Samenvatting Mediageschiedenis
1
,Inhooudstafel
1. Introductie .......................................................................................................................................... 6
2. Journalistiek ....................................................................................................................................... 8
2.1. Wat is journalistiek? ................................................................................................................. 8
2.1.1. Etymologie ........................................................................................................................... 8
2.1.2. Journalistiek en de samenleving .......................................................................................... 8
2.1.3. Wat is een krant ................................................................................................................... 8
2.2. De vroege ontwikkeling van de journalistiek............................................................................ 9
2.2.1. De prehistorie van de journalistiek ...................................................................................... 9
2.2.2. Nieuws en politiek bestuur .................................................................................................. 9
a. Communicatie als beleidsinstrument ......................................................................................... 9
b. Communicatie met het publiek ................................................................................................ 10
2.2.3. Nieuws, handel en de voorlopers v/d krant ....................................................................... 10
a. Handel als bron en publiek van nieuws ............................................................................. 10
b. verspreiding nws verbonden aan handel ........................................................................... 10
c. De handel in nws ................................................................................................................ 11
2.2.4. Technologie: boekdrukkunst en kranten ........................................................................... 11
2.3. Evolutie van de krant in de 19e eeuw .................................................................................... 12
2.3.1. Krant en politiek in de 19e eeuw ........................................................................................ 12
a. Net voor het ontstaan van de Belgische staat ................................................................... 13
b. De Belgische grondwet & persvrijheid ............................................................................... 13
c. 19e-eeuwse opiniepers ...................................................................................................... 14
d. Zegelbelasting & de elitaire pers........................................................................................ 14
2.3.2. Technologie, snelheid en prijs............................................................................................ 15
a. Goedkoper en sneller drukken........................................................................................... 15
b. Snellere nieuwsgaring ........................................................................................................ 15
c. Snellere distributie van kranten ......................................................................................... 16
2.3.3. De krant als massamedium ................................................................................................ 16
a. Eind 19e eeuw: de krant wordt een massamedium .......................................................... 16
b. Populaire pers .................................................................................................................... 17
c. De pers in België 1880 – 1899 ............................................................................................ 18
2.4. Journalistiek in de 20e eeuw: Economische concentratie en ontzuiling ................................ 20
2.4.1. De WO’en en de krant ....................................................................................................... 20
a. WO I ................................................................................................................................... 20
b. Het interbellum .................................................................................................................. 20
c. Wo II – De pers tijdens de bezetting .................................................................................. 21
2.4.2. De nasleep van WO II ......................................................................................................... 22
a. Een sterke concentratiebeweging vanaf de jaren 1950 ..................................................... 22
b. Concentratie ...................................................................................................................... 22
c. Concentratie en ontzuiling ................................................................................................. 24
2.5. Geografische diversiteit:......................................................................................................... 25
2.5.1. Journalistieke modellen ..................................................................................................... 25
2
, 2.5.2. Een Europees vs een Anglo-Amerikaans model van journalistiek ..................................... 25
a) Journalistiek en politiek ..................................................................................................... 27
b) De literaire roots van het Europese model ........................................................................ 27
c) De rol van de staat ............................................................................................................. 28
2.5.3. Voorbij Europa en Amerika ................................................................................................ 28
3. Film ................................................................................................................................................... 28
3.1. De geboorte & vroege ontwikkeling van de film .................................................................... 31
3.1.1. Voorgeschiedenis van de film ............................................................................................ 31
a. Technologische innovaties ................................................................................................. 31
b. Van filmtechnologie naar film als massamedium .............................................................. 32
3.1.2. Film als cultuurproduct ...................................................................................................... 32
