BASISPRINCIPES DUURZAME EN VERANTWOORDE ECONOMIE EN
ONDERNEMEN
LES 1
SKETCHING “THE” PROBLEM
- Duurzaamheid term komt uit het Duitse
- Bossen omhakken voor papier: regenereren van producten -> Karl van Karlovietz in de 18 e
eeuw
- Proces die geleidelijk aan heeft plaatsgevonden vanaf de tweede helft 17e eeuw
- 2 delen van industriële revolutie -> opeenvolging van technologische uitvindingen, continue
stroom van verbeteringen maar ook sociale gevolgen van die uitvindingen (maatschappelijke
structuren veranderen, versnellen)
- Tot op vandaag: proces van versnelling
THE INDUSTRIAL REVOLUTION (CA. 1760-1900)
Materiële dimensie: nieuwe technologieën, steden veranderen en groeien, mensen minder in de
landbouw maar meer in de industrie, nieuwe infrastructuren (trein, telegraaf/communicatie,…) ,
vervuiling, toenemende verstedelijking -> snelheden die ongezien waren
=> tastbaar aan de industriële revolutie (komt niet uit het niets, achter die revolutie zit ook een
narratieve dimensie)
Narratieve dimensie: FOCUS! -> verhaal dat gepaard gaat met de materiële veranderingen die de
mensen voelden, verhouding met andere mensen/de natuur waarmee we leven => dat verhaal is
dominant geworden, we denken er niet meer over na (voorgaand een proces van normalisering)
Evolutie over hoe we nadenken over de relatie met andere zaken waarmee we samenleven
Positieve en negatieve zijde, alternatieve manier over dat nadenken?
Laat ons toe om bepaalde vragen te stellen:
o Van waar komt dat? Is dat uit het niets ontstaan?
o Onderliggende geloofsovertuigingen/assumpties over de mensheid? Hoe zien wij de
mens in de wereld?
o Waarom is het zo moeilijk om dat verhaal te bekritiseren?
o Dominantie van dat verhaal? Waarom zo robuust en dominant?
o Tekortkomingen van het verhaal?
Herkomst van de Industriële revolutie:
- 17e en 18e eeuw: verlichtingsfilosofie (filosofische stroming vanaf de 17e eeuw)
- Verlichtingsdenkers: aannames over de stand van zaken in twijfel trekken (Ancien Regime)
- Voordien: God -> dit in twijfel trekken, kritische vragen stellen om de machtsregimes te
bekritiseren uit het Ancien regime
- Descartes:
o Leefde in de 17e eeuw, Franse verlichtingsdenker
o Optimistische visie over de toekomst (in theorie is het mogelijk om te emanciperen uit de
armoede)
o Rationalisme omarmen (rationalisme werd door hem ontwikkeld) en de
wetenschappelijke methode (de ervaring en leren uit de ervaring) => deze twee boden
een manier om de wereld te begrijpen, als je de wereld begrijpt kan je die beter
controleren
o Je kan je emanciperen van onweten, armoede, ongezond leven,… -> belofte van
emancipatie van traditie
o ‘vooruitgang’ : morgen zal beter zijn dan vandaag (economisch en moreel)
1
, o “egalité, fraternité, liberté” : slogan uit de Franse revolutie, de waarden uit de Franse
revolutie (burgerlijke elite tegen het Ancien regime)
Ancient Regime Verlichting (Moderniteit): ander verhaal
Dominante elites: clergy, nobility Opkomende elites: ondernemers, uitvinders,
visionaire staatslieden
God als ultieme autoriteit Niet kijken naar god maar ons denkvermogen als
ultieme autoriteit (clerus/Kerk wordt bedreigt)
Rigide wereldbeeld Dynamisch wereldbeeld : dingen zijn niet zoals ze
zijn maar veranderen (als mens een impact)
Argument van traditie gaan gebruiken Maatschappij georiënteerd op innovatie en
verandering
Pessimistisch (weg naar de hel) Optimistisch (kunnen ons emanciperen uit onze
levensomstandigheden)
De gewone mensen moeten passief hun “Individuals can actively change and improve
