Verpleegkundige zorg en communicatie
Omgaan met verlies en rouw
1. Inleiding
Hoe ga je als professional reageren op mensen die in een periode van verlies en rouw zitten? Hoe
kan je ze begeleiden/ ondersteunen, zodat ze het verlies overleven. => verlies kan van alles zijn!
2. Wat is rouwen?
Rouwen = omgaan met een totaal van gevoelens, gedachten, lichamelijke gewaarwordingen en
gedrag dat kan ontstaan na een belangrijk verlies
- Rouw kent geen regels
• Manier van rouwen hangt af van veel verschillende factoren (leeftijd, manier van
sterven, plaats die de ander had in je leven,…)
- HEEL HERKENBAAR, MAAR VOOR IEDEREEN ANDERS
• “vingerafdruk”
- Rouw is hard werken, “rouwarbeid” (M. Keirse)
• Je kan er ook gwn moe van worden -> soms kan je het dagelijks werk niet meer
voortzetten
Aantal rouwtaken die verricht moeten worden in het proces van verlies en gemis.
3. Waar gaan de rouwtaken over?
3.1. Rouwtaak 1: het aanvaarden van de waarheid van het verlies
Realiteit van verlies dringt maar geleidelijk door, het besef is nog niet aangekomen in het hier en nu.
Het volledig begrijpen kost meer tijd, zeker wanneer het verlies onverwacht is. Het is nodig om de
onomkeerbaarheid te beseffen zodat de pijn van het verlies kan doordringen. HET WETEN IS HET
BEGIN VAN HET BESEFFEN.
3.1.1. “Symptomen”
- Bij een groot verdriet kun je verdoofd zijn.
- Voor buitenstaanders lijkt het soms dat iemand sterk is, maar vaak is de werkelijkheid nog
niet volledig doorgedrongen.
- Het kan een hele tijd duren voordat je hart accepteert wat je hoofd begrijpt. Sommige
mensen kunnen zo intens verlangen naar de overledene dat ze hem kunnen zien, horen of
ruiken.
- Dergelijke hallucinaties zijn normaal en passen bij intens verdriet.
3.1.2. Wat kan je doen?
- Correcte informatie geven over wat is gebeurd en dit meerdere keren herhalen
- Mensen stimuleren om de overledene te zien
- Ondersteunen bij praktische taken (maar wel in overleg)
- Mensen de ruimte geven om (meerdere keren) hun verhaal te doen (stiltes mogen!)
- Om te troosten is het vaak genoeg om aanwezig te zijn (presentie)
- Bedenk geen oplossingen, er valt niets op te lossen
Taak = afgerond wanneer pt aanvaardt dat er een verlies is!
, 3.2. Rouwtaak 2: de pijn van het verlies toelaten en ervaren
Noodzakelijk om de pijn te voelen en er niet voor weg te lopen; onmogelijk om geen pijn te ervaren.
Laat gevoelens van woede, extreme vermoeidheid & gebrek aan concentratie toe.
3.2.1. “Symptomen”
- Je kan geen verlies overleven zonder pijn te ervaren.
- Iedereen ervaart verdriet anders en vaak komt het in golven.
- Het verdriet is er altijd, maar het kan je soms overvallen en heel intens zijn, waarbij allerlei
gevoelens naar boven komen: angst, boosheid, schuldgevoel of wanhoop.
- Je kunt je terugtrekken uit sociale contacten of slaap- en eetproblemen ervaren.
- Rouw is normaal gedrag van evenwichtige mensen. Medicatie remt het rouwproces af.
3.2.2. Wat kan je doen?
- Luisteren, luisteren, luisteren
- Aanwezig zijn en attente zorg bieden (presentie)
- Het verdriet er laten zijn en mensen niet proberen op te vrolijken
• Stilstaan bij wat iemand verloren heeft (materieel/ meestal relationeel)
- Besef dat plotselinge heftige emoties heel normaal zijn
• Uiten van die emoties via gesprek, muziek, creatieve werkvormen,..
3.3. Aanpassen aan een nieuw leven
Mensen die een verlies hebben geleden moeten zich leren instellen op de veranderingen. Manier
waarop iemand in het leven staat maar ook de manier waarop de sociale omgeving reageert. ->
Omgeving heeft problemen met bv. omgaan met iemand die terminaal ziek is maar weet ook vaak
helemaal NIET hoe te reageren op iemand die de ziekte overwint. Er wordt anders gekeken naar
koppel/ plots alleenstaande of ouder enig kind/ zonder kind =>” geen ouder dan meer”
3.3.1. “Symptomen”
- Na een groot verlies is niets meer vanzelfsprekend. Je moet je wereld opnieuw inrichten
zonder die persoon. Denk aan concrete taken als het gras maaien, de belastingaangifte
invullen, maar ook het vinden van ritme en structuur in je dagen.
• Omgaan met nieuwe verantwoordelijkheden:
▪ Nieuwe woonst zoeken
▪ Nieuwe manier van steun zoeken
▪ Andere behoeftes (partner met ziekte van Alzheimer)
- Ook het beeld dat je van jezelf hebt, moet je bijstellen. Wat voor vader ben je als je kind is
gestorven? Wie ben je als je niet meer de ‘vrouw van’ bent?
3.3.2. Wat kan je doen?
- Luisteren naar het verhaal van mensen
- Nodig hen uit om te vertellen over degene die ze verloren.
