BASISPRINCIPES VAN
PSYCHODYNAMISCHE WERKEN
INHOUDSOPGAVE
DEEL 1: BASISPIJLERS VAN HET PSYCHOANALYTISCH PSYCHOTHERAPIE (PAT) PROCES ........................................... 5
les 1: het achterliggende mensbeeld en de basisassumpties .................................................................................. 5
het achterliggende mensbeeld ................................................................................................................................ 5
basisassumpties PAT .................................................................................................................................................... 5
belang van onbewuste processen ....................................................................................................................... 5
ontwikkelingsperspectief ........................................................................................................................................ 5
oog voor complexiteit en het singuliere ............................................................................................................... 6
gericht op de gehele persoon .............................................................................................................................. 6
overdracht en tegenoverdracht ........................................................................................................................... 6
met oog voor psychische causaliteit en de rol vh intrapsychische conflict .................................................... 7
continuïteit tussen normaliteit en psychopathologie .......................................................................................... 7
therapeutische technieken ....................................................................................................................................... 7
Het dynamisch onbewuste ........................................................................................................................................ 7
historische schets: sigmund freud (1856-1939) ..................................................................................................... 7
samenvattend ......................................................................................................................................................... 9
what works for whom?.............................................................................................................................................. 10
les 2: achter de deur van de psychodynamische psychotherapie: het kader en de setting ............................ 11
inleiding: het concept ‘kader’ gesitueerd en gedefinieerd ............................................................................... 11
korte historiek: van sofa naar veelheid aan kaders .............................................................................................. 12
3 grondregels en een nieuwe opstelling ............................................................................................................ 12
psychodynamische kaders .................................................................................................................................. 13
de 4 hoofddimensies vh kader & de basisvoorwaarden voor het ontstaan vh therapeutisch proces ......... 14
tijdsdimensie ........................................................................................................................................................... 14
ruimtelijke dimensie ............................................................................................................................................... 15
regels ....................................................................................................................................................................... 16
werkwijze................................................................................................................................................................. 16
van kader naar ontmoetingsruimte: het kader raakt geïnvesteerd, beladen met affect en betekenis ...... 17
de ruimte ................................................................................................................................................................ 17
affect en betekenis ............................................................................................................................................... 17
transitionele ruimte .................................................................................................................................................... 19
de therapie-ruimte als playground, podium of spelscène, en dus als narratieve facilitator .......................... 19
les 3: weerstand en afweer .......................................................................................................................................... 22
veranderen in Psychodynamische therapie (PT) .................................................................................................. 22
weerstand .................................................................................................................................................................. 22
1
, afweer ........................................................................................................................................................................ 23
luisteren naar afweer in PT ....................................................................................................................................... 24
wanneer lijkt afweer geactiveerd? ..................................................................................................................... 24
hoe/welke karakteristieken/welke vormen van afweermechanismen zijn er? ............................................. 24
besluit .......................................................................................................................................................................... 28
les 4: de relatie in psychodynamisch werken .......................................................................................................... 29
inleiding en situering van concepten in een historisch en actueel perspectief ............................................... 29
object, objectrelatie en herhaling ...................................................................................................................... 31
therapeutische relatie als nieuwe objectrelatie waarin groei mogelijk wordt .................................................. 32
een relatie van overdracht en tegenoverdracht ................................................................................................. 34
overdracht als centraal concept ........................................................................................................................ 35
tegenoverdracht ................................................................................................................................................... 36
overdracht en tegenoverdracht ......................................................................................................................... 37
DEEL 2: Werken met kinderen en jongeren in psychodynamische therapie ........................................................ 39
les 5: een drie-sporen beleid en mentaliseren als rode draad .............................................................................. 39
inleiding ...................................................................................................................................................................... 39
elke ontwikkeling vindt plaats in een context ....................................................................................................... 39
