H1: INLEIDING: DE LAGE LANDEN
Inleiding
● ‘Lage Landen’
○ = Nederland + België/Vlaanderen
○ = Noorderlijke + zuideijke Nederlanden
○ = Benelux + Noord-Frankrijk
○ Eenheid/diversiteit
Een geschiedenis van eenheid en scheiding
● Middeleeuwen (14de-15de eeuw)
● = Lappendeken van regio’s/autonome gewesten/landsheerlijkheden
○ ≈ provincies
○ 1. Graafschap Vlaanderen
○ 2. Hertogdom Brabant
○ 3. Prinsbisdom Luik
● 19de eeuw: naties
● Feodale bestuursvorm (‘ancien régime’ ≈ theocratie)
○ Standenmaatschappij = je wordt in een bepaalde stand geboren, en sterft erin
■ Keizer/koning: gezag over een verzameling gewesten
■ Landsheer (geestelijke/aristocraat): gezag over een gewest (onder gezag, maar grote autonomie)
■ Bewoners (burgerij, ambachtslieden, landbouwers…)
● Gebruikmaken van de ‘heerlijkheid’ ⇔ belastingen voor bescherming
○ God als fundament; kerkelijke macht primeert
● Verschillende regio’s, maar behandeld als eenheid
○ Strategische zone voor buitenlandse overheersers
■ Waterrijke landschap → handel
■ Snelle verstedelijking
■ Buffer tussen grote gebieden
● 1384-1482: Bourgondische Nederlanden
○ < Hertogdom Bourgondië
■ Machtsuitbreiding via huwelijkspolitiek en annexaties
○ Streven naar centralisatie en meer belastigheffing
■ Oprichting Staten-Generaal
● Eerste en Tweede Kamer
■ ⇔ Traditie van autonomie
■ Meer economische samenwerking
○ Economische en culturele bloeiperiode
■ Tot 1450: Brugge en Gent als centrum
■ Vanaf 1450: Antwerpen, Brussel, Leuven, Mechelen als centrum
■ Na 1585: Amsterdam als centrum
● 1482-1555: Habsburgse Nederlanden
○ 1482: dood hertogin Maria van Bourgondië
■ Lage Landen → zoon, Filips de Schone (4 jaar)
● Regent = Maximiliaan van Oostenrijk
○ Karel V (Keizer Karel), zoon van Filips de Schone
■ Habsburgse rijk → wereldrijk = ‘Heilig Roomse Rijk’
■ Centrale macht bij de keizer
■ Afzonderlijke gewesten bestuurd door landvoogden
○ 1543: Zeventien Provinciën/Zeventien Nederlanden
○ 1555: Verdeling van Karels rijk
■ Westelijk deel voor Filips II (zoon), residentie in Spanje ⇒ Spaanse Nederlanden
■ Oostenrijks-Habsburgs deel voor Ferdinand I (broer)
● 16de eeuw: woelige tijd
○ Habsburgse en Spaanse Nederlanden
○ Fundamentele breuk met middeleeuwse opvattingen → ‘nieuwe’ of ‘vroegmoderne’ tijd
○ Renaissance = hergeboorte van de klassieke idealen (esthetisch)
, ○ Humanisme = mens staat centraal; niet God
○ Kritiek op de macht van de katholieke kerk → reformatie, ontstaan protestantisme
■ Godsdienstoorlogen: conflicten tussen katholieken en protestanten
■ 1566: Beeldenstorm (startpunt)
■ Repressieve koning Filips II
● Spaanse Inquisitie o.l.v. hertog van Alva
● 1568-1648: Tachtigjarige Oorlog: strijd tussen protestantse Nederlanders en Spaanse koning
■ Eerste leider van Opstand: Willem van Oranje
● Grondlegger van Oranjedynastie