levensstandaard aanvaarden (mensen in rijkdom their living-conditions”
geboren, moeten dat ook aanvaarden)
“The common people must passively accept their
living-conditions”
Verband met industriële revolutie en moderniteit:
- Selectieve interpretatie van het verlichtingsdenken: niet gewoon kopie, bepaalde elementen
eruit genomen om een nieuw verhaal te maken
- Kenmerken van de industrialisering:
o Deregulerende economie : vrijheid, regels als onwenselijk, laissez-faire (laat ze maar
doen)
o Technologische innovatie (als industrieel in competitie met andere industriëlen, belang
van innovatie) (neveneffect: urbanisering, werkende klasse)
o Toenemende rationalisering van de productieprocessen (deeltjes van de keten
wegrationalisering, kostenverandering)
o Opkomst van de wetenschap -> natuur gedemystifieerd : natuur als betoverd zien wordt
niet meer gedaan, door de wetenschap gaan we de magische fenomenen bestuderen om
ze te verklaren, de mens als opperwezen die controle heeft over de natuur (bovenaan de
voedselketen geplaatst)
o Legitimeren van het gebruik van goedkope en overvloedige brandstoffen zonder milieu-
impacten in overweging te nemen
Aantrekkingskracht van het verhaal van de industriële revolutie:
- Enabled Western Europe to reach a new plateau of civilization : wage labour, easy mobility
(railways, later cars), consumption of sparkling new products (e.g., modern medicine, electrical
appliances)
- Formulation of fundamental individual human rights and liberties
- Was later exported to other parts of the world
- Abolishment of slave labour (late 19th century)-> ° new markets in the colonized world
- Powered the material and intellectual emancipation of ‘the masses’ from pre-industrial misery
(e.g., more comfort, democratization of education)
- Besef van de wereld veranderd, verlaten hun dorp sneller, wereldbeeld verandert
- Consumptie van een nieuwe reeks producten wordt mogelijk: medicatie, elektrische
huishoudtoestellen,…
- Emancipatie uit armoede heeft voor een groot deel van de bevolking kunnen plaatsvinden
Verhaal heeft geleid tot zichtbaar en tastbaar verschil
Tot vandaag verfraait dit geromantiseerde verhaal ons maatschappelijke zelfbeeld. Waarom?
- Industrialisatie blijft haar kracht bewijzen door
o blijvende economische groei (met het idee van trickle-down)
o voortdurende technologische innovatie met indrukwekkende producten en diensten
2
, o automatisering die (mogelijk onterecht) hoop gaf op bevrijding van arbeid.
o industrialisatie presenteert zich als een universele weg naar emancipatie en materiële
vooruitgang.
- Gevolg: erg moeilijk geworden om industrialisatie kritisch te benaderen.
Criticizing industrialization: a difficult endeavour?
Industrialisatie is diep verankerd geraakt in onze collectieve identiteit => “modern zijn” wordt als
vanzelfsprekend beschouwd
- Er leeft het idee dat voortdurende technologische innovatie, economische groei en consumptie
noodzakelijk én wenselijk zijn
- Kritiek op de industriële moderniteit wordt daarom vaak onterecht afgedaan als een aanval op
de morele vooruitgang van de mens, met reacties als “wil je dan terug naar het leven in
grotten?” of “vooruitgang kun je niet stoppen”
- Gevolg: Industrialisatie wordt voorgesteld als de enige manier om onze welvaart veilig te stellen
Critici betwisten het idee dat gedachteloze industrialisering de enige weg naar welvaart is
=> Technieken om een kritische houding aan te nemen tegenover industrialisering door…
- Onthullen van de blinde vlekken: “prijs die we betalen voor levensstandaard? Wie betaalt die
prijs?”