3.1.3. Filmvertoningen en publiek ............................................................................................... 32
3.2. Film tijdens het interbellum ................................................................................................... 33
3.2.1. Technologische ontwikkelingen: geluid ............................................................................. 33
3.2.2. De film als cultuurproduct ................................................................................................. 34
3.2.3. De groeiende dominantie van de VS op de filmmarkt: Hollywood .................................... 35
a. De internationale dominantie van Hollywood ................................................................... 35
b. Hollywood: Het Studiosysteem .......................................................................................... 35
c. Filmsterren ......................................................................................................................... 36
d. Tegengewicht voor de Amerikaanse dominantie .............................................................. 36
3.2.4. Films in België in het interbellum....................................................................................... 37
3.3. Filmproductie en -consumptie na WOII ................................................................................. 37
3.3.1. Veranderingen in Hollywood ............................................................................................. 37
Van crisis... ................................................................................................................................... 37
... naar herstel .............................................................................................................................. 37
3.3.2. Technologische ontwikkeling: kleur en betere kwaliteit ................................................... 38
a. de ontwikkeling van kleur .................................................................................................. 38
b. Camera’s en dragers .......................................................................................................... 38
c. Speciale effecten ................................................................................................................ 38
3.3.3. Veranderende consumptiepraktijk .................................................................................... 39
a. Van piek ... ......................................................................................................................... 39
b. ... naar een daling .. ............................................................................................................ 39
c. ... naar andere bioscopen... ............................................................................................... 40
3.3.4. Veranderende consumptiepraktijken ................................................................................ 40
3.4. De disciplinering van film ....................................................................................................... 41
3.4.1. De veronderstelde kracht van film..................................................................................... 41
3.4.2. De disciplinering van film in België .................................................................................... 41
3.4.3. Hollywood en de disciplinering van film ............................................................................ 43
3.4.4. Filmkeuring vandaag .......................................................................................................... 43
4. Openbare en commerciële omroepen ............................................................................................. 44
4.1. Van den Bulck - Het beleid van de publieke televisie ............................................................. 44
4.2. Het ontstaan van de omroep.................................................................................................. 45
3
, 4.3. De vroege ontwikkeling van de radio-omroep ....................................................................... 45
4.3.1. de vroege geschiedenis van de radio-omroep ................................................................... 45
4.3.2. Commerciële actoren......................................................................................................... 45
4.3.3. Politieke actoren ................................................................................................................ 45
4.4. Het ontstaan van commerciële omroepen ............................................................................. 46
4.4.1. Het commerciële omroepmodel en ideologie ................................................................... 46
4.4.2. De ‘Networks’ .................................................................................................................... 46
4.4.3. Centrale rol van reclame .................................................................................................... 47
4.5. De komst van de publieke omroep......................................................................................... 48
4.5.1. Publieke omroep in Europa................................................................................................ 48
4.5.2. Overheidscontrole en financiering..................................................................................... 49
4.5.3. Openbare omroep en de zuilen ......................................................................................... 49
4.6. De introductie van televisie .................................................................................................... 51
4.6.1. De introductie van televisie ............................................................................................... 51
4.6.2. Televisie in België ............................................................................................................... 52
4.6.3. De verbonden geschiedenis van radio en TV ..................................................................... 52
4.7. Publieke omroepfilosofie........................................................................................................ 52
4.7.1. De omroep en de staat ...................................................................................................... 52
4.7.2. Drie peilers ......................................................................................................................... 53
1. Informeren ......................................................................................................................... 53
2. Opvoeden........................................................................................................................... 53
3. Ontspannen ....................................................................................................................... 55