● Wapenspreuk (“je maintiendrai”); Nederlands volkslied (“Wilhelmus”); oranje als nationale
kleur
■ Godsdienstoorlogen → toenemende verwijdering tussen N en Z
● N: toenemend protestants
● Z: trouw aan katholieke Spaanse koning
■ 1585: Val van Antwerpen (laatste bolwerk van verzet tegen de koning) ⇒ officieuze splitsing
tussen N en Z
● 1588: N d.m.v. Plakkaat van Verlatinghe ⇒ Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
● 1555-1715: Z ⇒ Spaanse Nederlanden
■ 1648: Vrede van Münster = einde Tachtigjarige Oorlog = officiële erkenning van de Republiek
● De Republiek
○ ‘Zeven Nederlanden’: relatief autonome gewesten
○ Overleg in Staten-Generaal
○ Bestuurders = stadhouders
■ Vertegenwoordigers van de provincies
■ Altijd leden van de dynastie van Oranje (verlangen naar centralisatie van macht)
○ Toenemend conflict tussen republikeinen en Oranjegezinden
○ 17de eeuw = ‘Gouden Eeuw’ van NL: culturele en economische bloeperiode
■ Veel migratie uit het Zuiden; op zoek naar veiligheid en vrijheid van godsdienst
■ ‘Braindrain’ = veel migranten waren intellectuelen
○ 18de eeuw = periode van de verlichting
■ = De mens moet voor zichzelf denken, en geen dogma’s volgen
■ = Het kritische denken van de individuele burger, plaatst vraagtekens bij het ancien régime en dus ook
bij de politieke macht van de adel
● 1715-1794: Oostenrijkse Nederlanden
○ Zuidelijke Nederlanden in handen van Oostenrijks-Habsburgse tak van Keizer Karels nazaten
● Franse Revolutie
○ Internationale gevolgen
○ NL: ontstaan ‘patriotten’ (republikeinen met revolutionaire ideeën) ⇔ Oranjegezinden (monarchistisch)
○ Jaren 1790: pogingen van Frankrijk om LL in te lijven
○ 1794-1795: N en Z onder Frans gezag
● 1794-1815: Frans gezag
○ Z: direct Frans gezag
○ N: complex
■ 1794/1795-1806: semiautonome ‘Bataafse Republiek’
■ 1806-1810: semiautonoom Koninkrijk Holland (Lodewijk Napoleon)
■ 1810-1813: Franse provincie onder direct gezag van Napoleon
○ Heel ingrijpend
■ Centralisatie
■ Aanval op katholieke instellingen
■ Frans als enige officiële taal
○ Toenemend verzet tegen Franse overheersing ⇒ onafhankelijkheid
● 1813: onafhankelijk Koninkrijk der Nederlanden (Willem I)
● 1815: Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (hereniging N en Z)
○ LL als staatkundige eenheid
○ ⇔ Fundamentele culturele verschillen
■ Bevordering van Nederlands door Willem I ⇔ Franstalige elite in Z
■ Religieuze diversiteit in N ⇔ katholiek monopolie in Z
■ Centralisering in Den Haag ⇔ traditie van lokale en regionale autonomie in Z
● 1830: Belgische Revolutie
, ● 1831: inauguratie Leopold I in het Koninkrijk België
Culturele identiteit en de Lage Landen
● ‘De’ Lage Landen?
○ Dubbele complexiteit
■ Culturele eenheid?
■ Culturele identiteit?
○ Culturele identiteit
■ Belgische/Vlaamse culturele identiteit?
■ Vlaamse/provinciale identiteit?
■ Nederlandse/regionale identiteit?
