5-5-2026
Inhoud
Communicatie bij mensen • Theoretisch kader
• Waarom aandacht voor communicatie?
met autisme en • Uitdagingen in communicatie bij personen met autisme en VB
verstandelijke beperking • Ontwikkeling van communicatie
• Ondersteuning op maat
Jarymke Maljaars • 1 specifiek thema: Ondersteunende communicatie (OC)
• OC op representatieniveau
05/05/2026
• OC op presentatieniveau
• OC op sensatieniveau
Gezins- en Orthopedagogiek
Academische Werkplaats Autisme
KU Leuven
1 2
Waarom aandacht voor communicatie? Een specifieke doelgroep
• Samenhang met andere ontwikkelingsdomeinen en belangrijke voorspeller • Personen met autisme die niet of nauwelijks gesproken taal gebruiken
van later functioneren (Mawhood et al., 2000; Gillespie-Lynch et al., 2012)
• Grote stressfactor voor ouders (DesChamps et al., 2020; Lecavalier et al. 2006)
• Sterk geassocieerd met probleemgedrag (Bowring et al., 2015; Chiang, 2008; McClintock
et al., 2003)
Tager-Flusberg & Kasari, 2013
3 4
Een specifieke doelgroep Communicatie-ontwikkeling
• Minimally speaking / verbal individuals with autism
• Definitie:
• Geen woorden of losse woorden (DiStefano et al., 2018)
Intentionaliteit
• <20 woorden voor minimally speaking, <5 woorden voor non-speaking (Mirenda, 2013;
Zisk et al., 2024) (Verbale)
• ~25-30% van kinderen/jongeren met autisme (Tager-Flusberg & Kasari, 2013) communicatie
• Brede range aan non-verbale cognitieve vaardigheden, maar vaak Symboolvorming
bijkomende verstandelijke beperking (IQ<70) (~83-96%) (Bal et al., 2016)
Bates, 1979; Wetherby et al, 2000; Travis & Sigman, 2001; Noens & Van Berckelaer-Onnes, 2005
5 6
1
, 5-5-2026
Ontwikkeling van intentionaliteit Beperkte intentionaliteit
• Pre-intentioneel (0-9 maanden) • Mogelijke uitdagingen:
• Geen of minder frequente intentionele communicatie
• Beperkte communicatieve functies: vooral communicatie voor
gedragsregulatie
• Communicatieve functie is moeilijker af te lezen
• Intentioneel (vanaf ± 9 maanden)
Bates, 1979; Coupe O’Kane & Goldbart, 1998 Maljaars et al., 2011
7 8
Beperkte intentionaliteit - voorbeelden Ondersteuning op maat
• “Wouter (12 jaar) praat niet. Als hij een koekjesdoos moeilijk open krijgt, bijt hij • Niet te veel nadruk op communicatievorm
erin, slaat hij erop, gilt en gooit deze weg. Dit doet hij ook als er een • Wel aandacht voor communicatieve intenties
volwassene naast hem zit.”
• Ontwikkelen intentionaliteit
• Uitbreiden van functies
• “Hanne (6 jaar) is verbaal. Ze zegt het alfabet op en citeert soms zinnen uit • Toenemende complexiteit stimuleren
haar favoriete boeken. Ze doet ook uitspraken om haar eigen gedrag te
sturen, maar niet dat van anderen. Bijvoorbeeld: ze loopt naar de keuken en
zegt: “Wil je wat appelsap?”. Dit doet ze ook als er geen familieleden in de
buurt zijn.”