- Interne contradicties blootleggen van het verhaal: “Wie zijn de winnaars en wie zijn de
verliezers? Vooruitgang voor jou kan achteruitgang zijn voor de ander”
- Universaliteit (algemeen geldend) van bepaalde assumpties/veronderstellingen in twijfel durven
trekken -> creëren ruimte voor alternatieven: “is continue groei echt onvermijdelijk?, is
technologische innovatie iets goed? (kernbom?)”
Nuance! Kritisch kijken naar industrialisering zodat we kunnen verbeteren voor iedereen,
leefomgeving erop vooruitlaten gaan
Slide 27: verkaveling, iedereen woont in een apart huis, belichaming van het goede leven (wat je moet
bereiken: een eigen huis, een eigen wagen), als iedereen dezelfde droom najaagt dan krijgt regenwater
niet meer de kans om in de bodem te dringen -> genieten van vrijheid, iedereen wil dat op hetzelfde
moment waardoor tegenstelling ontstaat
Slide 28: consumptie als een manier om ons succes te etaleren
Industriële revolutie een periode van vervuiling in gang gezet (bv. nucleair afval storten, lichaam bevat
afvallen, vervuilde gronden, verzuring oceanen,…) => age of pollution
- Je kan de industriële revolutie niet meer alleen zien als een
zegen voor de mensheid, het is een dubbel verhaal=> a
mixed blessing
- Illustratie : de exponentiële toename van vervuilende
emissies sinds de industriële revolutie
- + Wereldbevolking is toegenomen
- Vanuit kritiek kan iets beters opgebouwd worden,
onderzoeken wat er slecht is aan de bestaande situatie,
kritiek is nodig om naar een betere toestand te evolueren,
een antwoord bieden op de negatieve zijdes
Maar het volstaat niet om het te bekritiseren, we moeten
ook nadenken over alternatief verhaal:
o Idealiter nog aantrekkelijker dan verhaal van de industriële revolutie
o Herdenken van centrale ideeën als welvaart, geluk, goede leven,…
o Houdt ook zelfreflectie in -> awareness that our individual actions impact our
surroudings, bewust van je plaats in de wereld, anderen kijken ook naar jouw gedrag
o Neem een kritische houding aan door de overtuigingen in vraag te stellen die het verhaal
van industrialisatie ondersteunen
3
, o Duurzaamheidsstroming om dat alternatief te construeren: gelukkig leven creëren zodat
iedereen er beter van wordt
DEFINING SUSTAINABILITY
This is what sustainability is meant to counteract: a moribund economic system that has drained the
world of many of its finite resources, including fresh water and crude oil, generated a meltdown in
global financial systems, exacerbated social inequality in many parts of the world, and driven human
civilization to the brink of catastrophe by unwisely advocating for economic growth at the expense of
resources and essential ecosystem services.’ (Caradonna, p. 4)
- Geen consensus over wat duurzaamheid precies betekent, andere accenten (hevig debat sinds
1980)
- Discussiepunten:
o moet duurzaamheid beschouwd worden als een eindpunt of eerder een proces dat nooit
echt eindigt?
o Wat moeten we eigenlijk behouden en wat niet?
o Wat is duurzaam? Wat is onduurzaam?
o Wie kan er beslissen?
