THE GLOBAL POLITICS OF EU SECURITY & DEFENCE
LES 1: HISTORY AND THE CONTESTED MEANING OF EUROPEAN STRATEGY IN A CHANGING WORLD3
INLEIDING ........................................................................................................................................... 3
DE HISTORISCHE SPANNING: EUROPEANISM VERSUS ATLANTICISM .................................................................... 3
WAAROM ZIJN BEGRIPPEN ZO BELANGRIJK? ................................................................................................. 6
WAT VERANDERDE NA DE KOUDE OORLOG? .............................................................................................. 12
CHANGE IN THE SYSTEM VERSUS CHANGE OF THE SYSTEM ............................................................................. 13
CHANGE OF THE SYSTEM ....................................................................................................................... 13
KORTE SAMENVATTING ......................................................................................................................... 14
LES 2 – THEORISING EU SECURITY AND DEFENCE ........................................................................ 16
INLEIDING ......................................................................................................................................... 16
THEORIEVORMING OVER EU SECURITY AND DEFENCE? ................................................................................. 17
REALISME .......................................................................................................................................... 18
TWEEDE GROTE THEORETISCHE BLOK: NORMATIVE POWER............................................................................. 22
DERDE GROTE THEORETISCHE BLOK: GLOBAL IR ......................................................................................... 24
RECAP VAN DE POWERPOINT ................................................................................................................. 25
WAT MOET JE HIERVAN VOORAL ONTHOUDEN? ........................................................................................... 26
LES 3: THE PROCESS OF EUROPEAN STRATEGY FORMATION......................................................... 27
EU FOREIGN POLICY/STRATEGY - ACTORS ................................................................................................. 29
DE MOEILIJKE WEG NAAR DE EU GLOBAL STRATEGY VAN 2016 ....................................................................... 38
LES 4: THE MILITARY AND CIVILIAN DIMENSION: EU COMMON SECURITY AND DEFENCE POLICY .. 41
INLEIDING ......................................................................................................................................... 41
PROCESS OF EU FOREIGN SECURITY AND DEFENCE COORDINATION .................................................................. 42
CFSP ............................................................................................................................................... 43
CSDP ............................................................................................................................................... 48
IS CSDP EEN SUCCES OF EEN MISLUKKING? .............................................................................................. 56
HEEL KORTE SAMENVATTING .................................................................................................................. 56
LES 5: THE TECHNOLOGY DIMENSION: EU TECHNOLOGICAL SOVEREIGNTY ................................. 57
INLEIDING ......................................................................................................................................... 57
WAAR STAAT TECHNOLOGIE IN IR-DEBATTEN? ............................................................................................ 57
WAT BETEKENT TECHNOLOGISCHE SOEVEREINITEIT? .................................................................................... 61
CALCARA, TEER & ZACCAGNINI: TECHNOLOGICAL UNDERPINNINGS OF EUROPEAN AUTONOMY .............................. 64
CONCLUSIE....................................................................................................................................... 66
LES 6: GASTLES: TRADE IN TURBULENT TIMES, ECONOMIC SECURITY ........................................... 69
WAAROM ECONOMISCHE VEILIGHEID? ..................................................................................................... 69
DE DRIE GEOPOLITIEKE UITDAGINGEN: RUSLAND, CHINA EN DE VS ................................................................. 70
WAT IS DE EU ECONOMIC SECURITY STRATEGY? ........................................................................................ 71
HOE ZIET DE EU ECONOMISCHE VEILIGHEID? ............................................................................................. 71
DE NIEUWE AANPAK: RISICO’S IDENTIFICEREN EN BEHEREN ........................................................................... 72
DE KERNPRINCIPES VAN DE EU-AANPAK ................................................................................................... 73
DE VELE INSTRUMENTEN VAN DE EU ........................................................................................................ 74
ZES HIGH-RISK AREAS .......................................................................................................................... 76
DE DRIE PIJLERS: PROMOTE, PROTECT, PARTNER ........................................................................................ 77
IS DE EU GOED BEZIG? ......................................................................................................................... 78
1