kindfactoren ........................................................................................................................................................... 39
het gezin als micro-systeem ................................................................................................................................. 40
het gezin als deel van een meso-systeem ......................................................................................................... 40
macrosysteem speelt hier verder op in .............................................................................................................. 40
balansmodel .......................................................................................................................................................... 41
mentaliseren, mentali-wat? ..................................................................................................................................... 41
voorbeeld ............................................................................................................................................................... 41
mentaliseren ........................................................................................................................................................... 42
belang van mentaliseren in (kinder)psychotherapie ....................................................................................... 42
mentaliseren onder druk ....................................................................................................................................... 43
mentaliseren als rode draad in het drie-sporenbeleid ......................................................................................... 44
spoor 1: psychotherapie met het kind ................................................................................................................ 44
spoor 2: ouderbegeleiding ................................................................................................................................... 45
spoor 3: ondersteunen netwerk ........................................................................................................................... 45
les 6: spel & speelsheid – de ontwikkeling en het vehikel in kinderpsychotherapie ........................................... 46
spel en speelsheid: de motor van sociaal-emotionele ontwikkeling ................................................................. 46
bewegingsspel ....................................................................................................................................................... 46
spelen met voorwerpen ....................................................................................................................................... 46
fantasiespel ............................................................................................................................................................ 47
regelspel ................................................................................................................................................................. 49
spel en speelsheid als vehikel voor therapeutische groei en verandering........................................................ 50
spel als drager van betekenis via beeld en metafoor ..................................................................................... 50
spel als drager van een narratief veranderingsproces .................................................................................... 51
therapeutisch spel is spel binnen een specifieke, therapeutische relatie ..................................................... 51
therapeutische attitude ten aanzien van spel .................................................................................................. 52
take home message ................................................................................................................................................. 53
les 7: individuele kinderpsychotherapie .................................................................................................................... 54
2
, historiek en actualiteit ............................................................................................................................................... 54
3 belangrijke auteurs/pioniers .............................................................................................................................. 55
ontwikkelingspsychologische denkers ................................................................................................................ 56
meer recente geschiedenis en heden ............................................................................................................... 58
typische psychodynamische kindertherapie ........................................................................................................ 59
vormen van psychoanalytische kindertherapie ................................................................................................... 59
ik-steundende kindertherapie.............................................................................................................................. 59
inzichtgevende kindertherapie ........................................................................................................................... 60
mentaliserende en affectregulerende kindertherapie .................................................................................... 60
extra aandachtspunten ........................................................................................................................................... 60
doelstellingen examen ............................................................................................................................................. 60
les 8: psychodynamische assessment ....................................................................................................................... 61
uitgangspunten ......................................................................................................................................................... 61
psychodynamische assessment: principes en fasen ............................................................................................ 62
fasen in assessment ............................................................................................................................................... 62
les 9: mentalisatie bevorderende ouderbegeleiding .............................................................................................. 69
inleiding – aansluiten bij les 5 ................................................................................................................................... 69
ouders ..................................................................................................................................................................... 69
de ouderbegeleider.............................................................................................................................................. 71
het mentalisatievermogen van ouders onder druk .............................................................................................. 71
de noodzaak van meer-sporige hulpverlening gethematiseerd ....................................................................... 74
een mentaliserende basishouding van bij de start............................................................................................... 75
kader en basishouding ......................................................................................................................................... 75
de relatie ................................................................................................................................................................ 76