4.7.3. Openbare omroep en nationale identiteit ......................................................................... 55
Vlaamse karakter van de openbare omroep ................................................................................ 55
4.8. De komst van commerciële televisie ...................................................................................... 56
4.8.1. Een veranderende samenleving ......................................................................................... 56
a. Kabel en satelliet ................................................................................................................ 57
b. Ideologische verschuivingen .............................................................................................. 57
4.8.2. De komst van VTM ............................................................................................................. 57
4.8.3. Visie op plaats in mediabestel: een blijvende discussie ..................................................... 58
5. Propaganda ...................................................................................................................................... 59
5.1. Welch – Propaganda in Historical Perspective ....................................................................... 59
Deel 1: de ontwikkeling van propaganda ................................................................................................. 60
5.2. Wat is propaganda?................................................................................................................ 60
5.2.1. Verklaringen/dimensies negatieve communicatie............................................................. 61
5.3. Propaganda in de 20e eeuw ................................................................................................... 62
5.3.1. Ontwikkeling van de massamaatschappij en -democratie................................................. 62
5.3.2. Ontwikkeling massamedia ................................................................................................. 62
5.3.3. Totale oorlogen en Koude Oorlog ...................................................................................... 62
5.4. Professionalisering van de propaganda.................................................................................. 63
5.4.1. WO I en de georganiseerde propaganda ........................................................................... 63
a. Groot-Brittannië................................................................................................................. 64
4
, b. Verenigde-Staten ............................................................................................................... 64
5.4.2. Totalitarisme en alomtegenwoordige porpagande ........................................................... 65
Massamedia als instument van de staat ...................................................................................... 65
Totalitarisme en de efficiënte van de propaganda ...................................................................... 66
5.4.3. Nazi propaganda ................................................................................................................ 67
5.5. Elementaire principes van oorlogspropaganda ...................................................................... 68
5.5.1. Propagandatechnieken ...................................................................................................... 68
5.5.2. Witte, grijze en zwarte propaganda................................................................................... 68
5.5.3. 10 principes van oorlogspropaganda ................................................................................. 68
1. Wij willen geen oorlog ....................................................................................................... 68
2. Het andere kamp is de enige verantwoordelijke voor de oorlog....................................... 69
3. De vijandelijke leider lijkt op de duivel (of ‘de griezel van dienst’) .................................... 70
4. Wij verdedigen een nobele zaak, geen particuliere belangen ........................................... 70
5. De vijand begaat bewust wreedheden, wij onopzettelijke blunders ................................. 71
6. De vijand gebruikt illegale wapens .................................................................................... 71
7. Wij lijden zeer weinig verliezen, de verliezen van de vijand zijn enorm ............................ 72
8. Kunstenaars en intellectuelen steunen onze zaak ............................................................. 72
9. Onze zaak is heilig .............................................................................................................. 73
10. Wie aan onze propaganda twijfelt, is een verrader ........................................................... 73
5
, 1. Introductie
Focus
- Dit opleidingsonderdeel focust op de geschiedenis van de Massamedia (mainly > 19e eeuw).
En gaat in op de volgende ontwikkelingen en actoren die deze geschiedenis sturen :
1. Politeke
2. Culturele
3. Sociale
4. Technologische
5. Juridische
6. Economische
Meest bepalende factor
Technologie als één van de bepalende factoren in de geschiedenis van de media
Mediageschiedenis Benaderingen
2 benaderingen van MG :
- Media als communicatietechnologieën
- Media als institutie(s) - “de media” (andere instituties: onderwijs, rechtssysteem, de kerk,
de familie, …)
Dimensies doorheen de verschillende modules
- Wisselwerking technologie-samenleving.
- De rol en macht van de staat, politieke actoren en commerciële actoren; de relatie tussen
deze actoren
o Terugkeren van dezelfde debatten en politieke twistpunten
o De rol van ideologie en de relatie met macht
- Economische concentratietendensen
- Parallellen tss en specificiteiten v landen & regio’s (o.a. VS-Europa; België-Nederland)
- Media en nationale identiteit en belangen
3 Achterliggende Assumpties
1. Media en Samenleving
Media zijn een integraal onderdeel van de samenleving
Om media te begrijpen moeten ze worden gesitueerd in de samenleving
Om samenleving te begrijpen moet rol media in rekening gebracht worden
2. Geschiedenis & Contingentie
1. Media en hoe we ze organiseren en ermee omgaan hebben een geschiedenis
2. Om de huidige situatie te begrijpen moeten we die geschiedenis begrijpen
3. De huidige situatie is contingent en het resultaat van maatschappelijke processen die
anders hadden kunnen lopen
o Contingentie: de afwezigheid van noodzakelijkheid, het feit dat iets is zoals het is
zonder dat dit noodzakelijk zo moest zijn
4. De toekomst v/d media ligt dus niet vast, en is afhankelijk v beslissingen die we maken
5. Maar de geschiedenis heeft wel een grote impact op de toekomst (we vertrekken niet
van een leeg blad: path dependency, …)
De Complexiteit van Geschiedenis & Heden