● De grote rivieren/Moerdijk als grens
● Z: traditioneel katholiek, agrarisch
● N: traditioneel protestants, burgerlijk
○ 3 opvattingen (20ste eeuw)
■ Hangen samen met opvattingen over de geschiedenis
■ Subjectivies visies, ideologieën (≠ wetenschappelijk)
■ 1. Groot-Nederlandse gedachte (vroeg 20ste eeuw)
● = Organisme
● NL en VL delen 1 culturele ID → staatkundige eenheid (‘Dietschland’)
○ In de loop der tijd → diversiteit
● Historische verantwoording: oorspronkelijke territoriale eenheid
○ Oorsprong = natuurlijk
○ Breuk in 1830 = tegennatuurlijke vergissing
● Taalkundige verantwoording (=natuurlijk)
● → Verklaring voor collaboratie tijdens WO I en II (Flamenpolitik) + steun aan apartheid in
Zuid-Afrika
■ 2. Sceptische benadering (1980)
● Nadruk op verschil tussen N en Z: verwant, maar duidelijk anders
○ Cultuur, economie, religie
● Geschiedenis is niet natuurlijk, maar proces van toevalligheden
● Hereniging is niet nodig, want eenheid heeft nooit echt bestaan
● Sterker zelfbewustzijn van VL door toenemende autonomie
■ 3. Pragmatische benadering (1990)
● Erkenning van verschillen + zoektocht naar samenwerking wegens economische en culturele
belangen
● Toenemende divergentie
○ Audiovisuele/culturele sector
○ Taalverschillen (‘pluricentrisme’)
● Culturele identiteit?
○ Hier: wetenschappelijke benadering
○ Meestal: gepolitiseerd
■ Culturele/nationale identiteit = (extreem) nationalisme
■ Groepsidentiteit = minderheidsbewegingen
○ Tegenstrijdige historische opvattingen
■ 1. Romantische opvatting (19de eeuw): ‘volksaard’
● Context van de romantiek: filosofische/artistieke stroming
● Context van de jonge natiestaten: zoektocht naar zelflegitimering
● Identiteit = natuurlijk, genetisch → extreem: bloed-en-bodemtheorie
○ Probleem van exclusie: culturele identiteit ≠ te verwerven
● = Basis van de Groot-Nederlandse gedachte
■ 2. Postmoderne opvatting (late 20ste eeuw)
● Romantische culturele/nationale identiteit is een (gevaarlijke) constructie
● Identiteit is per definitie fluïde, onbegrensd
○ Hier: culturele identiteit = dynamisch wetenschappelijk concept
■ Kan losstaan van (politiek) nationalisme
■ Eerder ‘identificatie’ i.p.v. ‘identiteit’: een voortdurend proces waarin een cultuur het eigen zelfbeeld
Inleiding
● ‘Lage Landen’
○ = Nederland + België/Vlaanderen
○ = Noorderlijke + zuideijke Nederlanden
○ = Benelux + Noord-Frankrijk
○ Eenheid/diversiteit
Een geschiedenis van eenheid en scheiding
● Middeleeuwen (14de-15de eeuw)
● = Lappendeken van regio’s/autonome gewesten/landsheerlijkheden
○ ≈ provincies
○ 1. Graafschap Vlaanderen
○ 2. Hertogdom Brabant
○ 3. Prinsbisdom Luik
● 19de eeuw: naties
● Feodale bestuursvorm (‘ancien régime’ ≈ theocratie)
○ Standenmaatschappij = je wordt in een bepaalde stand geboren, en sterft erin
■ Keizer/koning: gezag over een verzameling gewesten
■ Landsheer (geestelijke/aristocraat): gezag over een gewest (onder gezag, maar grote autonomie)
■ Bewoners (burgerij, ambachtslieden, landbouwers…)
● Gebruikmaken van de ‘heerlijkheid’ ⇔ belastingen voor bescherming
○ God als fundament; kerkelijke macht primeert
● Verschillende regio’s, maar behandeld als eenheid
○ Strategische zone voor buitenlandse overheersers
■ Waterrijke landschap → handel
■ Snelle verstedelijking
■ Buffer tussen grote gebieden
● 1384-1482: Bourgondische Nederlanden
○ < Hertogdom Bourgondië
■ Machtsuitbreiding via huwelijkspolitiek en annexaties
○ Streven naar centralisatie en meer belastigheffing
■ Oprichting Staten-Generaal
● Eerste en Tweede Kamer
■ ⇔ Traditie van autonomie
■ Meer economische samenwerking
○ Economische en culturele bloeiperiode
■ Tot 1450: Brugge en Gent als centrum
■ Vanaf 1450: Antwerpen, Brussel, Leuven, Mechelen als centrum
■ Na 1585: Amsterdam als centrum
● 1482-1555: Habsburgse Nederlanden
○ 1482: dood hertogin Maria van Bourgondië
