Deontologie
Ethiek en deontologie – basisprincipes
“Goed doen”: perspectieven
Deontologie en ethiek
- Ethiek: Grieks: èthos, gewoonte of zedelijke handeling of moraalwetenschap is een tak vd
filosofie die zich bezighoudt met de kritische bezinning over het juiste handelen
➔ Ethiek: houdingsethiek
- Deontologie: Grieks: deon, “plicht”, en logos “rede”. Ethische stroming die uitgaat van
absolute gedragsregels die vaak w gesteld als normen
➔ Deontologie: regelethiek
Deontologische code
Waarom goed doen?
1. Biologische en evolutionaire redenen
➔ Samenwerking verhoogt overlevingskansen. In groepsverband functioneren mensen
beter als ze elkaar helpen
➔ Empathie is een natuurlijke eigenschap die ons motiveert om anderen te ondersteunen
2. Psychologische redenen
➔ Goed doen geeft een gevoel van voldoening en geluk (het “helper’s high”)
➔ Schuldgevoel of spijt vermijden motiveert mensen om ethisch te handelen
3. Sociale en culturele redenen
➔ Normen en waarden binnen een samenleving moedigen goed gedrag aan
➔ Goed doen versterkt relaties en sociale status
4. Filosofische en morele redenen
➔ Sommigen geloven in universele ethische principes, zoals rechtvaardigheid en
eerlijkheid
➔ Anderen handelen goed uit religieuze of spirituele overtuigingen
1
,5. Pragmatische redenen
➔ Goed doen kan op LT eigenbelang (bv: als jij goed bent vr anderen, z zij dat ook voor jou)
➔ Wetten en regels stimuleren goed gedr door beloningen en straffen
Ethiek
“Goed” versus “kwaad”
- Cultuur en religie: voorschriften en gedragsregels gebaseerd op mythes, religie en
gewoonten (bv 10 geboden vh Christendom etc)
- Filosofie: ethiek = rationele motivering van goed en kwaad en reflectie over normen
➔ Enkele visies op “goed” <> “kwaad”: deugdethiek, plichtethiek, gevolgenethiek,
zorgethiek,…
Deugdethiek
- Keuzes maken ifv “een goed mens zijn” = kiezen vr het “juiste midden” van een bepaalde
karaktereigenschap: lafheid → moed → roekeloosheid
- Bijpassende filosofen: Aristoteles, Aquino, Nietzsche, Anscombe, MacIntyre
Deontologie
- Keuzes maken omdat ze juist zijn volgens jouw principes
- Gedragsregels z absoluut, geen uitzonderingen
- Zo lang je je regels volgt doe je goed
- Bv plichtethiek, plichtenleer
- Bijpassende filosofen: Kant
Utilisme of Consequentialisme
- Keuzes maken om voor zoveel mglk mensen het beste resultaat te behalen
- Zoveel mogelijk “geluk” brengen
- Bijpassende filosofen: Bentham, Mill, David Hume, Niccolo Machiavelli, Henry Sidgwick
Zorgethiek
- Een goede keuze zorgt vr goede zorg vr de andere persoon (cliënt)
1. Eed van Hippocrates
2. “Feministische” ethiek
- Bijpassende filosofen: Ludwig Wittgenstein, Martha Nussbaum, Carol Gilligan
Deontologie
- Binnen deontologie z gevolgen ondergeschikt aan intenties
- Handelen is moreel “goed” als de intentie overeenkomt met een correct ethisch motief, een
regel of plicht
➔ <> consequentialisme of utilisme waar de gevolgen vd daad centraal staan
➔ <> deugdenethiek die kijkt nr de aard vd agent ipv zijn daden
➔ <> zorgethiek waar de zorg vr anderen centraal staat ipv regels
- Immanuel Kant: “Handel zodanig dat je zou willen dat jouw stelregel verheven werd tot een
universele natuurwet”
Deontologie = “plichtenleer”
- Grieks: deon, “plicht” en logos, “rede”
- Deontologie is een ethische stroming die uitgaat v absolute gedragsregels die vaak w gesteld
als normen
- “plichtethiek”: wat slecht is, is altijd slecht, ook als de uitkomst goed zou zijn, want er
bestaat geen “goed” als zodanig; het enige wat goed zou kunnen z is de intentie, de goede
wil, en die goede wil impliceert de aanvaarding v bepaalde morele wetten
➔ Zo keuren deontologen bv martelen af, ook als daar levens mee gered kunnen w