, RECAP ............................................................................................................................................. 79
LES 7: EU-US RELATIONS ............................................................................................................. 81
INLEIDING ......................................................................................................................................... 81
EU-US RELATIONS .............................................................................................................................. 82
AMERIKAANSE HERORIËNTATIE WEG VAN EUROPA ....................................................................................... 85
KAN EUROPA ZICHZELF VERDEDIGEN ZONDER DE VS? .................................................................................. 90
RECAP VAN DE LES .............................................................................................................................. 94
LES 8: EU-CHINA RELATIONS ....................................................................................................... 96
INLEIDING ......................................................................................................................................... 96
“CHINA RISING, RE-RISING, OR RISEN?” ................................................................................................... 96
CHINA’S RISE AND INTERNATIONAL ORDER ................................................................................................ 99
CONSEQUENCES OF CHINA’S RISE: VERANDERING OF CONTINUÏTEIT? .............................................................. 99
IMPLICATIES VOOR EUROPA ................................................................................................................. 100
EUROPESE POSITIES TEGENOVER CHINA ................................................................................................. 101
IMPLICATIES VOOR EUROPA ................................................................................................................. 102
HOE REAGEREN EUROPESE STATEN OP DRUK VAN CHINA EN DE VS? .............................................................. 103
RECAP VAN DE LES ............................................................................................................................ 105
LES 9: EU NEIGHBOURHOOD POLICY: IMPACT VAN RUSLAND’S OORLOG TEGEN OEKRAÏNE ........ 107
INLEIDING ....................................................................................................................................... 107
DE ENP/EAP-PREMISSEN ................................................................................................................... 107
DE IMPACT VAN RUSLAND’S OORLOG OP DE BUURLANDEN .......................................................................... 109
GEVOLGEN VOOR DE EU ZELF .............................................................................................................. 111
CONCLUSIES ................................................................................................................................... 113
LES 10: EU-NATO STRATEGIC PARTNERSHIP ............................................................................... 115
INLEIDING ....................................................................................................................................... 115
HISTORISCHE ONTWIKKELING VAN EU-NAVO-SAMENWERKING ................................................................... 115
DE WEG NAAR WARSCHAU: WAAROM WERD 2016 ZO BELANGRIJK? ............................................................... 116
DE 7 KEY AREAS OF COOPERATION ........................................................................................................ 117
JOINT DECLARATIONS: 2016, 2018 EN 2023 .......................................................................................... 118
STRATEGIC COMPASS 2022: NAVO ALS ESSENTIËLE PARTNER ..................................................................... 118
GUIDING PRINCIPLES: HOE MOET SAMENWERKING VERLOPEN? ..................................................................... 119
STAFF-TO-STAFF COOPERATION IN PRACTICE ........................................................................................... 119
CROSS-PARTICIPATION EN CROSS-BRIEFINGS .......................................................................................... 120
EU-NATO STRUCTURED DIALOGUES ....................................................................................................... 120
EU-NAVO-COÖRDINATIE ROND OEKRAÏNE ............................................................................................ 122
STEUN AAN OEKRAÏNE: EU EN NAVO NAAST ELKAAR ................................................................................. 122
DEFENCE READINESS 2030 / REARM EUROPE ......................................................................................... 122
SAFE ............................................................................................................................................ 123
TRANSATLANTIC BURDEN-SHIFTING: DEFENSIE-UITGAVEN ........................................................................... 123
CONCLUSIE: WAT MOET JE VOORAL ONTHOUDEN? .................................................................................... 124
2
,LES 1: HISTORY AND THE CONTESTED MEANING OF EUROPEAN STRATEGY IN A
CHANGING WORLD
INLEIDING
BEDOELING VAN DE LES
1. De historische ontwikkeling van Europese veiligheid begrijpen
Vooral de spanning tussen een meer Europese defensie en afhankelijkheid van de
NAVO/Verenigde Staten.
2. Leren nadenken over “Europese strategie” als concept
Wat bedoelen we eigenlijk met strategie? Is dat een officieel plan, een patroon van gedrag, een
verhaal over identiteit, of iets anders?
