Samenvatting Orthopedagogiek | Menswetenschappen | Logopedie | VIVES | 2025/26

ORTHOPEDAGOGIEK
INLEIDING

= Hulp bij opvoedingen waarbij er moeilijkheden zijn, opvoeding recht zetten

WAT IS OPVOEDEN?

Samenleven (continue interacties) van volwassenen met een kind, met wiens
ontwikkeling ze begaan zijn (zich verantwoordelijk voor voelen) & bereid zijn zich
tot een duurzame (toekomstgerichtheid) relatie te engageren.

 Kansen geven, stimuleren, leren functioneren in de samenleving

OPVOEDINGSPROCES

 Functioneel: opvoeden is doelgericht; het heeft als functie om het kind
voor te bereiden op de toekomst.
 Complementair: opvoeden is een wisselwerking waarin zowel de
opvoeder als het kind elkaar beïnvloeden.
 Circulair: het proces van opvoeding is voortdurend & wederkerig, waarbij
beide partijen elkaar continu beïnvloeden.

Deze termen benadrukken dat opvoeding een complexe, dynamische &
samenwerkende activiteit is, waarin zowel de opvoeder als het kind actief
deelnemen & groeien.

HOE KIJKEN WE NAAR HET KIND?

De eeuw van het kind: 20e eeuw
 Ellen Key: Zweedse schrijfster & pedagoge
 Kindgerichte opvoeding, onderwijs (kind centraal)
>> grote veranderingen in de maatschappelijke zorg voor kinderen
o 1912: wet vd kinderbescherming in België
 Uithuisplaatsing krijgt een wettelijke basis
o 1914: algemene leerplicht
o 1989: internationaal verdrag over de rechten van het kind
 Recht op privacy
 Recht op opvoeding
 Recht op spel

KENMERKEN ORTHOPEDAGOGIEK

 Pedagogische relatie
 Opvoeding verloopt niet meer spontaan & vanzelfsprekend
 Betrokkenen maken zich zorgen over de verdere ontwikkeling
 Betrokkenen zien geen perspectief meer
 Ze hebben nood aan hulp van buitenaf

,  Als orthopedagoog ben je gespecialiseerd in de pedagogiek die zich richt
op de opvoeding Van kinderen met een mentale &/ fysieke beperking &
kinderen die zich in een verontrustende leer-/opvoedingssituatie bevinden
 De taak vd orthopedagoog is hulp bieden aan het in de ontwikkeling
bedreigde kind
 De orthopedagoog maakt voor kinderen met leer- & gedragsproblemen,
ontwikkelings- stoornissen, functiebeperkingen – waardoor er
opvoedingsvragen &/ opvoedings- problemen ontstaan – een behandel- &
begeleidingsplan dat hun situatie kan verbeteren. Zodoende probeert de
orthopedagoog ervoor te zorgen dat zij de opvoeding krijgen die het beste
bij hun karakter & problemen aansluit.

OORSPRONG ORTHOPEDAGOGIEK

 Wilde van Aveyron (wolfskind)
o Itard (1775 – 1838): medicus
o Vroeger stadium van de mens
o Tabula rasa
o Opvoedkundig experiment
o 1e rapport: grote verwachtingen
>> kind tot een normale jongen stellen
o 2e rapport: verwachtingen bijgesteld
>> kind is tot vroeg overlijden gekomen
 1e helft vd 19e eeuw
o Individualisering vd zorg
o Registratie & observatie v mentale gehandicapte
 Heilpedagogiek (1920)
o Rudolf Steiner
o Ontwikkelingsbelemmeringen
o Heilen: helen, genezen met opvoedkundige maatregelen
o Heilpädagogik: de leer van het onderwijs, de opvoeding & de zorg
voor kinderen met ontwikkelingsbelemmeringen
 Verruiming vh object vd orthopedagogiek
o Kinderen met tekorten & handicaps
 Zintuiglijk gehandicapten
 Ernstig zwakzinnigen
 Te kort schietende opvoedingssituaties
o Psychosociale problemen, leerstoornis, delinquent gedrag,
mishandeling…

HUIDIGE ORTHOPEDAGOGIEK

 Wetenschappelijke studie van het (be)handelen in verontrustende
opvoedingssituaties (VOS) met specifieke opvoedingsnoden
o Inzicht verwerven in ontstaan v verontrustende opvoedingssituaties
(preventie)
o Ontwikkelen v specifieke diagnostische instrumenten (diagnostiek)

, o Ontwikkelen v, toepassen & evalueren v orthopedagogische
handelings- programma’s (interventie)
 In gezin, school, jeugdhulp, gezinsaanvullende of gezinsvervangende
situaties
 VOS
o Een door de betrokkenen als nagenoeg perspectiefloos ervaren
opvoedings- situatie, waarin zij er zonder deskundige hulp v buitenaf
niet zullen in slagen het geheel zodanig te veranderen dat het weer
perspectiefbiedend wordt
o Vanzelfsprekendheid in de opvoeding valt weg
o Ervaren/beleefde “perspectiefloosheid” door betrokkenen/derden
 Kindperspectief: ontwikkeling loopt vast, wordt belemmerd
 Opvoedersperspectief: onzekerheid, vragen, zorg, handelings-
verlegenheid
o Niet pedagogische gevolgen van een handicap, maar problemen bij
de opvoeding

ORTHOPEDAGOGISCHE BEGRIPPEN

PEDAGOGISCHE VRAAG & AANBOD
 In de veelheid v dagelijkse interacties…
o Vraag: Manifesteert het kind in zijn gedrag de vraag naar een
bepaalde pedagogische aanpak (constitutie, persoonlijkheid &
temperament)
o Aanbod: Manifesteren de ouders in hun handelen hun pedagogisch
aanbod (Specifieke persoonlijkheidskenmerken,
opvoedingsgeschiedenis)
 VOS kenmerkt zich door een breuk in het circulair proces v pedagogische
vraag & aanbod

ONTSTAAN VOS
 Primaire opvoedingsproblemen
o Fysiek & psychisch ‘gezonde’ opvoeders met ‘normale’, ‘gezonde’,
‘gewone’ kinderen
 Onvoldoende pedagogisch inzicht (niet weten)
 Onvoldoende pedagogische vaardigheden (niet kunnen)
 Problemen in de ouder-kind relatie
 Discongruentie tussen de pedagogische vraag vh kind & het
pedagogisch aanbod vd opvoeders
 Secundaire opvoedingsproblemen
o Opvoedingsproblemen die (mede)veroorzaakt worden door
 Fysieke/psychische ziekte/pathologie bij de opvoeders
 Gestoorde gezinsrelatiepatronen
>> kluwengezin: symbiotische relatie (ziekelijk hecht)
>> Kind neemt ouderrol op
>> Los zand gezin: huis is geen thuis, geen betrokkenheid