➔ De morele wet kan op vele manieren weergegeven w, maar komt altijd op hetzelfde neer:
een handeling is moreel als je kunt willen dat ieder ander op die manier zou handelen
2
, Mensenrechten = de basis voor deontologische regels
- “Gouden regel” is vrij universeel: Bejegen anderen zoals jij zelf door anderen bejegend wilt
worden
Universele verklaring van de Rechten van de Mens
- United for Human Rights (UHR): UHR is een internationale non-profit organisatie die zich
heeft toegewijd om de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens op lokaal,
regionaal, nationaal en internationaal niveau te implementeren
Mensenrechten (Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, 1948)
- Door vele landen goedgekeurd – maar niet noodzakelijk ook geïmplementeerd
➔ Oa landen die als toenmalige kolonies geen inspraak hadden
• Bv UVRM druist soms in tegen lokale tradities (oa FGM)
➔ Vanuit geloofs-traditie verzet tegen de UVRM en kwam met eigen alternatief
• Bv Caïro-verklaring vd mensenrechten id Islam (1990)
➔ Vaak wel grote overeenkomsten, maar ook opmerkelijke afwijkingen tov UVRM: Sharia w
boven elk ander principe gesteld
- Verdrag inzake de Rechten van het Kind (1989; wettelijk in BE sinds 1992)
➔ Het Kinderrechtencommissariaat ziet toe op de naleving van kinderrechten in Vl
Deontologie in geneeskunde
- Grieken: eed van Hippocrates dia24
- Huidige artseneed in BE: Eed van Hippocrates geactualiseerd ih licht vd Verklaring van
Genève, herzien en aangenomen door de World Medical Association (WMA) sinds 2017
Geneeskunde & psychologie…ooit een huwelijk…
- Oorspronkelijk KB van 10/11/1967 ivm uitoefening van gezondheidszorgberoepen stelde:
“Enkel houders vh diploma van arts z gerechtigd om geneeskunde te beoefenen”
- Onwettige uitoefening vd geneeskunde = elke handeling door iem die geen diploma van arts
bezit en die tot doel heeft de gezondhtoestand ve menselijk wezen te onderz of het opsporen
van ziekten en gebrekkigheden, hetzij het stellen vd diagnose, het instellen of uitvoeren ve
behandeling ve fysische of psychische, werkelijke of vermeende pathologische toestand
- Als psycholoog de psychologie beoefenen was jarenlang, strikt genomen, onwettelijk!
➔ Voor de wet van 10/05/2015
Deontologische code voor psychologen
- Alle erkende psychologen, ongeacht hun statuut, sector of arbeidsreglement, zijn juridisch
gebonden aan een deontologische beroepscode
➔ Gedragsregels die erkende psychologen moeten respecteren
➔ Leidraad voor een ethisch correcte beroepspraktijk
- 5 pijlers:
1. Beroepsgeheim (artikels 5-20) + 4 algemene principes:
2. Eerbieding van waardigheid en rechten vd persoon (artikels 21-24)
3. Verantwoordelijkheid (artikels 25-29)
4. Competentie (artikels 30-34)
5. Integriteit en eerlijkheid (artikels 35 en 51)
Respect: Eerbiediging van de waardigheid en de rechten van de persoon
- Zorgvuldige, onbevooroordeelde, empathische aandacht vr wie zich aandient
- Respect gaat om het “honoreren van autonomie en vrijheid” (Verlichtingsdenken)
➔ Regelethiek, “negatieve vrijheid”: iemand mag eigen leven inrichten zonder inmenging
van anderen (= niet-inmenging), zolang die geen schade berokkent aan anderen (niet-
schade principe)
3
Ethiek en deontologie – basisprincipes
“Goed doen”: perspectieven
Deontologie en ethiek
- Ethiek: Grieks: èthos, gewoonte of zedelijke handeling of moraalwetenschap is een tak vd
filosofie die zich bezighoudt met de kritische bezinning over het juiste handelen
➔ Ethiek: houdingsethiek
- Deontologie: Grieks: deon, “plicht”, en logos “rede”. Ethische stroming die uitgaat van
absolute gedragsregels die vaak w gesteld als normen
➔ Deontologie: regelethiek
Deontologische code
Waarom goed doen?
