Nieuwe Tijd 2026 J. Verberckmoes
Hoofdstuk 1: een Nieuwe Tijd
1.1. Nieuwe Tijd
~ 1450 – 1789: Tijdens de nieuwe tijd was men al bewust dat dit een ander
tijdperk was. Daarom zien we ook in veel documenten terminologie zoals ‘early
modern period’.
Start 1450: verschillende evoluties (politiek, maatschappelijk) die ervoor zorgen
dat men anders in de wereld staat:
Grote mobiliteit. Europeanen mobiliseren zich over de hele wereld: expansies
naar Azië & oosterse routes zeer interessant.
Boekdrukkunst
Einde 100-jarige oorlog tussen Frankrijk – Engeland
Ottomaanse verovering van Constantinopel (1453).
Ca. 1650 cesuur: hoogtepunt en crisis van vorstelijk absolutisme, Verdrag
Westfalen (1648: einde 30- jarige oorlog), kleine ijstijd, toenemende impact
Amerika en Afrika op Eurazië.
Opdeling in 2 stukken: loop van de 17e eeuw: fundamentele veranderingen
zoals de Verlichting: nieuwe manier om de wereld te bekijken.
Eindpunt 1789: Franse Revolutie: de mens wilde andere regimes
Eenheid in Europa doorheen de NT:
Europa ca. 1450: 500tal staten/ onafhankelijke
politieke eenheden. Overal was een heer of dame
die een gebied regeerde en bezat en andere
gronden uitbesteedde aan edellieden om
inkomsten te verwerven van de boerenbevolking.
Enkele grote lappen: Pools-Litouws (+ inbegrip
van Oekraïne als 1 van de grootste staten begin
NT).
Engelse & Franse koninkrijk ook zeer groot in
West–Europa.
Europa ca. 1800: 100tal staten/ onafhankelijke
politieke eenheden => Habsburgers.
Oostenrijk-Hongarije zeer groot en had delen in
de Lage Landen en Spanje.
Groot Vorstendom Moskou: opgekomen begin
van de NT en in de loop van de 18e eeuw door
Catharina de Grote (tsarina) een versnelling owv
enorme expansie.
1
,Nieuwe Tijd 2026 J. Verberckmoes
Ottomaanse wereld (sultan) is de hele NT een politieke realiteit voor elke
Europeaan: iedereen is ermee betrokken.
Engeland & Frankrijk nog altijd aanwezig.
Verbinding EurAfrAsia doorheen de NT:
Wereld ca. 1450
Ontstaan van connecties rond 1450, vaak gericht
vanuit middellandse zeegebied met Azië en
Perzische golf + landroutes (Bv: Chinese zijroutes).
Men droomde van het oosten.
Afrika wordt vooral via de Sahara in Noord-Afrika
ontdekt.
Amerikaans continent nog niet in beeld want men
(EurAfrAsia) kent het nog niet. Wel aanwezigheid
van Inca/ Azteken/ Maya’s.
Wereld ca. 1750
Ziet er resoluut anders uit door de komst van de
Atlantische ruimte.
Amerika is een verlengstuk geworden van Europa.
Een evolutie die zich langzaam inzet en pas echt
op gang komt in 1650. Tot dan vooral Azië (enkel
Spanje een beetje actief in Amerika).
1.2. Alternatief: vroegmodern
Early modern sinds 1900 gebruik in de geschiedschrijving voor de periode 1500-
1800.
Tot in de 19e eeuw blijven landen zoals Japan, Korea onafhankelijk van Europa.
Bevolkingsdichtheid: we zien vooral in de grote steden zoals Napels en Frankrijk
grote bevolkingsaantallen. Hoe oosters, hoe dichter bevolkt.
1.3. Politieke basisbegrippen
Nationale staat
Op basis van nationalisme = pas sinds 1800
In NT: staat opgebouwd volgens feodale piramide met vorst aan de top (AR)
Geen natie staten want nationalisme (“stichter van nationale staten”) bestond
nog.