■ Lage Landen → zoon, Filips de Schone (4 jaar)
● Regent = Maximiliaan van Oostenrijk
○ Karel V (Keizer Karel), zoon van Filips de Schone
■ Habsburgse rijk → wereldrijk = ‘Heilig Roomse Rijk’
■ Centrale macht bij de keizer
■ Afzonderlijke gewesten bestuurd door landvoogden
○ 1543: Zeventien Provinciën/Zeventien Nederlanden
○ 1555: Verdeling van Karels rijk
■ Westelijk deel voor Filips II (zoon), residentie in Spanje ⇒ Spaanse Nederlanden
■ Oostenrijks-Habsburgs deel voor Ferdinand I (broer)
● 16de eeuw: woelige tijd
○ Habsburgse en Spaanse Nederlanden
○ Fundamentele breuk met middeleeuwse opvattingen → ‘nieuwe’ of ‘vroegmoderne’ tijd
○ Renaissance = hergeboorte van de klassieke idealen (esthetisch)
, ○ Humanisme = mens staat centraal; niet God
○ Kritiek op de macht van de katholieke kerk → reformatie, ontstaan protestantisme
■ Godsdienstoorlogen: conflicten tussen katholieken en protestanten
■ 1566: Beeldenstorm (startpunt)
■ Repressieve koning Filips II
● Spaanse Inquisitie o.l.v. hertog van Alva
● 1568-1648: Tachtigjarige Oorlog: strijd tussen protestantse Nederlanders en Spaanse koning
■ Eerste leider van Opstand: Willem van Oranje
● Grondlegger van Oranjedynastie
● Wapenspreuk (“je maintiendrai”); Nederlands volkslied (“Wilhelmus”); oranje als nationale
kleur
■ Godsdienstoorlogen → toenemende verwijdering tussen N en Z
● N: toenemend protestants
● Z: trouw aan katholieke Spaanse koning
■ 1585: Val van Antwerpen (laatste bolwerk van verzet tegen de koning) ⇒ officieuze splitsing
tussen N en Z
● 1588: N d.m.v. Plakkaat van Verlatinghe ⇒ Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
● 1555-1715: Z ⇒ Spaanse Nederlanden
■ 1648: Vrede van Münster = einde Tachtigjarige Oorlog = officiële erkenning van de Republiek
● De Republiek
○ ‘Zeven Nederlanden’: relatief autonome gewesten
○ Overleg in Staten-Generaal
○ Bestuurders = stadhouders
■ Vertegenwoordigers van de provincies
■ Altijd leden van de dynastie van Oranje (verlangen naar centralisatie van macht)
○ Toenemend conflict tussen republikeinen en Oranjegezinden
○ 17de eeuw = ‘Gouden Eeuw’ van NL: culturele en economische bloeperiode
■ Veel migratie uit het Zuiden; op zoek naar veiligheid en vrijheid van godsdienst
■ ‘Braindrain’ = veel migranten waren intellectuelen
○ 18de eeuw = periode van de verlichting
■ = De mens moet voor zichzelf denken, en geen dogma’s volgen
■ = Het kritische denken van de individuele burger, plaatst vraagtekens bij het ancien régime en dus ook
bij de politieke macht van de adel
● 1715-1794: Oostenrijkse Nederlanden
○ Zuidelijke Nederlanden in handen van Oostenrijks-Habsburgse tak van Keizer Karels nazaten
● Franse Revolutie
○ Internationale gevolgen
○ NL: ontstaan ‘patriotten’ (republikeinen met revolutionaire ideeën) ⇔ Oranjegezinden (monarchistisch)
○ Jaren 1790: pogingen van Frankrijk om LL in te lijven
○ 1794-1795: N en Z onder Frans gezag
● 1794-1815: Frans gezag
○ Z: direct Frans gezag
○ N: complex
■ 1794/1795-1806: semiautonome ‘Bataafse Republiek’
■ 1806-1810: semiautonoom Koninkrijk Holland (Lodewijk Napoleon)
■ 1810-1813: Franse provincie onder direct gezag van Napoleon
○ Heel ingrijpend
■ Centralisatie
■ Aanval op katholieke instellingen
■ Frans als enige officiële taal
○ Toenemend verzet tegen Franse overheersing ⇒ onafhankelijkheid
● 1813: onafhankelijk Koninkrijk der Nederlanden (Willem I)
● 1815: Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (hereniging N en Z)
○ LL als staatkundige eenheid
○ ⇔ Fundamentele culturele verschillen
■ Bevordering van Nederlands door Willem I ⇔ Franstalige elite in Z
■ Religieuze diversiteit in N ⇔ katholiek monopolie in Z
■ Centralisering in Den Haag ⇔ traditie van lokale en regionale autonomie in Z
● 1830: Belgische Revolutie
, ● 1831: inauguratie Leopold I in het Koninkrijk België
Culturele identiteit en de Lage Landen
● ‘De’ Lage Landen?
