Samenvatting Bestuurlijke Waarden + Hoorcollege Aantekeningen

Hoorcollege 1 – De arena
Leesvragen
1. Machiavelli – Il Principe (hoofdstuk XV)
 Wat heeft Machiavelli tegen andere auteurs?

Machiavelli bekritiseert eerdere politieke denkers omdat zij volgens hem:
 Te idealistisch zijn: ze beschrijven hoe mensen zouden moeten
zijn, niet hoe ze werkelijk zijn.
 Geen oog hebben voor de realiteit van macht: politiek wordt
voorgesteld in morele of religieuze termen, los van feitelijk gedrag.
 Onbruikbare adviezen geven: hun ideeën werken niet in de
praktijk van bestuur.

 Machiavelli kiest juist voor een realistische benadering:
 Hij richt zich op hoe mensen daadwerkelijk handelen (egoïstisch,
onbetrouwbaar).
 Een heerser moet daarom soms immoreel handelen (liegen,
geweld gebruiken) om de staat te behouden.
 Succes en stabiliteit zijn belangrijker dan morele zuiverheid.

2. Weber – Politiek als beroep (p. 43–46)
 Wat is politiek volgens Weber?
o Leidinggevende activiteit
o Staten hebben allemaal hun eigen doelen 
geweldsmonopolie

Voor Weber is politiek:
 Het streven naar macht of invloed op de verdeling van macht.
 Vooral verbonden met de staat, die hij definieert als:
o de instantie die het monopolie heeft op het legitieme gebruik
van geweld.

 Belangrijke punten:
 Politiek draait om macht en gezag, niet alleen om idealen.
 De staat onderscheidt zich doordat zij legitiem geweld mag
gebruiken.
 Politici zijn mensen die:
o leven voor de politiek (idealisme), of
o leven van de politiek (beroep/inkomen).




1

,3. Schmitt – Der Begriff des Politischen
 Wat is het wezenskenmerk van politiek volgens Schmitt?

Volgens Schmitt is de kern van politiek:
 Het onderscheid tussen vriend en vijand.

 Dit betekent:
 Politiek ontstaat waar groepen zich tegenover elkaar
positioneren.
 De vijand is niet per se moreel slecht, maar een existentiële
tegenstander (een tegenstander die jouw bestaan, identiteit of
voortbestaan fundamenteel bedreigt)
Wat heeft politiek met oorlog te maken?
 Oorlog is de extreme consequentie van het vriend-vijand
onderscheidt.
 Politiek hoeft niet altijd oorlog te zijn, maar:
o Het potentieel voor conflict en geweld ligt er altijd in
besloten.
 Politiek gaat dus fundamenteel over de mogelijkheid van
existentiële strijd.
o Existentieel betekent: alles wat te maken heeft met het
bestaan van de mens en de vragen die daarbij horen.

4. Mouffe – On the Political
 Wat bedoelt Mouffe met antagonisme?

Mouffe bouwt voort op Schmitt, maar past hem aan:
 Antagonisme = een verhouding van wij versus zij, waarin
groepen elkaar als fundamentele tegenstanders zien.

 Belangrijk verschil met Schmitt:
 Mouffe wil antagonisme niet elimineren, maar democratisch
omvormen.

Ze maakt onderscheid tussen:
 Antagonisme → vijanden (conflict dat kan escaleren)  ongetemd
van aard
 Agonisme → tegenstanders binnen democratie (legitieme strijd
zonder vernietiging)  getemd van aard

 Kernidee:
 Conflict is onvermijdelijk in politiek.
 Goede democratie erkent dit en zet conflict om in vreedzame strijd
tussen tegenstanders, niet vijanden.

Korte samenvattende lijn
 Machiavelli → politiek is realistisch en draait om macht, niet moraal
 Weber → politiek = streven naar macht, staat heeft
geweldsmonopolie

2

,  Schmitt → politiek = vriend-vijand onderscheidt (conflict centraal)
 Mouffe → conflict blijft, maar moet democratisch (agonistisch)
worden vormgegeven


Realistische traditie
 Politiek  strijd
 Macht
 Staat
 Mens  iemand met een wil
 Samenleving  tegenstrijdigheden

Realisten  Zichzelf onderscheidend van zo genoemde naïeve kijk op
politiek

Might is right  heb je het gelijk en recht aan je zijde  stap verder dan
realisten

Methoden van machtsmeting
 Formele positie methode
 Netwerk methode




3

, Hoorcollege 2 – Het gezamenlijke project
Leesvragen
1. Arendt – On Violence (hst. 2, eerste helft)
 Wat bedoelt Arendt met macht?

Voor Hannah Arendt is macht:
 Het vermogen van mensen om samen te handelen.
 Macht ontstaat waar mensen collectief handelen en
overeenstemming bereiken.
 Ze is dus:
o relationeel (tussen mensen)
o legitiem (gebaseerd op instemming)
o kwetsbaar (verdwijnt als samenwerking stopt)

 Kernidee: macht is geen bezit van één persoon, maar iets dat bestaat
in een groep.

Hoe verschilt macht van geweld?
Arendt maakt een scherp onderscheid:

Macht
 Gebaseerd op samenwerking en instemming
 Legitiem
 Doel op zichzelf (samen handelen)

Geweld
 Gebaseerd op middelen en instrumenten (wapens, dwang)
 Instrumenteel (middel om iets te bereiken)
 Kan macht ondersteunen, maar nooit vervangen

 Cruciale stelling:
 Waar geweld nodig is, is macht eigenlijk afwezig.
 Geweld kan macht vernietigen, maar geen echte macht creëren.

2. Aristoteles – Politica (boek I, hst. 1–2)
 Wat is kenmerkend voor een staat volgens Aristoteles?

Voor Aristotle is de staat (polis):
 Een natuurlijke gemeenschap (geen kunstmatige constructie)
 Gericht op het hoogste goede (het goede leven, niet alleen
overleven)
 Het eindpunt van een ontwikkeling:
 huishouden → dorp → staat




4