6
1
,Inhooudstafel
1. Introductie .......................................................................................................................................... 6
2. Journalistiek ....................................................................................................................................... 8
2.1. Wat is journalistiek? ................................................................................................................. 8
2.1.1. Etymologie ........................................................................................................................... 8
2.1.2. Journalistiek en de samenleving .......................................................................................... 8
2.1.3. Wat is een krant ................................................................................................................... 8
2.2. De vroege ontwikkeling van de journalistiek............................................................................ 9
2.2.1. De prehistorie van de journalistiek ...................................................................................... 9
2.2.2. Nieuws en politiek bestuur .................................................................................................. 9
a. Communicatie als beleidsinstrument ......................................................................................... 9
b. Communicatie met het publiek ................................................................................................ 10
2.2.3. Nieuws, handel en de voorlopers v/d krant ....................................................................... 10
a. Handel als bron en publiek van nieuws ............................................................................. 10
b. verspreiding nws verbonden aan handel ........................................................................... 10
c. De handel in nws ................................................................................................................ 11
2.2.4. Technologie: boekdrukkunst en kranten ........................................................................... 11
2.3. Evolutie van de krant in de 19e eeuw .................................................................................... 12
2.3.1. Krant en politiek in de 19e eeuw ........................................................................................ 12
a. Net voor het ontstaan van de Belgische staat ................................................................... 13
b. De Belgische grondwet & persvrijheid ............................................................................... 13
c. 19e-eeuwse opiniepers ...................................................................................................... 14
d. Zegelbelasting & de elitaire pers........................................................................................ 14
2.3.2. Technologie, snelheid en prijs............................................................................................ 15
a. Goedkoper en sneller drukken........................................................................................... 15
b. Snellere nieuwsgaring ........................................................................................................ 15
c. Snellere distributie van kranten ......................................................................................... 16
2.3.3. De krant als massamedium ................................................................................................ 16
a. Eind 19e eeuw: de krant wordt een massamedium .......................................................... 16
b. Populaire pers .................................................................................................................... 17
c. De pers in België 1880 – 1899 ............................................................................................ 18
2.4. Journalistiek in de 20e eeuw: Economische concentratie en ontzuiling ................................ 20
2.4.1. De WO’en en de krant ....................................................................................................... 20
a. WO I ................................................................................................................................... 20
b. Het interbellum .................................................................................................................. 20
c. Wo II – De pers tijdens de bezetting .................................................................................. 21
2.4.2. De nasleep van WO II ......................................................................................................... 22
a. Een sterke concentratiebeweging vanaf de jaren 1950 ..................................................... 22
b. Concentratie ...................................................................................................................... 22
c. Concentratie en ontzuiling ................................................................................................. 24
2.5. Geografische diversiteit:......................................................................................................... 25
2.5.1. Journalistieke modellen ..................................................................................................... 25
2
, 2.5.2. Een Europees vs een Anglo-Amerikaans model van journalistiek ..................................... 25
a) Journalistiek en politiek ..................................................................................................... 27
b) De literaire roots van het Europese model ........................................................................ 27
c) De rol van de staat ............................................................................................................. 28
2.5.3. Voorbij Europa en Amerika ................................................................................................ 28
3. Film ................................................................................................................................................... 28
3.1. De geboorte & vroege ontwikkeling van de film .................................................................... 31
3.1.1. Voorgeschiedenis van de film ............................................................................................ 31
a. Technologische innovaties ................................................................................................. 31
b. Van filmtechnologie naar film als massamedium .............................................................. 32
3.1.2. Film als cultuurproduct ...................................................................................................... 32
