling werkt het best bij die symptomen in die groepen?
o Hoe evolueren de symptomen in die groepen?
o Wat zijn oorzaken van symptomen in die groepen?
1.2.4 CLASSIFICATIESYTEMEN IN DE PSYCHIATRIE
DSM
o Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
o American Psychiatric Association
o Editie DSM-5 sinds 2013
o Herwerkte editie DSM-5-TR sinds 2022
ICD
o International Statistical Classification of Diseases and Related Health
Problems
o World Health Organisation, Wereld Gezondheids Organisatie
o Editie ICD-11 sinds 2022
1.3 PSYCHIATRISCHE CLASSIFICATIE MET DE DSM
Vereniging van Amerikaanse psychiaters, vanaf nu ook enkele Europese
o American Psychiatric Association
1.3.1 EVOLUTIE VAN DSM, DSM-II NAAR DSM-5-TR
Ontstaan (jaren 1950)
o Reactie op verwarring en onduidelijke diagnoses in de VS.
4