3. Nadenken over verandering in de wereldpolitiek na de Koude Oorlog
Is de wereld echt fundamenteel veranderd? Of zijn sommige basisstructuren, zoals
machtsconcurrentie tussen staten, blijven bestaan?
De les draait dus niet alleen om feiten, maar vooral om hoe je EU security and defence conceptueel moet
begrijpen.
DE HOOFDVRAGEN VAN DE LES
De slides formuleren drie belangrijke vragen:
1. Wat is de “clash of institutional logics” en hoe is die geëvolueerd?
Dit gaat over de botsing tussen verschillende manieren om Europese veiligheid te organiseren.
2. Hoe kunnen we EU Security and Defence conceptualiseren?
Met andere woorden: hoe definiëren we begrippen zoals strategie, veiligheidsbeleid, defensiebeleid en
grand strategy?
3. Wat is er veranderd in de wereldpolitiek na de Koude Oorlog?
En even belangrijk: wat is er juist niet veranderd?
DE HISTORISCHE SPANNING: EUROPEANISM VERSUS ATLANTICISM
EUROPEANISM
Europeanism betekent dat Europese staten hun veiligheid vooral via Europese samenwerking willen
organiseren. Het idee is dan dat Europa zelf meer verantwoordelijkheid moet nemen voor zijn veiligheid en
defensie.
Dit kan betekenen:
• meer Europese defensiesamenwerking;
• Europese militaire capaciteit;
• minder afhankelijkheid van de VS;
• een sterkere rol voor de EU als veiligheidsactor.
Frankrijk is traditioneel vaak meer voorstander geweest van deze Europese autonomie.
3
,ATLANTICISM
Atlanticism betekent dat Europese veiligheid vooral moet worden georganiseerd via de NAVO en de trans-
Atlantische relatie met de Verenigde Staten.
Hier ligt de nadruk op:
• NAVO als belangrijkste veiligheidsorganisatie;
• Amerikaanse militaire bescherming;
• samenwerking met de VS;
• vermijden dat Europese defensie de NAVO verzwakt.
Het Verenigd Koninkrijk was historisch vaak sterker Atlantisch georiënteerd.
DE OORSPRONG VAN DIE SPANNING: DE GAULLE EN CHURCHILL
Parijs, 11 november 1944. Daar zie je al een verschil tussen Charles de Gaulle en Winston Churchill. De Gaulle
dacht meer in termen van een Frans-Brits of Europees veiligheidspartnerschap. Churchill zag daarnaast ook
duidelijk een Atlantische optie, dus samenwerking met de Verenigde Staten.
Daaruit ontstaan drie grote tegenstellingen die volgens de les tot vandaag doorwerken:
Tegenstelling Betekenis
Europeanist vs Atlanticist Europese veiligheid via Europa zelf of via NAVO/VS
Internalized vs externalized Veiligheid intern Europees organiseren of extern uitbesteden aan
security NAVO/VS
Sovereignty vs cooperation Nationale controle behouden of meer samenwerken/integreren
WAT BETEKENT “CLASH OF INSTITUTIONAL LOGICS”?
De clash of institutional logics betekent dat Europese veiligheid nooit volgens één duidelijke logica is
opgebouwd. Er bestaan verschillende institutionele denkwijzen naast elkaar, en die botsen vaak.
- Enerzijds is er de logica van Europese integratie: lidstaten bouwen gezamenlijke instellingen, beleid
en strategieën op.
- Anderzijds is er de logica van NAVO-afhankelijkheid: veiligheid blijft grotendeels gekoppeld aan de
VS en de NAVO.
- Daarbovenop komt de logica van nationale soevereiniteit: staten willen hun leger, defensiebudget en
veiligheidsbeslissingen niet volledig uit handen geven.
De EU-security-architectuur is dus altijd een compromis tussen:
• Europese samenwerking;
4
, • NAVO-afhankelijkheid;
• nationale controle.
Dat verklaart waarom EU-defensie vaak traag, dubbelzinnig en institutioneel ingewikkeld is.
EVOLUTIE VAN 1945 TOT VANDAAG
VOOR 1954: MEER INTERNALIZED EUROPEANISM
In de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog waren er pogingen om veiligheid meer Europees te organiseren.