3.1.3. Filmvertoningen en publiek ............................................................................................... 32
3.2. Film tijdens het interbellum ................................................................................................... 33
3.2.1. Technologische ontwikkelingen: geluid ............................................................................. 33
3.2.2. De film als cultuurproduct ................................................................................................. 34
3.2.3. De groeiende dominantie van de VS op de filmmarkt: Hollywood .................................... 35
a. De internationale dominantie van Hollywood ................................................................... 35
b. Hollywood: Het Studiosysteem .......................................................................................... 35
c. Filmsterren ......................................................................................................................... 36
d. Tegengewicht voor de Amerikaanse dominantie .............................................................. 36
3.2.4. Films in België in het interbellum....................................................................................... 37
3.3. Filmproductie en -consumptie na WOII ................................................................................. 37
3.3.1. Veranderingen in Hollywood ............................................................................................. 37
Van crisis... ................................................................................................................................... 37
... naar herstel .............................................................................................................................. 37
3.3.2. Technologische ontwikkeling: kleur en betere kwaliteit ................................................... 38
a. de ontwikkeling van kleur .................................................................................................. 38
b. Camera’s en dragers .......................................................................................................... 38
c. Speciale effecten ................................................................................................................ 38
3.3.3. Veranderende consumptiepraktijk .................................................................................... 39
a. Van piek ... ......................................................................................................................... 39
b. ... naar een daling .. ............................................................................................................ 39
c. ... naar andere bioscopen... ............................................................................................... 40
3.3.4. Veranderende consumptiepraktijken ................................................................................ 40
3.4. De disciplinering van film ....................................................................................................... 41
3.4.1. De veronderstelde kracht van film..................................................................................... 41
3.4.2. De disciplinering van film in België .................................................................................... 41
3.4.3. Hollywood en de disciplinering van film ............................................................................ 43
3.4.4. Filmkeuring vandaag .......................................................................................................... 43
4. Openbare en commerciële omroepen ............................................................................................. 44
4.1. Van den Bulck - Het beleid van de publieke televisie ............................................................. 44
4.2. Het ontstaan van de omroep.................................................................................................. 45
3
, 4.3. De vroege ontwikkeling van de radio-omroep ....................................................................... 45
4.3.1. de vroege geschiedenis van de radio-omroep ................................................................... 45
4.3.2. Commerciële actoren......................................................................................................... 45
4.3.3. Politieke actoren ................................................................................................................ 45
4.4. Het ontstaan van commerciële omroepen ............................................................................. 46
4.4.1. Het commerciële omroepmodel en ideologie ................................................................... 46
4.4.2. De ‘Networks’ .................................................................................................................... 46
4.4.3. Centrale rol van reclame .................................................................................................... 47
4.5. De komst van de publieke omroep......................................................................................... 48
4.5.1. Publieke omroep in Europa................................................................................................ 48
4.5.2. Overheidscontrole en financiering..................................................................................... 49
4.5.3. Openbare omroep en de zuilen ......................................................................................... 49
4.6. De introductie van televisie .................................................................................................... 51
4.6.1. De introductie van televisie ............................................................................................... 51
4.6.2. Televisie in België ............................................................................................................... 52
4.6.3. De verbonden geschiedenis van radio en TV ..................................................................... 52
4.7. Publieke omroepfilosofie........................................................................................................ 52
4.7.1. De omroep en de staat ...................................................................................................... 52
4.7.2. Drie peilers ......................................................................................................................... 53
1. Informeren ......................................................................................................................... 53
2. Opvoeden........................................................................................................................... 53
3. Ontspannen ....................................................................................................................... 55