o Vage definities zijn gevoelig voor greenwashing
- Toch is de breedte een voordeel (consider ‘justice’, ‘democracy’, ‘community’)
- Veiliger om te zeggen dat duurzaamheid een discursief veld is (field of discursivity) -> laat toe
om er dynamisch mee om te gaan, kan op verschillende plaatsen iets anders betekenen
o Eerder een set van voorwaarden dan een specifieke uitkomst
- Ook een veld die door 4 basisprincipes wordt gestructureerd (this field is structured by four
principles : )
1. Human society, the economy, and the natural environment and interconnected: de
samenleving is niet een aparte bubbel van de economie of van de natuur maar die zijn
geconnecteerd
2. A society will respect ecological limits or face collapse: maatschappij moet haar grenzen
respecteren als ze niet tenonder wil gaan
3. A society that hopes to stick around long term needs to plan wisely for the future: wil lang
bestaan dus moet op lange termijn plannen
4. Localize, decentralize : lokale focus, decentraliseren door aandacht te hebben voor de lokale
context
Principe 1: Human society, the economy, and the natural environment and interconnected
Reactie tegen Cartesianisme (Descartes) : voor hem was alles strikt gescheiden
Oorsprong uit de ecologie: bestuderen van ecosystemen, hoe planten en dieren invloed hebben
op elkaar
Invloed op systeem denken : nieuwe manier van denken
Dynamische interactie tussen mensen, hulpbronnen en de
natuurlijke omgeving
Duurzaamheid is het gebied waar die drie overlappen:
maatschappij, economie en natuur
3 Modellen:
o 3 E’s model Environment, Economy,
Equity -> duurzaamheid in de
doorsnede
o concentric cirles: hierarchië tussen de drie sferen -> grootste sfeer is
de natuurlijke omgeving, de context
waar de samenleving plaatsvind, die
samenleving dan weer de context voor
onze economie -> hebben een impact op
elkaar
4
ONDERNEMEN
LES 1
SKETCHING “THE” PROBLEM
- Duurzaamheid term komt uit het Duitse
- Bossen omhakken voor papier: regenereren van producten -> Karl van Karlovietz in de 18 e
eeuw
- Proces die geleidelijk aan heeft plaatsgevonden vanaf de tweede helft 17e eeuw
- 2 delen van industriële revolutie -> opeenvolging van technologische uitvindingen, continue
stroom van verbeteringen maar ook sociale gevolgen van die uitvindingen (maatschappelijke
structuren veranderen, versnellen)
- Tot op vandaag: proces van versnelling
THE INDUSTRIAL REVOLUTION (CA. 1760-1900)
Materiële dimensie: nieuwe technologieën, steden veranderen en groeien, mensen minder in de
landbouw maar meer in de industrie, nieuwe infrastructuren (trein, telegraaf/communicatie,…) ,
vervuiling, toenemende verstedelijking -> snelheden die ongezien waren
=> tastbaar aan de industriële revolutie (komt niet uit het niets, achter die revolutie zit ook een
narratieve dimensie)
Narratieve dimensie: FOCUS! -> verhaal dat gepaard gaat met de materiële veranderingen die de
mensen voelden, verhouding met andere mensen/de natuur waarmee we leven => dat verhaal is
dominant geworden, we denken er niet meer over na (voorgaand een proces van normalisering)
Evolutie over hoe we nadenken over de relatie met andere zaken waarmee we samenleven
Positieve en negatieve zijde, alternatieve manier over dat nadenken?
Laat ons toe om bepaalde vragen te stellen:
o Van waar komt dat? Is dat uit het niets ontstaan?
o Onderliggende geloofsovertuigingen/assumpties over de mensheid? Hoe zien wij de
mens in de wereld?
o Waarom is het zo moeilijk om dat verhaal te bekritiseren?
o Dominantie van dat verhaal? Waarom zo robuust en dominant?
o Tekortkomingen van het verhaal?