Men dacht na over Europese defensiesamenwerking, omdat Europa na de oorlog kwetsbaar was en men een
nieuwe oorlog wilde vermijden.
1954 TOT MIDDEN JAREN 1980: MEER EXTERNALIZED ATLANTICISM
Vanaf 1954 kwam de nadruk sterker te liggen op de NAVO. Europese veiligheid werd dus
grotendeels geëxternaliseerdnaar de trans-Atlantische structuur.
Dat betekent: Europa organiseerde zijn veiligheid niet volledig zelf, maar vertrouwde sterk op de NAVO en de
Verenigde Staten.
Dit had een logische context: de Koude Oorlog, de dreiging van de Sovjet-Unie, en de Amerikaanse militaire
aanwezigheid in Europa.
NA DE KOUDE OORLOG: NIEUWE POGINGEN TOT EUROPEANISM
Na 1990 veranderde de situatie. De Sovjet-Unie verdween, de Koude Oorlog eindigde, en Europa begon
opnieuw na te denken over eigen veiligheids- en defensiecapaciteit.
Vanaf dan zie je een heropleving van de vraag: moet Europa zelf meer kunnen optreden?
Dat leidt later tot stappen zoals:
• Saint-Malo Declaration;
• European Security and Defence Policy;
• Common Security and Defence Policy;
• EU Global Strategy;
• Strategic Compass.
INSTITUTIONALISERING VAN EUROPESE VEILIGHEID (HOWORTH)
Een tweede belangrijk historisch thema is institutionalisering. Dat betekent dat ideeën over Europese veiligheid
geleidelijk worden omgezet in officiële instellingen, verdragen en procedures.
SAINT-MALO DECLARATION, 1998
De Saint-Malo Declaration was een belangrijke verklaring van Tony Blair en Jacques Chirac.
5
, Omdat het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, twee grote militaire spelers, erkenden dat Europa een eigen
veiligheids- en defensiebeleid nodig had. De verklaring stelde dat de EU militaire capaciteit moest kunnen
ontwikkelen om internationaal op te treden.
Dit was een belangrijke stap richting Europees defensiebeleid.
VERDRAG VAN NICE, 2000
Het Verdrag van Nice versterkte de institutionele structuur van het EU-buitenlands en veiligheidsbeleid.
- Een belangrijk voorbeeld is de oprichting/versterking van het Political and Security Committee.
Dat comité speelt een rol in het opvolgen van internationale crisissen en veiligheidsbeleid.
VERDRAG VAN LISSABON, 2007
Het Verdrag van Lissabon was zeer belangrijk voor EU security and defence.
Het bracht onder andere:
• de CSDP, Common Security and Defence Policy;
• een mutual defence clause;
• een vaste voorzitter van de Europese Raad;
• de functie van High Representative;
• de oprichting van de EEAS, European External Action Service.
Dit betekent dat de EU steeds meer formele structuren kreeg om buitenlands, veiligheids- en defensiebeleid te
voeren.
Maar belangrijk: institutionalisering betekent niet automatisch dat de EU ook altijd effectief of eensgezind kan
optreden. De formele structuur bestaat, maar de politieke wil blijft afhankelijk van lidstaten.
WAAROM ZIJN BEGRIPPEN ZO BELANGRIJK?
Termen zoals strategy, foreign policy, security policy, CSDP, CFSP en grand strategy worden vaak door
elkaar gebruikt.
De slide met de woordenwolk op pagina 8 toont dat heel visueel: termen als EU CSDP, MILITARY
STRATEGY, SECURITY, GRAND STRATEGY, US POLICY, CHINA POLICY en EU CFSP lopen door
elkaar. Dat illustreert de “conflation and muddling of terms”: begrippen worden vaak vermengd zonder
duidelijke definitie.
Daarom moet je in academisch werk altijd eerst uitleggen wat jij bedoelt met een concept.
WAT IS EEN CONCEPT?
Ogden-Richards Triangle. Die driehoek maakt duidelijk dat een concept bestaat uit drie elementen:
1. DE TERM ZELF (SIGNIFIER)
Dit is het woord dat je gebruikt, bijvoorbeeld “strategie”.