4.7.3. Openbare omroep en nationale identiteit ......................................................................... 55
Vlaamse karakter van de openbare omroep ................................................................................ 55
4.8. De komst van commerciële televisie ...................................................................................... 56
4.8.1. Een veranderende samenleving ......................................................................................... 56
a. Kabel en satelliet ................................................................................................................ 57
b. Ideologische verschuivingen .............................................................................................. 57
4.8.2. De komst van VTM ............................................................................................................. 57
4.8.3. Visie op plaats in mediabestel: een blijvende discussie ..................................................... 58
5. Propaganda ...................................................................................................................................... 59
5.1. Welch – Propaganda in Historical Perspective ....................................................................... 59
Deel 1: de ontwikkeling van propaganda ................................................................................................. 60
5.2. Wat is propaganda?................................................................................................................ 60
5.2.1. Verklaringen/dimensies negatieve communicatie............................................................. 61
5.3. Propaganda in de 20e eeuw ................................................................................................... 62
5.3.1. Ontwikkeling van de massamaatschappij en -democratie................................................. 62
5.3.2. Ontwikkeling massamedia ................................................................................................. 62
5.3.3. Totale oorlogen en Koude Oorlog ...................................................................................... 62
5.4. Professionalisering van de propaganda.................................................................................. 63
5.4.1. WO I en de georganiseerde propaganda ........................................................................... 63
a. Groot-Brittannië................................................................................................................. 64
4
, b. Verenigde-Staten ............................................................................................................... 64
5.4.2. Totalitarisme en alomtegenwoordige porpagande ........................................................... 65
Massamedia als instument van de staat ...................................................................................... 65
Totalitarisme en de efficiënte van de propaganda ...................................................................... 66
5.4.3. Nazi propaganda ................................................................................................................ 67
5.5. Elementaire principes van oorlogspropaganda ...................................................................... 68
5.5.1. Propagandatechnieken ...................................................................................................... 68
5.5.2. Witte, grijze en zwarte propaganda................................................................................... 68
5.5.3. 10 principes van oorlogspropaganda ................................................................................. 68
1. Wij willen geen oorlog ....................................................................................................... 68
2. Het andere kamp is de enige verantwoordelijke voor de oorlog....................................... 69
3. De vijandelijke leider lijkt op de duivel (of ‘de griezel van dienst’) .................................... 70
4. Wij verdedigen een nobele zaak, geen particuliere belangen ........................................... 70
5. De vijand begaat bewust wreedheden, wij onopzettelijke blunders ................................. 71
6. De vijand gebruikt illegale wapens .................................................................................... 71
7. Wij lijden zeer weinig verliezen, de verliezen van de vijand zijn enorm ............................ 72
8. Kunstenaars en intellectuelen steunen onze zaak ............................................................. 72
9. Onze zaak is heilig .............................................................................................................. 73
10. Wie aan onze propaganda twijfelt, is een verrader ........................................................... 73
5
, 1. Introductie
Focus
- Dit opleidingsonderdeel focust op de geschiedenis van de Massamedia (mainly > 19e eeuw).
En gaat in op de volgende ontwikkelingen en actoren die deze geschiedenis sturen :
1. Politeke
2. Culturele
3. Sociale
4. Technologische
5. Juridische
6. Economische
Meest bepalende factor
Technologie als één van de bepalende factoren in de geschiedenis van de media
Mediageschiedenis Benaderingen
2 benaderingen van MG :
- Media als communicatietechnologieën
- Media als institutie(s) - “de media” (andere instituties: onderwijs, rechtssysteem, de kerk,
de familie, …)
Dimensies doorheen de verschillende modules
- Wisselwerking technologie-samenleving.
- De rol en macht van de staat, politieke actoren en commerciële actoren; de relatie tussen
deze actoren
o Terugkeren van dezelfde debatten en politieke twistpunten
o De rol van ideologie en de relatie met macht
- Economische concentratietendensen
- Parallellen tss en specificiteiten v landen & regio’s (o.a. VS-Europa; België-Nederland)
- Media en nationale identiteit en belangen
3 Achterliggende Assumpties
1. Media en Samenleving
Media zijn een integraal onderdeel van de samenleving
Om media te begrijpen moeten ze worden gesitueerd in de samenleving
Om samenleving te begrijpen moet rol media in rekening gebracht worden
2. Geschiedenis & Contingentie
1. Media en hoe we ze organiseren en ermee omgaan hebben een geschiedenis
2. Om de huidige situatie te begrijpen moeten we die geschiedenis begrijpen
3. De huidige situatie is contingent en het resultaat van maatschappelijke processen die
anders hadden kunnen lopen
o Contingentie: de afwezigheid van noodzakelijkheid, het feit dat iets is zoals het is
zonder dat dit noodzakelijk zo moest zijn
4. De toekomst v/d media ligt dus niet vast, en is afhankelijk v beslissingen die we maken
5. Maar de geschiedenis heeft wel een grote impact op de toekomst (we vertrekken niet
van een leeg blad: path dependency, …)
De Complexiteit van Geschiedenis & Heden
6
