GESCHIEDENIS VAN
PUBLIEKRECHT
Prof. Christophe Maes
TWEEDE SEMESTER
EERSTE BACHELOR
2025-2026
,INHOUDSOPGAVE
Deel I: extern publiekrecht ....................................................................................................................3
Het moderne staatsbegrip ................................................................................................................3
Inleiding.......................................................................................................................................3
De idee van ‘de staat’ ...................................................................................................................3
De notie ‘soevereiniteit’ ................................................................................................................4
De democratisering en constitutionalisering van de staat ...............................................................5
Macht en soevereiniteit in de constitutionele staat .........................................................................7
Types staten ................................................................................................................................8
Verhoudingen tussen staten sinds 1453 .......................................................................................... 11
Inleiding..................................................................................................................................... 11
Internationale betrekkingen van Karel V tot de Franse Revolutie .................................................... 11
Middeleeuwen tot de Nieuwe Tijd: de geboorte van het internationaal recht .................................. 14
Opkomst van de natiestaat ............................................................................................................. 16
De achttiende eeuw ................................................................................................................... 16
De negentiende eeuw ................................................................................................................. 18
De twintigste eeuw ..................................................................................................................... 20
Deel II: intern publiekrecht ................................................................................................................. 23
Frankrijk ........................................................................................................................................ 23
Inleiding..................................................................................................................................... 23
De Franse Revolutie (1789) ......................................................................................................... 24
De constitutionele monarchie (1791) ........................................................................................... 25
De Convention en de Grondwet van het jaar I (1793) ..................................................................... 26
Het Comité de Salut Public en de democratische dictatuur (1793-1794)........................................ 27
Het Directoire en de Grondwet van het jaar III (1795) .................................................................... 28
Het Consulaat in het jaar VIII (1799) ............................................................................................. 29
Het Eerste Keizerrijk (1804-1814/15) ............................................................................................ 30
De Restauratie (1814/15) ............................................................................................................ 30
De Julimonarchie (1830) ............................................................................................................. 31
De Tweede Republiek (1848-1851) .............................................................................................. 32
Het Tweede Keizerrijk (1852-1870)............................................................................................... 33
De Derde Republiek (1871-1940) ................................................................................................. 33
De Vierde Republiek (1946-1958) ................................................................................................ 34
De Vijfde Republiek (1958-heden) ............................................................................................... 34
Verenigd Koninkrijk ........................................................................................................................ 35
Terminologie en structuur ........................................................................................................... 35
Grondwettelijke documenten en instellingen ............................................................................... 36
Het ‘Verenigd Koninkrijk’ ............................................................................................................. 41
Verenigde Staten............................................................................................................................ 44
Kolonisatie, verovering, expansie van Noord-Amerika ................................................................... 44
1
, De institutionele uitbouw onder het Brits regime .......................................................................... 46
De onafhankelijkheid en confederatie ......................................................................................... 48
Institutionele structuren: checks & balances ............................................................................... 50
Rusland ......................................................................................................................................... 52
De Tsaristische periode (tot 1917) ............................................................................................... 52
De Februari- en Oktoberrevoluties (1917) .................................................................................... 55
De Sovjetunie en de Sovjetgrondwetten (1917-1989) .................................................................... 56
De Russische Federatie (1993 - heden) ........................................................................................ 59
Duitsland....................................................................................................................................... 61
Het Heilig Roomse Rijk der Duitse Natie (967-1806)...................................................................... 61
De Duitse Bond (1815-1866) ....................................................................................................... 64
De Duitse eenmaking (1864-1871) ............................................................................................... 66
Het Tweede Duitse KeizerRijk (1871-1919) ................................................................................... 66
De Weimarrepubliek (1919-1933) ................................................................................................ 67
Het Derde Rijk (1933-1945) ......................................................................................................... 69
De DDR en de Bondsrepubliek (1949-1990) ................................................................................. 70
Gastcollege: 7 mei 2025 – 4 mei 2026 .......................................................................................... 74
China ............................................................................................................................................ 75
Inleiding..................................................................................................................................... 75
China vóór de 19de eeuw ............................................................................................................ 76
China in de 19de eeuw ............................................................................................................... 80
China tussen revolutie en burgeroorlog (1911-1949) ..................................................................... 81
De Chinese Volksrepubliek (1949-heden) .................................................................................... 82
2
, DEEL I: EXTERN PUBLIEKRECHT
HET MODERNE STAATSBEGRIP
INLEIDING
Hoe regelen we manier hoe we onszelf besturen? ‘regelen’ verwijst al naar een norm/recht
- Norm -> recht -> publiekrecht
Gemeenschappelijk hoe staten worden bestuurd (maar geen uniform model)
- Manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te besturen
o Voor elke staat anders en evolueert ook op andere manier
o Geen uniform model qua ideologie en juridisch systeem (ideologieën lijft tot
verschillende systemen)
- Voor sommige denkers: natuurstaat = chaos
o Om daaruit te geraken & veiligheid te waarborgen van mensen, moeten we macht
centraliseren in handen van één persoon/instelling (dikwijls vorst, maar kan ook klein
groepje mensen zijn)
▪ Zo problemen oplossen
o Natuurstaat: veel burgeroorlogen, zijn religieus geïnspireerd (allen tegen allen)
- Vandaag: in meeste staten representatief regime waarbij bevolking zich kan laten
vertegenwoordigen
Essentiële problematiek in publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij blijven?