Soevereiniteit
Wil van het volk: in de middeleeuwen al belangrijk vorsten willen bewijzen dat
ze rechtvaardig zijn, instaan voor vrede en welvaart van het volk en actie
ondernemen. Ze gaan dus het Bonum Commune nastreven, dat is het
gemeenschappelijke.
2
,Nieuwe Tijd 2026 J. Verberckmoes
Hoe kunnen we de commonwealth/ gemeenschappelijke goed (belang van
iedereen) nastreven?
Dynastieën aan de macht.
Belangrijkste vorm van regeren.
= Een vorst aan het hoofd die territoria bestuurt en die de soevereiniteit
uitoefent.
Kerk & adel worden op verschillende manieren ingeschakeld hiervoor sinds de
middeleeuwen. De burgers zullen zich steeds sterker manifesteren in de NT want
er ontstaan Republieken.
Personele unie
Gebieden die eenzelfde vorst hebben (verovering, huwelijk, erfenis, …)
Gemakkelijkste manier waarop een dynastie grote stukken grond rond zich
verzamelt.
Bv: Engeland-Ierland-Schotland onder Jacob I
Absolutisme:
Absoluut bestuur
1 beslissingsorgaan en dat is de vorst
Bv: Elisabeth I van Engeland, die na de dood van Mary I van Engeland
automatisch koningin werd en, ondanks advies van haar raadgevers zoal Baron
Burghley, zelf de eindbeslissingen nam. Dit type bestuur is kenmerkend voor de
NT, maar leidde tot groeiende onvrede omdat het volk geen inspraak had, wat
uiteindelijk bijdroeg aan de Franse Revolutie.
Vorstelijk absolutisme
Dominant model. Vorsten zoals Filips II van Spanje blijven bestaan als
Vorstendom.
Goddelijk absolutisme
Vorst bestuurt in naam van God
Verlicht bestuur
Vorst wil onderdanen dienen.
3
, Nieuwe Tijd 2026 J. Verberckmoes
Republiek
Republiek
Minderheid of korte periode
= Bestuur door burgers. Mensen van de 3 e stand worden sterker waardoor ze het
politieke bestuur zelf kunnen uitvoeren.
Bv: Republiek van de Zeven Verenigde Provinciën; Zwitserse Republieken.
Sommige republieken hadden een groot soortelijk gewicht = ze waren klein in
oppervlakte, maar heel belangrijk in macht, economie en politiek.
Bv: Venetië: republiek + door zijn ligging naast het Ottomaanse Rijk was Venetië
de schakel tussen de christelijke en islamitische wereld. (een van de enige
Europese staten die dit had).
Monarchieën versus republieken.
Standenvertegenwoordiging
adel en geestelijkheid als eerste 2 standen meeste invloed, maar ook de derde
stand zullen via petities voor een parlement effectief de politiek kunnen bijsturen.
Bv: Engels parlement: een plek waar men bij oorlog bv (dan was er geld nodig):
dan ging een vorst naar de standenvert. en vroeg om subsidies voor militaire
campagnes, als deze druk te hoog wordt en de boeren bv niet meer kunnen
betalen, zit de vorst effectief in de problemen
Respublica
Theorievorming over bestuur door burgers als essentie van de staat (Niccolo
Machiavelli, Jean Bodin, Thomas Hobbes, JJ Rousseau, Montesquieu).
Voedselrellen
Door misoogsten, slecht weer, militaire campagnes, … was er een tekort aan
graan wat leidde tot hongersnood en hoge prijzen.
Voedselrellen die doorlopen tot Franse Revolutie, Bestorming van Bastille =
uit de hand gelopen voedselrel
Feodale orde
Lokaal bestuur op gronden van adel, vorst en kerk
In heel Europa tot 1789.
Hoe werken dynastieën?
Valois-Frankrijk (1477–1532)
In deze periode werd Frankrijk onder de Valois-dynastie
verder uitgebouwd tot een sterker en meer aaneengesloten
koninkrijk. Gebieden werden geïntegreerd via huwelijken,
erfenissen, aankoop, dwang en verovering.