○ Dubbele complexiteit
■ Culturele eenheid?
■ Culturele identiteit?
○ Culturele identiteit
■ Belgische/Vlaamse culturele identiteit?
■ Vlaamse/provinciale identiteit?
■ Nederlandse/regionale identiteit?
● De grote rivieren/Moerdijk als grens
● Z: traditioneel katholiek, agrarisch
● N: traditioneel protestants, burgerlijk
○ 3 opvattingen (20ste eeuw)
■ Hangen samen met opvattingen over de geschiedenis
■ Subjectivies visies, ideologieën (≠ wetenschappelijk)
■ 1. Groot-Nederlandse gedachte (vroeg 20ste eeuw)
● = Organisme
● NL en VL delen 1 culturele ID → staatkundige eenheid (‘Dietschland’)
○ In de loop der tijd → diversiteit
● Historische verantwoording: oorspronkelijke territoriale eenheid
○ Oorsprong = natuurlijk
○ Breuk in 1830 = tegennatuurlijke vergissing
● Taalkundige verantwoording (=natuurlijk)
● → Verklaring voor collaboratie tijdens WO I en II (Flamenpolitik) + steun aan apartheid in
Zuid-Afrika
■ 2. Sceptische benadering (1980)
● Nadruk op verschil tussen N en Z: verwant, maar duidelijk anders
○ Cultuur, economie, religie
● Geschiedenis is niet natuurlijk, maar proces van toevalligheden
● Hereniging is niet nodig, want eenheid heeft nooit echt bestaan
● Sterker zelfbewustzijn van VL door toenemende autonomie
■ 3. Pragmatische benadering (1990)
● Erkenning van verschillen + zoektocht naar samenwerking wegens economische en culturele
belangen
● Toenemende divergentie
○ Audiovisuele/culturele sector
○ Taalverschillen (‘pluricentrisme’)
● Culturele identiteit?
○ Hier: wetenschappelijke benadering
○ Meestal: gepolitiseerd
■ Culturele/nationale identiteit = (extreem) nationalisme
■ Groepsidentiteit = minderheidsbewegingen
○ Tegenstrijdige historische opvattingen
■ 1. Romantische opvatting (19de eeuw): ‘volksaard’
● Context van de romantiek: filosofische/artistieke stroming
● Context van de jonge natiestaten: zoektocht naar zelflegitimering
● Identiteit = natuurlijk, genetisch → extreem: bloed-en-bodemtheorie
○ Probleem van exclusie: culturele identiteit ≠ te verwerven
● = Basis van de Groot-Nederlandse gedachte
■ 2. Postmoderne opvatting (late 20ste eeuw)
● Romantische culturele/nationale identiteit is een (gevaarlijke) constructie
● Identiteit is per definitie fluïde, onbegrensd
○ Hier: culturele identiteit = dynamisch wetenschappelijk concept
■ Kan losstaan van (politiek) nationalisme
■ Eerder ‘identificatie’ i.p.v. ‘identiteit’: een voortdurend proces waarin een cultuur het eigen zelfbeeld