Herkomst van de Industriële revolutie:
- 17e en 18e eeuw: verlichtingsfilosofie (filosofische stroming vanaf de 17e eeuw)
- Verlichtingsdenkers: aannames over de stand van zaken in twijfel trekken (Ancien Regime)
- Voordien: God -> dit in twijfel trekken, kritische vragen stellen om de machtsregimes te
bekritiseren uit het Ancien regime
- Descartes:
o Leefde in de 17e eeuw, Franse verlichtingsdenker
o Optimistische visie over de toekomst (in theorie is het mogelijk om te emanciperen uit de
armoede)
o Rationalisme omarmen (rationalisme werd door hem ontwikkeld) en de
wetenschappelijke methode (de ervaring en leren uit de ervaring) => deze twee boden
een manier om de wereld te begrijpen, als je de wereld begrijpt kan je die beter
controleren
o Je kan je emanciperen van onweten, armoede, ongezond leven,… -> belofte van
emancipatie van traditie
o ‘vooruitgang’ : morgen zal beter zijn dan vandaag (economisch en moreel)
1
, o “egalité, fraternité, liberté” : slogan uit de Franse revolutie, de waarden uit de Franse
revolutie (burgerlijke elite tegen het Ancien regime)
Ancient Regime Verlichting (Moderniteit): ander verhaal
Dominante elites: clergy, nobility Opkomende elites: ondernemers, uitvinders,
visionaire staatslieden
God als ultieme autoriteit Niet kijken naar god maar ons denkvermogen als
ultieme autoriteit (clerus/Kerk wordt bedreigt)
Rigide wereldbeeld Dynamisch wereldbeeld : dingen zijn niet zoals ze
zijn maar veranderen (als mens een impact)
Argument van traditie gaan gebruiken Maatschappij georiënteerd op innovatie en
verandering
Pessimistisch (weg naar de hel) Optimistisch (kunnen ons emanciperen uit onze
levensomstandigheden)
De gewone mensen moeten passief hun “Individuals can actively change and improve
levensstandaard aanvaarden (mensen in rijkdom their living-conditions”
geboren, moeten dat ook aanvaarden)
“The common people must passively accept their
living-conditions”
Verband met industriële revolutie en moderniteit:
- Selectieve interpretatie van het verlichtingsdenken: niet gewoon kopie, bepaalde elementen
eruit genomen om een nieuw verhaal te maken
- Kenmerken van de industrialisering:
o Deregulerende economie : vrijheid, regels als onwenselijk, laissez-faire (laat ze maar
doen)
o Technologische innovatie (als industrieel in competitie met andere industriëlen, belang
van innovatie) (neveneffect: urbanisering, werkende klasse)
o Toenemende rationalisering van de productieprocessen (deeltjes van de keten
wegrationalisering, kostenverandering)
o Opkomst van de wetenschap -> natuur gedemystifieerd : natuur als betoverd zien wordt
niet meer gedaan, door de wetenschap gaan we de magische fenomenen bestuderen om
ze te verklaren, de mens als opperwezen die controle heeft over de natuur (bovenaan de
voedselketen geplaatst)
o Legitimeren van het gebruik van goedkope en overvloedige brandstoffen zonder milieu-
impacten in overweging te nemen
Aantrekkingskracht van het verhaal van de industriële revolutie:
- Enabled Western Europe to reach a new plateau of civilization : wage labour, easy mobility
(railways, later cars), consumption of sparkling new products (e.g., modern medicine, electrical
appliances)
- Formulation of fundamental individual human rights and liberties
- Was later exported to other parts of the world
- Abolishment of slave labour (late 19th century)-> ° new markets in the colonized world
- Powered the material and intellectual emancipation of ‘the masses’ from pre-industrial misery
(e.g., more comfort, democratization of education)
- Besef van de wereld veranderd, verlaten hun dorp sneller, wereldbeeld verandert
- Consumptie van een nieuwe reeks producten wordt mogelijk: medicatie, elektrische
huishoudtoestellen,…
- Emancipatie uit armoede heeft voor een groot deel van de bevolking kunnen plaatsvinden
Verhaal heeft geleid tot zichtbaar en tastbaar verschil
Tot vandaag verfraait dit geromantiseerde verhaal ons maatschappelijke zelfbeeld. Waarom?
- Industrialisatie blijft haar kracht bewijzen door
o blijvende economische groei (met het idee van trickle-down)
o voortdurende technologische innovatie met indrukwekkende producten en diensten
2
, o automatisering die (mogelijk onterecht) hoop gaf op bevrijding van arbeid.
o industrialisatie presenteert zich als een universele weg naar emancipatie en materiële
vooruitgang.