Dynastieën (opeenvolgende vorsten uit dezelfde familie)
waren daarbij cruciaal. In Frankrijk gold de Salische wet,
4
Hoofdstuk 1: een Nieuwe Tijd
1.1. Nieuwe Tijd
~ 1450 – 1789: Tijdens de nieuwe tijd was men al bewust dat dit een ander
tijdperk was. Daarom zien we ook in veel documenten terminologie zoals ‘early
modern period’.
Start 1450: verschillende evoluties (politiek, maatschappelijk) die ervoor zorgen
dat men anders in de wereld staat:
Grote mobiliteit. Europeanen mobiliseren zich over de hele wereld: expansies
naar Azië & oosterse routes zeer interessant.
Boekdrukkunst
Einde 100-jarige oorlog tussen Frankrijk – Engeland
Ottomaanse verovering van Constantinopel (1453).
Ca. 1650 cesuur: hoogtepunt en crisis van vorstelijk absolutisme, Verdrag
Westfalen (1648: einde 30- jarige oorlog), kleine ijstijd, toenemende impact
Amerika en Afrika op Eurazië.
Opdeling in 2 stukken: loop van de 17e eeuw: fundamentele veranderingen
zoals de Verlichting: nieuwe manier om de wereld te bekijken.
Eindpunt 1789: Franse Revolutie: de mens wilde andere regimes
Eenheid in Europa doorheen de NT:
Europa ca. 1450: 500tal staten/ onafhankelijke
politieke eenheden. Overal was een heer of dame
die een gebied regeerde en bezat en andere
gronden uitbesteedde aan edellieden om
inkomsten te verwerven van de boerenbevolking.
Enkele grote lappen: Pools-Litouws (+ inbegrip
van Oekraïne als 1 van de grootste staten begin
NT).
Engelse & Franse koninkrijk ook zeer groot in
West–Europa.
Europa ca. 1800: 100tal staten/ onafhankelijke
politieke eenheden => Habsburgers.
Oostenrijk-Hongarije zeer groot en had delen in
de Lage Landen en Spanje.
Groot Vorstendom Moskou: opgekomen begin
van de NT en in de loop van de 18e eeuw door
Catharina de Grote (tsarina) een versnelling owv
enorme expansie.
1
,Nieuwe Tijd 2026 J. Verberckmoes
Ottomaanse wereld (sultan) is de hele NT een politieke realiteit voor elke
Europeaan: iedereen is ermee betrokken.
Engeland & Frankrijk nog altijd aanwezig.
Verbinding EurAfrAsia doorheen de NT:
Wereld ca. 1450
Ontstaan van connecties rond 1450, vaak gericht
vanuit middellandse zeegebied met Azië en
Perzische golf + landroutes (Bv: Chinese zijroutes).
Men droomde van het oosten.
Afrika wordt vooral via de Sahara in Noord-Afrika
ontdekt.
Amerikaans continent nog niet in beeld want men
(EurAfrAsia) kent het nog niet. Wel aanwezigheid
van Inca/ Azteken/ Maya’s.
Wereld ca. 1750
Ziet er resoluut anders uit door de komst van de
Atlantische ruimte.
Amerika is een verlengstuk geworden van Europa.
Een evolutie die zich langzaam inzet en pas echt
op gang komt in 1650. Tot dan vooral Azië (enkel
Spanje een beetje actief in Amerika).
1.2. Alternatief: vroegmodern
Early modern sinds 1900 gebruik in de geschiedschrijving voor de periode 1500-
1800.
Tot in de 19e eeuw blijven landen zoals Japan, Korea onafhankelijk van Europa.
Bevolkingsdichtheid: we zien vooral in de grote steden zoals Napels en Frankrijk
grote bevolkingsaantallen. Hoe oosters, hoe dichter bevolkt.
1.3. Politieke basisbegrippen
Nationale staat
Op basis van nationalisme = pas sinds 1800
In NT: staat opgebouwd volgens feodale piramide met vorst aan de top (AR)
Geen natie staten want nationalisme (“stichter van nationale staten”) bestond
nog.