6
LES 1: HISTORY AND THE CONTESTED MEANING OF EUROPEAN STRATEGY IN A CHANGING WORLD3
INLEIDING ........................................................................................................................................... 3
DE HISTORISCHE SPANNING: EUROPEANISM VERSUS ATLANTICISM .................................................................... 3
WAAROM ZIJN BEGRIPPEN ZO BELANGRIJK? ................................................................................................. 6
WAT VERANDERDE NA DE KOUDE OORLOG? .............................................................................................. 12
CHANGE IN THE SYSTEM VERSUS CHANGE OF THE SYSTEM ............................................................................. 13
CHANGE OF THE SYSTEM ....................................................................................................................... 13
KORTE SAMENVATTING ......................................................................................................................... 14
LES 2 – THEORISING EU SECURITY AND DEFENCE ........................................................................ 16
INLEIDING ......................................................................................................................................... 16
THEORIEVORMING OVER EU SECURITY AND DEFENCE? ................................................................................. 17
REALISME .......................................................................................................................................... 18
TWEEDE GROTE THEORETISCHE BLOK: NORMATIVE POWER............................................................................. 22
DERDE GROTE THEORETISCHE BLOK: GLOBAL IR ......................................................................................... 24
RECAP VAN DE POWERPOINT ................................................................................................................. 25
WAT MOET JE HIERVAN VOORAL ONTHOUDEN? ........................................................................................... 26
LES 3: THE PROCESS OF EUROPEAN STRATEGY FORMATION......................................................... 27
EU FOREIGN POLICY/STRATEGY - ACTORS ................................................................................................. 29
DE MOEILIJKE WEG NAAR DE EU GLOBAL STRATEGY VAN 2016 ....................................................................... 38
LES 4: THE MILITARY AND CIVILIAN DIMENSION: EU COMMON SECURITY AND DEFENCE POLICY .. 41
INLEIDING ......................................................................................................................................... 41
PROCESS OF EU FOREIGN SECURITY AND DEFENCE COORDINATION .................................................................. 42
CFSP ............................................................................................................................................... 43
CSDP ............................................................................................................................................... 48
IS CSDP EEN SUCCES OF EEN MISLUKKING? .............................................................................................. 56
HEEL KORTE SAMENVATTING .................................................................................................................. 56
LES 5: THE TECHNOLOGY DIMENSION: EU TECHNOLOGICAL SOVEREIGNTY ................................. 57
INLEIDING ......................................................................................................................................... 57
WAAR STAAT TECHNOLOGIE IN IR-DEBATTEN? ............................................................................................ 57
WAT BETEKENT TECHNOLOGISCHE SOEVEREINITEIT? .................................................................................... 61
CALCARA, TEER & ZACCAGNINI: TECHNOLOGICAL UNDERPINNINGS OF EUROPEAN AUTONOMY .............................. 64
CONCLUSIE....................................................................................................................................... 66
LES 6: GASTLES: TRADE IN TURBULENT TIMES, ECONOMIC SECURITY ........................................... 69
WAAROM ECONOMISCHE VEILIGHEID? ..................................................................................................... 69
DE DRIE GEOPOLITIEKE UITDAGINGEN: RUSLAND, CHINA EN DE VS ................................................................. 70
WAT IS DE EU ECONOMIC SECURITY STRATEGY? ........................................................................................ 71
HOE ZIET DE EU ECONOMISCHE VEILIGHEID? ............................................................................................. 71
DE NIEUWE AANPAK: RISICO’S IDENTIFICEREN EN BEHEREN ........................................................................... 72
DE KERNPRINCIPES VAN DE EU-AANPAK ................................................................................................... 73
DE VELE INSTRUMENTEN VAN DE EU ........................................................................................................ 74
ZES HIGH-RISK AREAS .......................................................................................................................... 76
DE DRIE PIJLERS: PROMOTE, PROTECT, PARTNER ........................................................................................ 77
IS DE EU GOED BEZIG? ......................................................................................................................... 78
1
, RECAP ............................................................................................................................................. 79