- Spanningsveld
o Hoe de democratie in constitutionele zin denken?
o Hoe rechten bewaren en ervoor zorgen dat een democratische meerderheid de rechten
en belangen van de minderheden niet miskent?
-> spanningsveld vormt intellectuele achtergrond van ontwikkeling liberale staat
- Hoe institutioneel denken?
o Parlement: volgende problematiek want stem niet aan één iemand, maar meerdere &
dan stemmen
o Meerderheid beslist: maar wat als meerderheid beslist om minderheid te gaan inperken
of wegjagen?
DE IDEE VAN ‘DE STAAT’
Uitgangspunt
- Iets/iemand nodig om samenleven te waarborgen & chaos en geweld te verhinderen
o Persoon/instelling met macht om bevelen op te leggen
o Persoon/instelling maakt wet (op iedereen van toepassing)
o Persoon/instelling = geweldmonopolie
- Enige manier om rust te creëren & verhinderen dat groep mensen in chaos vervalt -> heeft theorie
nodig, dus concept ‘staat’ (wie/wat als staat beschouwen & waarom?)
o Antwoord: afhankelijk van standpunt men inneemt
-> middeleeuwen, vroegmoderne of hedendaagse
Middeleeuwen
- Mediëvisten: moderne staat is opvolger standenvertegenwoordiging & leenrecht
- Samenleving opgebouwd uit 3 standen (dragen elk op eigen manier bij aan de maatschappij)
o Zij die bidden (clerus) – zij die strijden (ridders) – zij die werken (derde stand)
o Vertegenwoordigers van groepen vormen de natie
o Bestaan verschillen qua graad van autonomie tussen bepaalde gebieden of steden
o Vorst regeert bij gratie Gods, volgens contract met 3 standen = uitdrukking van ‘Gods
gewilde orde’
o Tirannie = verbreken contract (recht op weerstand)
- Contractuele opvatting, gestoeld op leenrecht (leenrecht domineert middeleeuwen)
o Idee van relatie leenheer & leenman (structureert vanaf 10e – 18e eeuw middeleeuwse SL)
▪ Terbeschikkingstelling leen (grond, kasteel, huis) door vorst aan vazal
(levensonderhoud)
▪ In ruil: vazal staat vorst bij (raad en daad)
3
PUBLIEKRECHT
Prof. Christophe Maes
TWEEDE SEMESTER
EERSTE BACHELOR
2025-2026
,INHOUDSOPGAVE
Deel I: extern publiekrecht ....................................................................................................................3
Het moderne staatsbegrip ................................................................................................................3
Inleiding.......................................................................................................................................3
De idee van ‘de staat’ ...................................................................................................................3
De notie ‘soevereiniteit’ ................................................................................................................4
De democratisering en constitutionalisering van de staat ...............................................................5
Macht en soevereiniteit in de constitutionele staat .........................................................................7
Types staten ................................................................................................................................8
Verhoudingen tussen staten sinds 1453 .......................................................................................... 11
Inleiding..................................................................................................................................... 11
Internationale betrekkingen van Karel V tot de Franse Revolutie .................................................... 11
Middeleeuwen tot de Nieuwe Tijd: de geboorte van het internationaal recht .................................. 14
Opkomst van de natiestaat ............................................................................................................. 16
De achttiende eeuw ................................................................................................................... 16
De negentiende eeuw ................................................................................................................. 18
De twintigste eeuw ..................................................................................................................... 20
Deel II: intern publiekrecht ................................................................................................................. 23
Frankrijk ........................................................................................................................................ 23
Inleiding..................................................................................................................................... 23
De Franse Revolutie (1789) ......................................................................................................... 24
De constitutionele monarchie (1791) ........................................................................................... 25
De Convention en de Grondwet van het jaar I (1793) ..................................................................... 26
Het Comité de Salut Public en de democratische dictatuur (1793-1794)........................................ 27
Het Directoire en de Grondwet van het jaar III (1795) .................................................................... 28
Het Consulaat in het jaar VIII (1799) ............................................................................................. 29
Het Eerste Keizerrijk (1804-1814/15) ............................................................................................ 30
De Restauratie (1814/15) ............................................................................................................ 30
De Julimonarchie (1830) ............................................................................................................. 31
De Tweede Republiek (1848-1851) .............................................................................................. 32
Het Tweede Keizerrijk (1852-1870)............................................................................................... 33
De Derde Republiek (1871-1940) ................................................................................................. 33
De Vierde Republiek (1946-1958) ................................................................................................ 34
De Vijfde Republiek (1958-heden) ............................................................................................... 34
Verenigd Koninkrijk ........................................................................................................................ 35