- Hanteer de formule: 80 procent luisteren en 20 procent praten
- Door hen te laten praten, kunnen ze hun eigen levensverhaal opnieuw vormgeven
- Vraag niet ‘hoe gaat het?’, maar ‘hoe voel je je vandaag?’, daarmee erken je gevoelens
Omgaan met verlies en rouw
1. Inleiding
Hoe ga je als professional reageren op mensen die in een periode van verlies en rouw zitten? Hoe
kan je ze begeleiden/ ondersteunen, zodat ze het verlies overleven. => verlies kan van alles zijn!
2. Wat is rouwen?
Rouwen = omgaan met een totaal van gevoelens, gedachten, lichamelijke gewaarwordingen en
gedrag dat kan ontstaan na een belangrijk verlies
- Rouw kent geen regels
• Manier van rouwen hangt af van veel verschillende factoren (leeftijd, manier van
sterven, plaats die de ander had in je leven,…)
- HEEL HERKENBAAR, MAAR VOOR IEDEREEN ANDERS
• “vingerafdruk”
- Rouw is hard werken, “rouwarbeid” (M. Keirse)
• Je kan er ook gwn moe van worden -> soms kan je het dagelijks werk niet meer
voortzetten
Aantal rouwtaken die verricht moeten worden in het proces van verlies en gemis.
3. Waar gaan de rouwtaken over?
3.1. Rouwtaak 1: het aanvaarden van de waarheid van het verlies
Realiteit van verlies dringt maar geleidelijk door, het besef is nog niet aangekomen in het hier en nu.
Het volledig begrijpen kost meer tijd, zeker wanneer het verlies onverwacht is. Het is nodig om de
onomkeerbaarheid te beseffen zodat de pijn van het verlies kan doordringen. HET WETEN IS HET
BEGIN VAN HET BESEFFEN.
3.1.1. “Symptomen”
- Bij een groot verdriet kun je verdoofd zijn.
- Voor buitenstaanders lijkt het soms dat iemand sterk is, maar vaak is de werkelijkheid nog
niet volledig doorgedrongen.
- Het kan een hele tijd duren voordat je hart accepteert wat je hoofd begrijpt. Sommige
mensen kunnen zo intens verlangen naar de overledene dat ze hem kunnen zien, horen of
ruiken.
- Dergelijke hallucinaties zijn normaal en passen bij intens verdriet.
3.1.2. Wat kan je doen?
- Correcte informatie geven over wat is gebeurd en dit meerdere keren herhalen
- Mensen stimuleren om de overledene te zien
- Ondersteunen bij praktische taken (maar wel in overleg)
- Mensen de ruimte geven om (meerdere keren) hun verhaal te doen (stiltes mogen!)
- Om te troosten is het vaak genoeg om aanwezig te zijn (presentie)
- Bedenk geen oplossingen, er valt niets op te lossen
Taak = afgerond wanneer pt aanvaardt dat er een verlies is!
, 3.2. Rouwtaak 2: de pijn van het verlies toelaten en ervaren
Noodzakelijk om de pijn te voelen en er niet voor weg te lopen; onmogelijk om geen pijn te ervaren.
Laat gevoelens van woede, extreme vermoeidheid & gebrek aan concentratie toe.
3.2.1. “Symptomen”
- Je kan geen verlies overleven zonder pijn te ervaren.
- Iedereen ervaart verdriet anders en vaak komt het in golven.
- Het verdriet is er altijd, maar het kan je soms overvallen en heel intens zijn, waarbij allerlei
gevoelens naar boven komen: angst, boosheid, schuldgevoel of wanhoop.
- Je kunt je terugtrekken uit sociale contacten of slaap- en eetproblemen ervaren.
- Rouw is normaal gedrag van evenwichtige mensen. Medicatie remt het rouwproces af.
3.2.2. Wat kan je doen?
- Luisteren, luisteren, luisteren
- Aanwezig zijn en attente zorg bieden (presentie)
- Het verdriet er laten zijn en mensen niet proberen op te vrolijken
• Stilstaan bij wat iemand verloren heeft (materieel/ meestal relationeel)
- Besef dat plotselinge heftige emoties heel normaal zijn
• Uiten van die emoties via gesprek, muziek, creatieve werkvormen,..
3.3. Aanpassen aan een nieuw leven
Mensen die een verlies hebben geleden moeten zich leren instellen op de veranderingen. Manier
waarop iemand in het leven staat maar ook de manier waarop de sociale omgeving reageert. ->
Omgeving heeft problemen met bv. omgaan met iemand die terminaal ziek is maar weet ook vaak
helemaal NIET hoe te reageren op iemand die de ziekte overwint. Er wordt anders gekeken naar
koppel/ plots alleenstaande of ouder enig kind/ zonder kind =>” geen ouder dan meer”
3.3.1. “Symptomen”
- Na een groot verlies is niets meer vanzelfsprekend. Je moet je wereld opnieuw inrichten
zonder die persoon. Denk aan concrete taken als het gras maaien, de belastingaangifte
invullen, maar ook het vinden van ritme en structuur in je dagen.
• Omgaan met nieuwe verantwoordelijkheden:
▪ Nieuwe woonst zoeken
▪ Nieuwe manier van steun zoeken
▪ Andere behoeftes (partner met ziekte van Alzheimer)
- Ook het beeld dat je van jezelf hebt, moet je bijstellen. Wat voor vader ben je als je kind is
gestorven? Wie ben je als je niet meer de ‘vrouw van’ bent?
3.3.2. Wat kan je doen?
- Luisteren naar het verhaal van mensen
- Nodig hen uit om te vertellen over degene die ze verloren.
- Hanteer de formule: 80 procent luisteren en 20 procent praten
- Door hen te laten praten, kunnen ze hun eigen levensverhaal opnieuw vormgeven
- Vraag niet ‘hoe gaat het?’, maar ‘hoe voel je je vandaag?’, daarmee erken je gevoelens