mentalisatieprocessen centraal: proces en inhoud ............................................................................................. 77
les 10: verlieservaringen in psychodymanisch (ontwikkelings-) perspectief ....................................................... 79
verlies in de klinische praktijk: inleiding en concepten ........................................................................................ 79
separatie, verlies en verwerking: een psychodynamisch ontwikkelingsperspectief ........................................ 82
Cruciale episodes v confrontatie met verlies .................................................................................................... 83
separatie en verlies samengevat ........................................................................................................................ 86
verwerkingsmogelijkheden in een psychodynamisch perspectief .................................................................... 87
depressieve versus paranoïed-schizoïde positie (Klein).................................................................................... 88
les 11: complex trauma ............................................................................................................................................... 91
wat is complex trauma (CT)? waarover gaat het? .............................................................................................. 91
types trauma .......................................................................................................................................................... 91
wat is de impact op kinderontwikkeling? hoe presenteren deze kinderen zich klinisch? ............................... 93
van neurobiologie … ............................................................................................................................................ 93
(ook) via sociale mechanismen .......................................................................................................................... 95
naar een veelheid van ontwikkelingsuitkomsten .............................................................................................. 95
een raamwerk … ................................................................................................................................................... 96
hoe kunnen we via PD psychotherapie iets bewogen krijgen in de kwetsbare ontwikkeling van deze
kinderen (en hun context)? ..................................................................................................................................... 97
randvoorwaarden ................................................................................................................................................. 97
3
, basisassumpties ...................................................................................................................................................... 97
basisprincipes ......................................................................................................................................................... 98
samenvatting van de tekst (van de prof) .............................................................................................................. 99
representationele vaardigheden ........................................................................................................................ 99
affectieve ontwikkeling en affectregulatievaardigheden ............................................................................ 100
gehechtheidsontwikkeling en relationele vaardigheden .............................................................................. 101
gevoel van zelf en identiteit ............................................................................................................................... 102
les 12: infant mental health (integratief college) .................................................................................................... 104
voorbeelden casus Anna Freud centrum ............................................................................................................ 104
deel 1/3 ................................................................................................................................................................. 104
deel 2/3 ................................................................................................................................................................. 105
deel 3/3 ................................................................................................................................................................. 106
vragencollege ............................................................................................................................................................. 108
4
, DEEL 1: BASISPIJLERS VAN HET PSYCHOANALYTISCH PSYCHOTHERAPIE (PAT) PROCES
LES 1: HET ACHTERLIGGENDE MENSBEELD EN DE BASISASSUMPTIES
HET ACHTERLIGGENDE MENSBEELD
Elke psychotherapie oriëntatie vertrekt vanuit een specifiek mensbeeld en beluistert en begrijpt het
menselijk functioneren zodoende op een specifieke manier
- De therapeut die werkt vanuit een oriëntatie heeft affiniteit met dit mensbeeld: het vormt immers de
basis v onder psychotherapeutische interventies
- Het mensbeeld hangt samen met ons perspectief op psychopathologie
Patiënt = cliënt: in patiënt voel je de notie v lijden meer
BASISASSUMPTIES PAT
PAT = psychodynamische/psychoanalytische therapie
De assumpties staan niet los v elkaar!
BELANG VAN ONBEWUSTE PROCESSEN
Naast bewuste gedachten, intenties en gevoelens spelen ook onbewuste aspecten een rol in ons psychisch
leven. Hierbij dienen we een onderscheid te maken tss:
- Onbewuste processen: automatisch, impliciet, subliminaal…
- Het dynamisch onbewuste, zoals oorspronkelijk geformuleerd door Freud in zijn driftpsychologie
ONTWIKKELINGSPERSPECTIEF
In PAT luisteren we ook naar vroegkinderlijke ervaringen, op welke manier ze nog doorspelen in het
heden/volwassenheid, hoe ze ons psychisch functioneren mee kleuren
- In PAT luisteren we naar vroegkinderlijke ervaringen: ‘the child is the father of the man’ (uit gedicht
Wordsworth, 1802)
- We luisteren naar ‘the ways in wich the child’s subjectivity has adapted to internal and external
pressures’ (Fonagy & Target, 2007)
- Maar ook:
o ‘History is no destiny’
o Belang v neuropsychologisch onderzoek naar impact v vroegkinderlijke jaren
o Niet omdat er zaken gebeuren in het verleden, dat deze een rechtstreeks causaal verband
hebben naar het heden (hebben wel een invloed, maar niet zo rechtlijnig)
Bv gehechtheid:
- Onze mind en onze psychische capaciteiten ontwikkelen zich langzaam, in een relatie met een
gehechtheidsfiguur. Hoe deze gehechtheidsfiguur met ons omgaat (sensitiviteit en
mentalisatiecapaciteit: ‘elle pense donc je suis’) speelt hierbij een rol
- Gehechtheidsrelaties worden geïnternaliseerd, er ontstaat een intern werkmodel dat onze
percepties, emoties, verwachtingen en patronen over zelf en anderen mee kleurt, ten dele
onbewust
- uiteraard spelen latere (gehechtheids)relaties ook een rol
5
, OOG VOOR COMPLEXITEIT EN HET SINGULIERE
Iedere persoon is uniek en hier moet je oog voor hebben
- Als jonge T: kunnen vaak nog beter luisteren
- Ervaren T: te rap invullen en te snel denken aan andere C’en
De relatie tss verleden en heden weerspiegelt geen naïeve lineair-causale modellen
- Niet omdat X dan Y
- Freud gebruikte de term nachträglichkeit (deferred action)
o Waarbij vroege ervaringen worden geherinterpreteerd en waarbij het mogelijk is dat een
bep gebeurtenis traumatisch wordt eenmaal dat de ervaring zijn volle betekenis krijgt
(Stroeken, 2013)
- Wel meerdere pathways mogelijk, steeds oog voor het singuliere!