LES 7: EU-US RELATIONS ............................................................................................................. 81
INLEIDING ......................................................................................................................................... 81
EU-US RELATIONS .............................................................................................................................. 82
AMERIKAANSE HERORIËNTATIE WEG VAN EUROPA ....................................................................................... 85
KAN EUROPA ZICHZELF VERDEDIGEN ZONDER DE VS? .................................................................................. 90
RECAP VAN DE LES .............................................................................................................................. 94
LES 8: EU-CHINA RELATIONS ....................................................................................................... 96
INLEIDING ......................................................................................................................................... 96
“CHINA RISING, RE-RISING, OR RISEN?” ................................................................................................... 96
CHINA’S RISE AND INTERNATIONAL ORDER ................................................................................................ 99
CONSEQUENCES OF CHINA’S RISE: VERANDERING OF CONTINUÏTEIT? .............................................................. 99
IMPLICATIES VOOR EUROPA ................................................................................................................. 100
EUROPESE POSITIES TEGENOVER CHINA ................................................................................................. 101
IMPLICATIES VOOR EUROPA ................................................................................................................. 102
HOE REAGEREN EUROPESE STATEN OP DRUK VAN CHINA EN DE VS? .............................................................. 103
RECAP VAN DE LES ............................................................................................................................ 105
LES 9: EU NEIGHBOURHOOD POLICY: IMPACT VAN RUSLAND’S OORLOG TEGEN OEKRAÏNE ........ 107
INLEIDING ....................................................................................................................................... 107
DE ENP/EAP-PREMISSEN ................................................................................................................... 107
DE IMPACT VAN RUSLAND’S OORLOG OP DE BUURLANDEN .......................................................................... 109
GEVOLGEN VOOR DE EU ZELF .............................................................................................................. 111
CONCLUSIES ................................................................................................................................... 113
LES 10: EU-NATO STRATEGIC PARTNERSHIP ............................................................................... 115
INLEIDING ....................................................................................................................................... 115
HISTORISCHE ONTWIKKELING VAN EU-NAVO-SAMENWERKING ................................................................... 115
DE WEG NAAR WARSCHAU: WAAROM WERD 2016 ZO BELANGRIJK? ............................................................... 116
DE 7 KEY AREAS OF COOPERATION ........................................................................................................ 117
JOINT DECLARATIONS: 2016, 2018 EN 2023 .......................................................................................... 118
STRATEGIC COMPASS 2022: NAVO ALS ESSENTIËLE PARTNER ..................................................................... 118
GUIDING PRINCIPLES: HOE MOET SAMENWERKING VERLOPEN? ..................................................................... 119
STAFF-TO-STAFF COOPERATION IN PRACTICE ........................................................................................... 119
CROSS-PARTICIPATION EN CROSS-BRIEFINGS .......................................................................................... 120
EU-NATO STRUCTURED DIALOGUES ....................................................................................................... 120
EU-NAVO-COÖRDINATIE ROND OEKRAÏNE ............................................................................................ 122
STEUN AAN OEKRAÏNE: EU EN NAVO NAAST ELKAAR ................................................................................. 122
DEFENCE READINESS 2030 / REARM EUROPE ......................................................................................... 122
SAFE ............................................................................................................................................ 123
TRANSATLANTIC BURDEN-SHIFTING: DEFENSIE-UITGAVEN ........................................................................... 123
CONCLUSIE: WAT MOET JE VOORAL ONTHOUDEN? .................................................................................... 124
2
,LES 1: HISTORY AND THE CONTESTED MEANING OF EUROPEAN STRATEGY IN A
CHANGING WORLD
INLEIDING
BEDOELING VAN DE LES
1. De historische ontwikkeling van Europese veiligheid begrijpen
Vooral de spanning tussen een meer Europese defensie en afhankelijkheid van de
NAVO/Verenigde Staten.
2. Leren nadenken over “Europese strategie” als concept
Wat bedoelen we eigenlijk met strategie? Is dat een officieel plan, een patroon van gedrag, een
verhaal over identiteit, of iets anders?
3. Nadenken over verandering in de wereldpolitiek na de Koude Oorlog
Is de wereld echt fundamenteel veranderd? Of zijn sommige basisstructuren, zoals
machtsconcurrentie tussen staten, blijven bestaan?