9 10
Ondersteuning op maat Voorbeelden van programma’s
Ontwikkelen en uitbreiden van intentionaliteit
• Sterke kanten en favoriete activiteiten als uitgangspunt
• Op speelse wijze
• In dagelijkse activiteiten of spel
Voorbeelden:
• In het zicht, buiten bereik
• Niet direct hulp bieden als iets niet lukt
• Eén voor één, alles op één na
• Onderbreken van bekende routines/favoriete activiteiten
• Keuzes aanbieden
• …
11 12
2
Inhoud
Communicatie bij mensen • Theoretisch kader
• Waarom aandacht voor communicatie?
met autisme en • Uitdagingen in communicatie bij personen met autisme en VB
verstandelijke beperking • Ontwikkeling van communicatie
• Ondersteuning op maat
Jarymke Maljaars • 1 specifiek thema: Ondersteunende communicatie (OC)
• OC op representatieniveau
05/05/2026
• OC op presentatieniveau
• OC op sensatieniveau
Gezins- en Orthopedagogiek
Academische Werkplaats Autisme
KU Leuven
1 2
Waarom aandacht voor communicatie? Een specifieke doelgroep
• Samenhang met andere ontwikkelingsdomeinen en belangrijke voorspeller • Personen met autisme die niet of nauwelijks gesproken taal gebruiken
van later functioneren (Mawhood et al., 2000; Gillespie-Lynch et al., 2012)
• Grote stressfactor voor ouders (DesChamps et al., 2020; Lecavalier et al. 2006)
• Sterk geassocieerd met probleemgedrag (Bowring et al., 2015; Chiang, 2008; McClintock
et al., 2003)
Tager-Flusberg & Kasari, 2013
3 4
Een specifieke doelgroep Communicatie-ontwikkeling
• Minimally speaking / verbal individuals with autism
• Definitie:
• Geen woorden of losse woorden (DiStefano et al., 2018)
Intentionaliteit
• <20 woorden voor minimally speaking, <5 woorden voor non-speaking (Mirenda, 2013;
Zisk et al., 2024) (Verbale)
• ~25-30% van kinderen/jongeren met autisme (Tager-Flusberg & Kasari, 2013) communicatie
• Brede range aan non-verbale cognitieve vaardigheden, maar vaak Symboolvorming
bijkomende verstandelijke beperking (IQ<70) (~83-96%) (Bal et al., 2016)
Bates, 1979; Wetherby et al, 2000; Travis & Sigman, 2001; Noens & Van Berckelaer-Onnes, 2005
5 6
1
, 5-5-2026
Ontwikkeling van intentionaliteit Beperkte intentionaliteit
• Pre-intentioneel (0-9 maanden) • Mogelijke uitdagingen:
• Geen of minder frequente intentionele communicatie
• Beperkte communicatieve functies: vooral communicatie voor
gedragsregulatie
• Communicatieve functie is moeilijker af te lezen
• Intentioneel (vanaf ± 9 maanden)
Bates, 1979; Coupe O’Kane & Goldbart, 1998 Maljaars et al., 2011
7 8
Beperkte intentionaliteit - voorbeelden Ondersteuning op maat
• “Wouter (12 jaar) praat niet. Als hij een koekjesdoos moeilijk open krijgt, bijt hij • Niet te veel nadruk op communicatievorm
erin, slaat hij erop, gilt en gooit deze weg. Dit doet hij ook als er een • Wel aandacht voor communicatieve intenties
volwassene naast hem zit.”
• Ontwikkelen intentionaliteit
• Uitbreiden van functies
• “Hanne (6 jaar) is verbaal. Ze zegt het alfabet op en citeert soms zinnen uit • Toenemende complexiteit stimuleren
haar favoriete boeken. Ze doet ook uitspraken om haar eigen gedrag te
sturen, maar niet dat van anderen. Bijvoorbeeld: ze loopt naar de keuken en
zegt: “Wil je wat appelsap?”. Dit doet ze ook als er geen familieleden in de
buurt zijn.”
9 10
Ondersteuning op maat Voorbeelden van programma’s
Ontwikkelen en uitbreiden van intentionaliteit
• Sterke kanten en favoriete activiteiten als uitgangspunt
• Op speelse wijze
• In dagelijkse activiteiten of spel
Voorbeelden:
• In het zicht, buiten bereik
• Niet direct hulp bieden als iets niet lukt
• Eén voor één, alles op één na
• Onderbreken van bekende routines/favoriete activiteiten
• Keuzes aanbieden
• …
11 12
2