o Multi-finaliteit: zelfde oorzaak, andere uitkomsten (bv gedesorganiseerde gehechtheid kan
tot borderline problematiek, alcoholisme of creativiteit leiden)
o Equi-finaliteit: andere oorzaak, zelfde uitkomst (bv een depressie kan ontstaan oiv allerlei
versch risicofactoren, welke dit zijn, verschilt per persoon)
GERICHT OP DE GEHELE PERSOON
Symptomen zijn belangrijk, maar er is meer
- PAT is persoonsgericht, niet symptoomgericht
- PAT gaat om het begrijpen vd gehele persoon, bv talenten en kwetsbaarheden, relationele en
introspectieve capaciteiten, creativiteit…
- Het gaat om de unieke, subjectieve waarheid of belevingswereld waarbij het ondersteunen v
authenticiteit en singulariteit vd patiënt erg belangrijk zijn. Elke patiënt is uniek en moet zo beluisterd
worden
OVERDRACHT EN TEGENOVERDRACHT
Overdracht:
- Ervaringen en (interne) representaties v vroegere ervaringen en v onze manieren v
denken/functioneren, beïnvloeden onze huidige relaties en percepties
o Patiënten projecteren vaak dingen v hun zelf op jou als T
o Dezelfde T wordt door elke patiënt anders ervaren
- Het verleden (vd patiënt) herhaalt zich (deels) in het hier en nu vd therapie, het wordt maw
overgedragen
o V daaruit het belang v neutraliteit (dit is niet hetzelfde als afstandelijkheid) vd T begrijpen
o Er is verandering/groei mogelijk door deze nieuwe ervaring → correctieve ervaring
o Je past je dus ook een beetje aan aan de patiënt die voor je zit en wat deze nodig heeft
• Borderline patiënt heeft iets meer info nodig om je voor te stellen in afwezigheid
• Een neurotische patiënt heeft dit niet echt nodig en je zal dit dus ook niet geven
Tegenoverdracht:
- Bedoeld worden de bewuste en onbewuste gevoelens en voorstellingen die bi de T worden gewekt
in en door het luisterend contact met de patiënt (Corveleyn)
- V hinderpaal (volgens Freud) naar hulpmiddel voor de T (vandaag)
- Belang v afweermechanisme projectieve identificatie
Gaat dus over wat bij de T gebeurt
6
PSYCHODYNAMISCHE WERKEN
INHOUDSOPGAVE
DEEL 1: BASISPIJLERS VAN HET PSYCHOANALYTISCH PSYCHOTHERAPIE (PAT) PROCES ........................................... 5
les 1: het achterliggende mensbeeld en de basisassumpties .................................................................................. 5
het achterliggende mensbeeld ................................................................................................................................ 5
basisassumpties PAT .................................................................................................................................................... 5
belang van onbewuste processen ....................................................................................................................... 5
ontwikkelingsperspectief ........................................................................................................................................ 5
oog voor complexiteit en het singuliere ............................................................................................................... 6
gericht op de gehele persoon .............................................................................................................................. 6
overdracht en tegenoverdracht ........................................................................................................................... 6
met oog voor psychische causaliteit en de rol vh intrapsychische conflict .................................................... 7
continuïteit tussen normaliteit en psychopathologie .......................................................................................... 7
therapeutische technieken ....................................................................................................................................... 7
Het dynamisch onbewuste ........................................................................................................................................ 7
historische schets: sigmund freud (1856-1939) ..................................................................................................... 7
samenvattend ......................................................................................................................................................... 9
what works for whom?.............................................................................................................................................. 10
les 2: achter de deur van de psychodynamische psychotherapie: het kader en de setting ............................ 11
inleiding: het concept ‘kader’ gesitueerd en gedefinieerd ............................................................................... 11
korte historiek: van sofa naar veelheid aan kaders .............................................................................................. 12
3 grondregels en een nieuwe opstelling ............................................................................................................ 12
psychodynamische kaders .................................................................................................................................. 13
de 4 hoofddimensies vh kader & de basisvoorwaarden voor het ontstaan vh therapeutisch proces ......... 14
tijdsdimensie ........................................................................................................................................................... 14
ruimtelijke dimensie ............................................................................................................................................... 15
regels ....................................................................................................................................................................... 16
werkwijze................................................................................................................................................................. 16
van kader naar ontmoetingsruimte: het kader raakt geïnvesteerd, beladen met affect en betekenis ...... 17
de ruimte ................................................................................................................................................................ 17
affect en betekenis ............................................................................................................................................... 17
transitionele ruimte .................................................................................................................................................... 19
de therapie-ruimte als playground, podium of spelscène, en dus als narratieve facilitator .......................... 19
les 3: weerstand en afweer .......................................................................................................................................... 22
veranderen in Psychodynamische therapie (PT) .................................................................................................. 22
weerstand .................................................................................................................................................................. 22
1
, afweer ........................................................................................................................................................................ 23
luisteren naar afweer in PT ....................................................................................................................................... 24
wanneer lijkt afweer geactiveerd? ..................................................................................................................... 24
hoe/welke karakteristieken/welke vormen van afweermechanismen zijn er? ............................................. 24