De les draait dus niet alleen om feiten, maar vooral om hoe je EU security and defence conceptueel moet
begrijpen.
DE HOOFDVRAGEN VAN DE LES
De slides formuleren drie belangrijke vragen:
1. Wat is de “clash of institutional logics” en hoe is die geëvolueerd?
Dit gaat over de botsing tussen verschillende manieren om Europese veiligheid te organiseren.
2. Hoe kunnen we EU Security and Defence conceptualiseren?
Met andere woorden: hoe definiëren we begrippen zoals strategie, veiligheidsbeleid, defensiebeleid en
grand strategy?
3. Wat is er veranderd in de wereldpolitiek na de Koude Oorlog?
En even belangrijk: wat is er juist niet veranderd?
DE HISTORISCHE SPANNING: EUROPEANISM VERSUS ATLANTICISM
EUROPEANISM
Europeanism betekent dat Europese staten hun veiligheid vooral via Europese samenwerking willen
organiseren. Het idee is dan dat Europa zelf meer verantwoordelijkheid moet nemen voor zijn veiligheid en
defensie.
Dit kan betekenen:
• meer Europese defensiesamenwerking;
• Europese militaire capaciteit;
• minder afhankelijkheid van de VS;
• een sterkere rol voor de EU als veiligheidsactor.
Frankrijk is traditioneel vaak meer voorstander geweest van deze Europese autonomie.
3
,ATLANTICISM
Atlanticism betekent dat Europese veiligheid vooral moet worden georganiseerd via de NAVO en de trans-
Atlantische relatie met de Verenigde Staten.
Hier ligt de nadruk op:
• NAVO als belangrijkste veiligheidsorganisatie;
• Amerikaanse militaire bescherming;
• samenwerking met de VS;
• vermijden dat Europese defensie de NAVO verzwakt.
Het Verenigd Koninkrijk was historisch vaak sterker Atlantisch georiënteerd.
DE OORSPRONG VAN DIE SPANNING: DE GAULLE EN CHURCHILL
Parijs, 11 november 1944. Daar zie je al een verschil tussen Charles de Gaulle en Winston Churchill. De Gaulle
dacht meer in termen van een Frans-Brits of Europees veiligheidspartnerschap. Churchill zag daarnaast ook
duidelijk een Atlantische optie, dus samenwerking met de Verenigde Staten.
Daaruit ontstaan drie grote tegenstellingen die volgens de les tot vandaag doorwerken:
Tegenstelling Betekenis
Europeanist vs Atlanticist Europese veiligheid via Europa zelf of via NAVO/VS
Internalized vs externalized Veiligheid intern Europees organiseren of extern uitbesteden aan
security NAVO/VS
Sovereignty vs cooperation Nationale controle behouden of meer samenwerken/integreren
WAT BETEKENT “CLASH OF INSTITUTIONAL LOGICS”?
De clash of institutional logics betekent dat Europese veiligheid nooit volgens één duidelijke logica is
opgebouwd. Er bestaan verschillende institutionele denkwijzen naast elkaar, en die botsen vaak.
- Enerzijds is er de logica van Europese integratie: lidstaten bouwen gezamenlijke instellingen, beleid
en strategieën op.
- Anderzijds is er de logica van NAVO-afhankelijkheid: veiligheid blijft grotendeels gekoppeld aan de
VS en de NAVO.
- Daarbovenop komt de logica van nationale soevereiniteit: staten willen hun leger, defensiebudget en
veiligheidsbeslissingen niet volledig uit handen geven.
De EU-security-architectuur is dus altijd een compromis tussen:
• Europese samenwerking;
4
, • NAVO-afhankelijkheid;
• nationale controle.
Dat verklaart waarom EU-defensie vaak traag, dubbelzinnig en institutioneel ingewikkeld is.
EVOLUTIE VAN 1945 TOT VANDAAG
VOOR 1954: MEER INTERNALIZED EUROPEANISM
In de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog waren er pogingen om veiligheid meer Europees te organiseren.