Soevereiniteit
Wil van het volk: in de middeleeuwen al belangrijk vorsten willen bewijzen dat
ze rechtvaardig zijn, instaan voor vrede en welvaart van het volk en actie
ondernemen. Ze gaan dus het Bonum Commune nastreven, dat is het
gemeenschappelijke.
2
,Nieuwe Tijd 2026 J. Verberckmoes
Hoe kunnen we de commonwealth/ gemeenschappelijke goed (belang van
iedereen) nastreven?
Dynastieën aan de macht.
Belangrijkste vorm van regeren.
= Een vorst aan het hoofd die territoria bestuurt en die de soevereiniteit
uitoefent.
Kerk & adel worden op verschillende manieren ingeschakeld hiervoor sinds de
middeleeuwen. De burgers zullen zich steeds sterker manifesteren in de NT want
er ontstaan Republieken.
Personele unie
Gebieden die eenzelfde vorst hebben (verovering, huwelijk, erfenis, …)
Gemakkelijkste manier waarop een dynastie grote stukken grond rond zich
verzamelt.
Bv: Engeland-Ierland-Schotland onder Jacob I
Absolutisme:
Absoluut bestuur
1 beslissingsorgaan en dat is de vorst
Bv: Elisabeth I van Engeland, die na de dood van Mary I van Engeland
automatisch koningin werd en, ondanks advies van haar raadgevers zoal Baron
Burghley, zelf de eindbeslissingen nam. Dit type bestuur is kenmerkend voor de
NT, maar leidde tot groeiende onvrede omdat het volk geen inspraak had, wat
uiteindelijk bijdroeg aan de Franse Revolutie.
Vorstelijk absolutisme
Dominant model. Vorsten zoals Filips II van Spanje blijven bestaan als
Vorstendom.
Goddelijk absolutisme
Vorst bestuurt in naam van God
Verlicht bestuur
Vorst wil onderdanen dienen.
3
, Nieuwe Tijd 2026 J. Verberckmoes
Republiek
Republiek
Minderheid of korte periode
= Bestuur door burgers. Mensen van de 3 e stand worden sterker waardoor ze het
politieke bestuur zelf kunnen uitvoeren.
Bv: Republiek van de Zeven Verenigde Provinciën; Zwitserse Republieken.
Sommige republieken hadden een groot soortelijk gewicht = ze waren klein in
oppervlakte, maar heel belangrijk in macht, economie en politiek.
Bv: Venetië: republiek + door zijn ligging naast het Ottomaanse Rijk was Venetië
de schakel tussen de christelijke en islamitische wereld. (een van de enige
Europese staten die dit had).
Monarchieën versus republieken.
Standenvertegenwoordiging
adel en geestelijkheid als eerste 2 standen meeste invloed, maar ook de derde
stand zullen via petities voor een parlement effectief de politiek kunnen bijsturen.
Bv: Engels parlement: een plek waar men bij oorlog bv (dan was er geld nodig):
dan ging een vorst naar de standenvert. en vroeg om subsidies voor militaire
campagnes, als deze druk te hoog wordt en de boeren bv niet meer kunnen
betalen, zit de vorst effectief in de problemen
Respublica
Theorievorming over bestuur door burgers als essentie van de staat (Niccolo
Machiavelli, Jean Bodin, Thomas Hobbes, JJ Rousseau, Montesquieu).
Voedselrellen
Door misoogsten, slecht weer, militaire campagnes, … was er een tekort aan
graan wat leidde tot hongersnood en hoge prijzen.
Voedselrellen die doorlopen tot Franse Revolutie, Bestorming van Bastille =
uit de hand gelopen voedselrel
Feodale orde
Lokaal bestuur op gronden van adel, vorst en kerk
In heel Europa tot 1789.
Hoe werken dynastieën?
Valois-Frankrijk (1477–1532)
In deze periode werd Frankrijk onder de Valois-dynastie
verder uitgebouwd tot een sterker en meer aaneengesloten
koninkrijk. Gebieden werden geïntegreerd via huwelijken,
erfenissen, aankoop, dwang en verovering.
Dynastieën (opeenvolgende vorsten uit dezelfde familie)
waren daarbij cruciaal. In Frankrijk gold de Salische wet,
4