Terminologie en structuur ........................................................................................................... 35
Grondwettelijke documenten en instellingen ............................................................................... 36
Het ‘Verenigd Koninkrijk’ ............................................................................................................. 41
Verenigde Staten............................................................................................................................ 44
Kolonisatie, verovering, expansie van Noord-Amerika ................................................................... 44
1
, De institutionele uitbouw onder het Brits regime .......................................................................... 46
De onafhankelijkheid en confederatie ......................................................................................... 48
Institutionele structuren: checks & balances ............................................................................... 50
Rusland ......................................................................................................................................... 52
De Tsaristische periode (tot 1917) ............................................................................................... 52
De Februari- en Oktoberrevoluties (1917) .................................................................................... 55
De Sovjetunie en de Sovjetgrondwetten (1917-1989) .................................................................... 56
De Russische Federatie (1993 - heden) ........................................................................................ 59
Duitsland....................................................................................................................................... 61
Het Heilig Roomse Rijk der Duitse Natie (967-1806)...................................................................... 61
De Duitse Bond (1815-1866) ....................................................................................................... 64
De Duitse eenmaking (1864-1871) ............................................................................................... 66
Het Tweede Duitse KeizerRijk (1871-1919) ................................................................................... 66
De Weimarrepubliek (1919-1933) ................................................................................................ 67
Het Derde Rijk (1933-1945) ......................................................................................................... 69
De DDR en de Bondsrepubliek (1949-1990) ................................................................................. 70
Gastcollege: 7 mei 2025 – 4 mei 2026 .......................................................................................... 74
China ............................................................................................................................................ 75
Inleiding..................................................................................................................................... 75
China vóór de 19de eeuw ............................................................................................................ 76
China in de 19de eeuw ............................................................................................................... 80
China tussen revolutie en burgeroorlog (1911-1949) ..................................................................... 81
De Chinese Volksrepubliek (1949-heden) .................................................................................... 82
2
, DEEL I: EXTERN PUBLIEKRECHT
HET MODERNE STAATSBEGRIP
INLEIDING
Hoe regelen we manier hoe we onszelf besturen? ‘regelen’ verwijst al naar een norm/recht
- Norm -> recht -> publiekrecht
Gemeenschappelijk hoe staten worden bestuurd (maar geen uniform model)
- Manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te besturen
o Voor elke staat anders en evolueert ook op andere manier
o Geen uniform model qua ideologie en juridisch systeem (ideologieën lijft tot
verschillende systemen)
- Voor sommige denkers: natuurstaat = chaos
o Om daaruit te geraken & veiligheid te waarborgen van mensen, moeten we macht
centraliseren in handen van één persoon/instelling (dikwijls vorst, maar kan ook klein
groepje mensen zijn)
▪ Zo problemen oplossen
o Natuurstaat: veel burgeroorlogen, zijn religieus geïnspireerd (allen tegen allen)
- Vandaag: in meeste staten representatief regime waarbij bevolking zich kan laten
vertegenwoordigen
Essentiële problematiek in publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij blijven?
- Spanningsveld
o Hoe de democratie in constitutionele zin denken?
o Hoe rechten bewaren en ervoor zorgen dat een democratische meerderheid de rechten
en belangen van de minderheden niet miskent?
-> spanningsveld vormt intellectuele achtergrond van ontwikkeling liberale staat
- Hoe institutioneel denken?
o Parlement: volgende problematiek want stem niet aan één iemand, maar meerdere &
dan stemmen
o Meerderheid beslist: maar wat als meerderheid beslist om minderheid te gaan inperken
of wegjagen?
DE IDEE VAN ‘DE STAAT’
Uitgangspunt
- Iets/iemand nodig om samenleven te waarborgen & chaos en geweld te verhinderen
o Persoon/instelling met macht om bevelen op te leggen
o Persoon/instelling maakt wet (op iedereen van toepassing)
o Persoon/instelling = geweldmonopolie
- Enige manier om rust te creëren & verhinderen dat groep mensen in chaos vervalt -> heeft theorie
nodig, dus concept ‘staat’ (wie/wat als staat beschouwen & waarom?)
o Antwoord: afhankelijk van standpunt men inneemt
-> middeleeuwen, vroegmoderne of hedendaagse
Middeleeuwen
- Mediëvisten: moderne staat is opvolger standenvertegenwoordiging & leenrecht
- Samenleving opgebouwd uit 3 standen (dragen elk op eigen manier bij aan de maatschappij)
o Zij die bidden (clerus) – zij die strijden (ridders) – zij die werken (derde stand)
o Vertegenwoordigers van groepen vormen de natie
o Bestaan verschillen qua graad van autonomie tussen bepaalde gebieden of steden
o Vorst regeert bij gratie Gods, volgens contract met 3 standen = uitdrukking van ‘Gods
gewilde orde’
o Tirannie = verbreken contract (recht op weerstand)
- Contractuele opvatting, gestoeld op leenrecht (leenrecht domineert middeleeuwen)
o Idee van relatie leenheer & leenman (structureert vanaf 10e – 18e eeuw middeleeuwse SL)
▪ Terbeschikkingstelling leen (grond, kasteel, huis) door vorst aan vazal
(levensonderhoud)
▪ In ruil: vazal staat vorst bij (raad en daad)
3