Men dacht na over Europese defensiesamenwerking, omdat Europa na de oorlog kwetsbaar was en men een
nieuwe oorlog wilde vermijden.
1954 TOT MIDDEN JAREN 1980: MEER EXTERNALIZED ATLANTICISM
Vanaf 1954 kwam de nadruk sterker te liggen op de NAVO. Europese veiligheid werd dus
grotendeels geëxternaliseerdnaar de trans-Atlantische structuur.
Dat betekent: Europa organiseerde zijn veiligheid niet volledig zelf, maar vertrouwde sterk op de NAVO en de
Verenigde Staten.
Dit had een logische context: de Koude Oorlog, de dreiging van de Sovjet-Unie, en de Amerikaanse militaire
aanwezigheid in Europa.
NA DE KOUDE OORLOG: NIEUWE POGINGEN TOT EUROPEANISM
Na 1990 veranderde de situatie. De Sovjet-Unie verdween, de Koude Oorlog eindigde, en Europa begon
opnieuw na te denken over eigen veiligheids- en defensiecapaciteit.
Vanaf dan zie je een heropleving van de vraag: moet Europa zelf meer kunnen optreden?
Dat leidt later tot stappen zoals:
• Saint-Malo Declaration;
• European Security and Defence Policy;
• Common Security and Defence Policy;
• EU Global Strategy;
• Strategic Compass.
INSTITUTIONALISERING VAN EUROPESE VEILIGHEID (HOWORTH)
Een tweede belangrijk historisch thema is institutionalisering. Dat betekent dat ideeën over Europese veiligheid
geleidelijk worden omgezet in officiële instellingen, verdragen en procedures.
SAINT-MALO DECLARATION, 1998
De Saint-Malo Declaration was een belangrijke verklaring van Tony Blair en Jacques Chirac.
5
, Omdat het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, twee grote militaire spelers, erkenden dat Europa een eigen
veiligheids- en defensiebeleid nodig had. De verklaring stelde dat de EU militaire capaciteit moest kunnen
ontwikkelen om internationaal op te treden.
Dit was een belangrijke stap richting Europees defensiebeleid.
VERDRAG VAN NICE, 2000
Het Verdrag van Nice versterkte de institutionele structuur van het EU-buitenlands en veiligheidsbeleid.
- Een belangrijk voorbeeld is de oprichting/versterking van het Political and Security Committee.
Dat comité speelt een rol in het opvolgen van internationale crisissen en veiligheidsbeleid.
VERDRAG VAN LISSABON, 2007
Het Verdrag van Lissabon was zeer belangrijk voor EU security and defence.
Het bracht onder andere:
• de CSDP, Common Security and Defence Policy;
• een mutual defence clause;
• een vaste voorzitter van de Europese Raad;
• de functie van High Representative;
• de oprichting van de EEAS, European External Action Service.
Dit betekent dat de EU steeds meer formele structuren kreeg om buitenlands, veiligheids- en defensiebeleid te
voeren.
Maar belangrijk: institutionalisering betekent niet automatisch dat de EU ook altijd effectief of eensgezind kan
optreden. De formele structuur bestaat, maar de politieke wil blijft afhankelijk van lidstaten.
WAAROM ZIJN BEGRIPPEN ZO BELANGRIJK?
Termen zoals strategy, foreign policy, security policy, CSDP, CFSP en grand strategy worden vaak door
elkaar gebruikt.
De slide met de woordenwolk op pagina 8 toont dat heel visueel: termen als EU CSDP, MILITARY
STRATEGY, SECURITY, GRAND STRATEGY, US POLICY, CHINA POLICY en EU CFSP lopen door
elkaar. Dat illustreert de “conflation and muddling of terms”: begrippen worden vaak vermengd zonder
duidelijke definitie.
Daarom moet je in academisch werk altijd eerst uitleggen wat jij bedoelt met een concept.
WAT IS EEN CONCEPT?
Ogden-Richards Triangle. Die driehoek maakt duidelijk dat een concept bestaat uit drie elementen:
1. DE TERM ZELF (SIGNIFIER)
Dit is het woord dat je gebruikt, bijvoorbeeld “strategie”.
6