besluit .......................................................................................................................................................................... 28
les 4: de relatie in psychodynamisch werken .......................................................................................................... 29
inleiding en situering van concepten in een historisch en actueel perspectief ............................................... 29
object, objectrelatie en herhaling ...................................................................................................................... 31
therapeutische relatie als nieuwe objectrelatie waarin groei mogelijk wordt .................................................. 32
een relatie van overdracht en tegenoverdracht ................................................................................................. 34
overdracht als centraal concept ........................................................................................................................ 35
tegenoverdracht ................................................................................................................................................... 36
overdracht en tegenoverdracht ......................................................................................................................... 37
DEEL 2: Werken met kinderen en jongeren in psychodynamische therapie ........................................................ 39
les 5: een drie-sporen beleid en mentaliseren als rode draad .............................................................................. 39
inleiding ...................................................................................................................................................................... 39
elke ontwikkeling vindt plaats in een context ....................................................................................................... 39
kindfactoren ........................................................................................................................................................... 39
het gezin als micro-systeem ................................................................................................................................. 40
het gezin als deel van een meso-systeem ......................................................................................................... 40
macrosysteem speelt hier verder op in .............................................................................................................. 40
balansmodel .......................................................................................................................................................... 41
mentaliseren, mentali-wat? ..................................................................................................................................... 41
voorbeeld ............................................................................................................................................................... 41
mentaliseren ........................................................................................................................................................... 42
belang van mentaliseren in (kinder)psychotherapie ....................................................................................... 42
mentaliseren onder druk ....................................................................................................................................... 43
mentaliseren als rode draad in het drie-sporenbeleid ......................................................................................... 44
spoor 1: psychotherapie met het kind ................................................................................................................ 44
spoor 2: ouderbegeleiding ................................................................................................................................... 45
spoor 3: ondersteunen netwerk ........................................................................................................................... 45
les 6: spel & speelsheid – de ontwikkeling en het vehikel in kinderpsychotherapie ........................................... 46
spel en speelsheid: de motor van sociaal-emotionele ontwikkeling ................................................................. 46
bewegingsspel ....................................................................................................................................................... 46
spelen met voorwerpen ....................................................................................................................................... 46
fantasiespel ............................................................................................................................................................ 47
regelspel ................................................................................................................................................................. 49
spel en speelsheid als vehikel voor therapeutische groei en verandering........................................................ 50
spel als drager van betekenis via beeld en metafoor ..................................................................................... 50
spel als drager van een narratief veranderingsproces .................................................................................... 51
therapeutisch spel is spel binnen een specifieke, therapeutische relatie ..................................................... 51
therapeutische attitude ten aanzien van spel .................................................................................................. 52
take home message ................................................................................................................................................. 53
les 7: individuele kinderpsychotherapie .................................................................................................................... 54
2
, historiek en actualiteit ............................................................................................................................................... 54
3 belangrijke auteurs/pioniers .............................................................................................................................. 55
ontwikkelingspsychologische denkers ................................................................................................................ 56
meer recente geschiedenis en heden ............................................................................................................... 58
typische psychodynamische kindertherapie ........................................................................................................ 59
vormen van psychoanalytische kindertherapie ................................................................................................... 59
ik-steundende kindertherapie.............................................................................................................................. 59
inzichtgevende kindertherapie ........................................................................................................................... 60
mentaliserende en affectregulerende kindertherapie .................................................................................... 60
extra aandachtspunten ........................................................................................................................................... 60