1. Biologische en evolutionaire redenen
➔ Samenwerking verhoogt overlevingskansen. In groepsverband functioneren mensen
beter als ze elkaar helpen
➔ Empathie is een natuurlijke eigenschap die ons motiveert om anderen te ondersteunen
2. Psychologische redenen
➔ Goed doen geeft een gevoel van voldoening en geluk (het “helper’s high”)
➔ Schuldgevoel of spijt vermijden motiveert mensen om ethisch te handelen
3. Sociale en culturele redenen
➔ Normen en waarden binnen een samenleving moedigen goed gedrag aan
➔ Goed doen versterkt relaties en sociale status
4. Filosofische en morele redenen
➔ Sommigen geloven in universele ethische principes, zoals rechtvaardigheid en
eerlijkheid
➔ Anderen handelen goed uit religieuze of spirituele overtuigingen
1
,5. Pragmatische redenen
➔ Goed doen kan op LT eigenbelang (bv: als jij goed bent vr anderen, z zij dat ook voor jou)
➔ Wetten en regels stimuleren goed gedr door beloningen en straffen
Ethiek
“Goed” versus “kwaad”
- Cultuur en religie: voorschriften en gedragsregels gebaseerd op mythes, religie en
gewoonten (bv 10 geboden vh Christendom etc)
- Filosofie: ethiek = rationele motivering van goed en kwaad en reflectie over normen
➔ Enkele visies op “goed” <> “kwaad”: deugdethiek, plichtethiek, gevolgenethiek,
zorgethiek,…
Deugdethiek
- Keuzes maken ifv “een goed mens zijn” = kiezen vr het “juiste midden” van een bepaalde
karaktereigenschap: lafheid → moed → roekeloosheid
- Bijpassende filosofen: Aristoteles, Aquino, Nietzsche, Anscombe, MacIntyre
Deontologie
- Keuzes maken omdat ze juist zijn volgens jouw principes
- Gedragsregels z absoluut, geen uitzonderingen
- Zo lang je je regels volgt doe je goed
- Bv plichtethiek, plichtenleer
- Bijpassende filosofen: Kant
Utilisme of Consequentialisme
- Keuzes maken om voor zoveel mglk mensen het beste resultaat te behalen
- Zoveel mogelijk “geluk” brengen
- Bijpassende filosofen: Bentham, Mill, David Hume, Niccolo Machiavelli, Henry Sidgwick
Zorgethiek
- Een goede keuze zorgt vr goede zorg vr de andere persoon (cliënt)
1. Eed van Hippocrates
2. “Feministische” ethiek
- Bijpassende filosofen: Ludwig Wittgenstein, Martha Nussbaum, Carol Gilligan
Deontologie
- Binnen deontologie z gevolgen ondergeschikt aan intenties
- Handelen is moreel “goed” als de intentie overeenkomt met een correct ethisch motief, een
regel of plicht
➔ <> consequentialisme of utilisme waar de gevolgen vd daad centraal staan
➔ <> deugdenethiek die kijkt nr de aard vd agent ipv zijn daden
➔ <> zorgethiek waar de zorg vr anderen centraal staat ipv regels
- Immanuel Kant: “Handel zodanig dat je zou willen dat jouw stelregel verheven werd tot een
universele natuurwet”
Deontologie = “plichtenleer”
- Grieks: deon, “plicht” en logos, “rede”
- Deontologie is een ethische stroming die uitgaat v absolute gedragsregels die vaak w gesteld
als normen
- “plichtethiek”: wat slecht is, is altijd slecht, ook als de uitkomst goed zou zijn, want er
bestaat geen “goed” als zodanig; het enige wat goed zou kunnen z is de intentie, de goede
wil, en die goede wil impliceert de aanvaarding v bepaalde morele wetten
➔ Zo keuren deontologen bv martelen af, ook als daar levens mee gered kunnen w