doelstellingen examen ............................................................................................................................................. 60
les 8: psychodynamische assessment ....................................................................................................................... 61
uitgangspunten ......................................................................................................................................................... 61
psychodynamische assessment: principes en fasen ............................................................................................ 62
fasen in assessment ............................................................................................................................................... 62
les 9: mentalisatie bevorderende ouderbegeleiding .............................................................................................. 69
inleiding – aansluiten bij les 5 ................................................................................................................................... 69
ouders ..................................................................................................................................................................... 69
de ouderbegeleider.............................................................................................................................................. 71
het mentalisatievermogen van ouders onder druk .............................................................................................. 71
de noodzaak van meer-sporige hulpverlening gethematiseerd ....................................................................... 74
een mentaliserende basishouding van bij de start............................................................................................... 75
kader en basishouding ......................................................................................................................................... 75
de relatie ................................................................................................................................................................ 76
mentalisatieprocessen centraal: proces en inhoud ............................................................................................. 77
les 10: verlieservaringen in psychodymanisch (ontwikkelings-) perspectief ....................................................... 79
verlies in de klinische praktijk: inleiding en concepten ........................................................................................ 79
separatie, verlies en verwerking: een psychodynamisch ontwikkelingsperspectief ........................................ 82
Cruciale episodes v confrontatie met verlies .................................................................................................... 83
separatie en verlies samengevat ........................................................................................................................ 86
verwerkingsmogelijkheden in een psychodynamisch perspectief .................................................................... 87
depressieve versus paranoïed-schizoïde positie (Klein).................................................................................... 88
les 11: complex trauma ............................................................................................................................................... 91
wat is complex trauma (CT)? waarover gaat het? .............................................................................................. 91
types trauma .......................................................................................................................................................... 91
wat is de impact op kinderontwikkeling? hoe presenteren deze kinderen zich klinisch? ............................... 93
van neurobiologie … ............................................................................................................................................ 93
(ook) via sociale mechanismen .......................................................................................................................... 95
naar een veelheid van ontwikkelingsuitkomsten .............................................................................................. 95
een raamwerk … ................................................................................................................................................... 96
hoe kunnen we via PD psychotherapie iets bewogen krijgen in de kwetsbare ontwikkeling van deze
kinderen (en hun context)? ..................................................................................................................................... 97
randvoorwaarden ................................................................................................................................................. 97
3
, basisassumpties ...................................................................................................................................................... 97
basisprincipes ......................................................................................................................................................... 98
samenvatting van de tekst (van de prof) .............................................................................................................. 99
representationele vaardigheden ........................................................................................................................ 99
affectieve ontwikkeling en affectregulatievaardigheden ............................................................................ 100
gehechtheidsontwikkeling en relationele vaardigheden .............................................................................. 101
gevoel van zelf en identiteit ............................................................................................................................... 102
les 12: infant mental health (integratief college) .................................................................................................... 104
voorbeelden casus Anna Freud centrum ............................................................................................................ 104
deel 1/3 ................................................................................................................................................................. 104
deel 2/3 ................................................................................................................................................................. 105
deel 3/3 ................................................................................................................................................................. 106
vragencollege ............................................................................................................................................................. 108
4
, DEEL 1: BASISPIJLERS VAN HET PSYCHOANALYTISCH PSYCHOTHERAPIE (PAT) PROCES
LES 1: HET ACHTERLIGGENDE MENSBEELD EN DE BASISASSUMPTIES
HET ACHTERLIGGENDE MENSBEELD
Elke psychotherapie oriëntatie vertrekt vanuit een specifiek mensbeeld en beluistert en begrijpt het
menselijk functioneren zodoende op een specifieke manier
- De therapeut die werkt vanuit een oriëntatie heeft affiniteit met dit mensbeeld: het vormt immers de
basis v onder psychotherapeutische interventies
- Het mensbeeld hangt samen met ons perspectief op psychopathologie
Patiënt = cliënt: in patiënt voel je de notie v lijden meer
BASISASSUMPTIES PAT
PAT = psychodynamische/psychoanalytische therapie
De assumpties staan niet los v elkaar!
BELANG VAN ONBEWUSTE PROCESSEN
Naast bewuste gedachten, intenties en gevoelens spelen ook onbewuste aspecten een rol in ons psychisch
leven. Hierbij dienen we een onderscheid te maken tss:
- Onbewuste processen: automatisch, impliciet, subliminaal…
- Het dynamisch onbewuste, zoals oorspronkelijk geformuleerd door Freud in zijn driftpsychologie
ONTWIKKELINGSPERSPECTIEF
In PAT luisteren we ook naar vroegkinderlijke ervaringen, op welke manier ze nog doorspelen in het
heden/volwassenheid, hoe ze ons psychisch functioneren mee kleuren
- In PAT luisteren we naar vroegkinderlijke ervaringen: ‘the child is the father of the man’ (uit gedicht
Wordsworth, 1802)
- We luisteren naar ‘the ways in wich the child’s subjectivity has adapted to internal and external
pressures’ (Fonagy & Target, 2007)
- Maar ook:
o ‘History is no destiny’
o Belang v neuropsychologisch onderzoek naar impact v vroegkinderlijke jaren
o Niet omdat er zaken gebeuren in het verleden, dat deze een rechtstreeks causaal verband
hebben naar het heden (hebben wel een invloed, maar niet zo rechtlijnig)
Bv gehechtheid:
- Onze mind en onze psychische capaciteiten ontwikkelen zich langzaam, in een relatie met een
gehechtheidsfiguur. Hoe deze gehechtheidsfiguur met ons omgaat (sensitiviteit en
mentalisatiecapaciteit: ‘elle pense donc je suis’) speelt hierbij een rol
- Gehechtheidsrelaties worden geïnternaliseerd, er ontstaat een intern werkmodel dat onze
percepties, emoties, verwachtingen en patronen over zelf en anderen mee kleurt, ten dele
onbewust
- uiteraard spelen latere (gehechtheids)relaties ook een rol
5
, OOG VOOR COMPLEXITEIT EN HET SINGULIERE
Iedere persoon is uniek en hier moet je oog voor hebben
- Als jonge T: kunnen vaak nog beter luisteren
- Ervaren T: te rap invullen en te snel denken aan andere C’en
De relatie tss verleden en heden weerspiegelt geen naïeve lineair-causale modellen
- Niet omdat X dan Y
- Freud gebruikte de term nachträglichkeit (deferred action)
o Waarbij vroege ervaringen worden geherinterpreteerd en waarbij het mogelijk is dat een
bep gebeurtenis traumatisch wordt eenmaal dat de ervaring zijn volle betekenis krijgt
(Stroeken, 2013)
- Wel meerdere pathways mogelijk, steeds oog voor het singuliere!
o Multi-finaliteit: zelfde oorzaak, andere uitkomsten (bv gedesorganiseerde gehechtheid kan
tot borderline problematiek, alcoholisme of creativiteit leiden)
o Equi-finaliteit: andere oorzaak, zelfde uitkomst (bv een depressie kan ontstaan oiv allerlei
versch risicofactoren, welke dit zijn, verschilt per persoon)
GERICHT OP DE GEHELE PERSOON
Symptomen zijn belangrijk, maar er is meer
- PAT is persoonsgericht, niet symptoomgericht
- PAT gaat om het begrijpen vd gehele persoon, bv talenten en kwetsbaarheden, relationele en
introspectieve capaciteiten, creativiteit…
- Het gaat om de unieke, subjectieve waarheid of belevingswereld waarbij het ondersteunen v
authenticiteit en singulariteit vd patiënt erg belangrijk zijn. Elke patiënt is uniek en moet zo beluisterd
worden
OVERDRACHT EN TEGENOVERDRACHT
Overdracht:
- Ervaringen en (interne) representaties v vroegere ervaringen en v onze manieren v
denken/functioneren, beïnvloeden onze huidige relaties en percepties
o Patiënten projecteren vaak dingen v hun zelf op jou als T
o Dezelfde T wordt door elke patiënt anders ervaren
- Het verleden (vd patiënt) herhaalt zich (deels) in het hier en nu vd therapie, het wordt maw
overgedragen
o V daaruit het belang v neutraliteit (dit is niet hetzelfde als afstandelijkheid) vd T begrijpen
o Er is verandering/groei mogelijk door deze nieuwe ervaring → correctieve ervaring
o Je past je dus ook een beetje aan aan de patiënt die voor je zit en wat deze nodig heeft
• Borderline patiënt heeft iets meer info nodig om je voor te stellen in afwezigheid
• Een neurotische patiënt heeft dit niet echt nodig en je zal dit dus ook niet geven
Tegenoverdracht:
- Bedoeld worden de bewuste en onbewuste gevoelens en voorstellingen die bi de T worden gewekt
in en door het luisterend contact met de patiënt (Corveleyn)
- V hinderpaal (volgens Freud) naar hulpmiddel voor de T (vandaag)
- Belang v afweermechanisme projectieve identificatie
Gaat dus over wat bij de T gebeurt
6