➔ De morele wet kan op vele manieren weergegeven w, maar komt altijd op hetzelfde neer:
een handeling is moreel als je kunt willen dat ieder ander op die manier zou handelen
2
, Mensenrechten = de basis voor deontologische regels
- “Gouden regel” is vrij universeel: Bejegen anderen zoals jij zelf door anderen bejegend wilt
worden
Universele verklaring van de Rechten van de Mens
- United for Human Rights (UHR): UHR is een internationale non-profit organisatie die zich
heeft toegewijd om de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens op lokaal,
regionaal, nationaal en internationaal niveau te implementeren
Mensenrechten (Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, 1948)
- Door vele landen goedgekeurd – maar niet noodzakelijk ook geïmplementeerd
➔ Oa landen die als toenmalige kolonies geen inspraak hadden
• Bv UVRM druist soms in tegen lokale tradities (oa FGM)
➔ Vanuit geloofs-traditie verzet tegen de UVRM en kwam met eigen alternatief
• Bv Caïro-verklaring vd mensenrechten id Islam (1990)
➔ Vaak wel grote overeenkomsten, maar ook opmerkelijke afwijkingen tov UVRM: Sharia w
boven elk ander principe gesteld
- Verdrag inzake de Rechten van het Kind (1989; wettelijk in BE sinds 1992)
➔ Het Kinderrechtencommissariaat ziet toe op de naleving van kinderrechten in Vl
Deontologie in geneeskunde
- Grieken: eed van Hippocrates dia24
- Huidige artseneed in BE: Eed van Hippocrates geactualiseerd ih licht vd Verklaring van
Genève, herzien en aangenomen door de World Medical Association (WMA) sinds 2017
Geneeskunde & psychologie…ooit een huwelijk…
- Oorspronkelijk KB van 10/11/1967 ivm uitoefening van gezondheidszorgberoepen stelde:
“Enkel houders vh diploma van arts z gerechtigd om geneeskunde te beoefenen”
- Onwettige uitoefening vd geneeskunde = elke handeling door iem die geen diploma van arts
bezit en die tot doel heeft de gezondhtoestand ve menselijk wezen te onderz of het opsporen
van ziekten en gebrekkigheden, hetzij het stellen vd diagnose, het instellen of uitvoeren ve
behandeling ve fysische of psychische, werkelijke of vermeende pathologische toestand
- Als psycholoog de psychologie beoefenen was jarenlang, strikt genomen, onwettelijk!
➔ Voor de wet van 10/05/2015
Deontologische code voor psychologen
- Alle erkende psychologen, ongeacht hun statuut, sector of arbeidsreglement, zijn juridisch
gebonden aan een deontologische beroepscode
➔ Gedragsregels die erkende psychologen moeten respecteren
➔ Leidraad voor een ethisch correcte beroepspraktijk
- 5 pijlers:
1. Beroepsgeheim (artikels 5-20) + 4 algemene principes:
2. Eerbieding van waardigheid en rechten vd persoon (artikels 21-24)
3. Verantwoordelijkheid (artikels 25-29)
4. Competentie (artikels 30-34)
5. Integriteit en eerlijkheid (artikels 35 en 51)
Respect: Eerbiediging van de waardigheid en de rechten van de persoon
- Zorgvuldige, onbevooroordeelde, empathische aandacht vr wie zich aandient
- Respect gaat om het “honoreren van autonomie en vrijheid” (Verlichtingsdenken)
➔ Regelethiek, “negatieve vrijheid”: iemand mag eigen leven inrichten zonder inmenging
van anderen (= niet-inmenging), zolang die geen schade berokkent aan anderen (niet-
schade principe)
3