- Gevolg: erg moeilijk geworden om industrialisatie kritisch te benaderen.
Criticizing industrialization: a difficult endeavour?
Industrialisatie is diep verankerd geraakt in onze collectieve identiteit => “modern zijn” wordt als
vanzelfsprekend beschouwd
- Er leeft het idee dat voortdurende technologische innovatie, economische groei en consumptie
noodzakelijk én wenselijk zijn
- Kritiek op de industriële moderniteit wordt daarom vaak onterecht afgedaan als een aanval op
de morele vooruitgang van de mens, met reacties als “wil je dan terug naar het leven in
grotten?” of “vooruitgang kun je niet stoppen”
- Gevolg: Industrialisatie wordt voorgesteld als de enige manier om onze welvaart veilig te stellen
Critici betwisten het idee dat gedachteloze industrialisering de enige weg naar welvaart is
=> Technieken om een kritische houding aan te nemen tegenover industrialisering door…
- Onthullen van de blinde vlekken: “prijs die we betalen voor levensstandaard? Wie betaalt die
prijs?”
- Interne contradicties blootleggen van het verhaal: “Wie zijn de winnaars en wie zijn de
verliezers? Vooruitgang voor jou kan achteruitgang zijn voor de ander”
- Universaliteit (algemeen geldend) van bepaalde assumpties/veronderstellingen in twijfel durven
trekken -> creëren ruimte voor alternatieven: “is continue groei echt onvermijdelijk?, is
technologische innovatie iets goed? (kernbom?)”
Nuance! Kritisch kijken naar industrialisering zodat we kunnen verbeteren voor iedereen,
leefomgeving erop vooruitlaten gaan
Slide 27: verkaveling, iedereen woont in een apart huis, belichaming van het goede leven (wat je moet
bereiken: een eigen huis, een eigen wagen), als iedereen dezelfde droom najaagt dan krijgt regenwater
niet meer de kans om in de bodem te dringen -> genieten van vrijheid, iedereen wil dat op hetzelfde
moment waardoor tegenstelling ontstaat
Slide 28: consumptie als een manier om ons succes te etaleren
Industriële revolutie een periode van vervuiling in gang gezet (bv. nucleair afval storten, lichaam bevat
afvallen, vervuilde gronden, verzuring oceanen,…) => age of pollution
- Je kan de industriële revolutie niet meer alleen zien als een
zegen voor de mensheid, het is een dubbel verhaal=> a
mixed blessing
- Illustratie : de exponentiële toename van vervuilende
emissies sinds de industriële revolutie
- + Wereldbevolking is toegenomen
- Vanuit kritiek kan iets beters opgebouwd worden,
onderzoeken wat er slecht is aan de bestaande situatie,
kritiek is nodig om naar een betere toestand te evolueren,
een antwoord bieden op de negatieve zijdes
Maar het volstaat niet om het te bekritiseren, we moeten
ook nadenken over alternatief verhaal:
o Idealiter nog aantrekkelijker dan verhaal van de industriële revolutie
o Herdenken van centrale ideeën als welvaart, geluk, goede leven,…
o Houdt ook zelfreflectie in -> awareness that our individual actions impact our
surroudings, bewust van je plaats in de wereld, anderen kijken ook naar jouw gedrag
o Neem een kritische houding aan door de overtuigingen in vraag te stellen die het verhaal
van industrialisatie ondersteunen
3
, o Duurzaamheidsstroming om dat alternatief te construeren: gelukkig leven creëren zodat
iedereen er beter van wordt
DEFINING SUSTAINABILITY
This is what sustainability is meant to counteract: a moribund economic system that has drained the
world of many of its finite resources, including fresh water and crude oil, generated a meltdown in
global financial systems, exacerbated social inequality in many parts of the world, and driven human
civilization to the brink of catastrophe by unwisely advocating for economic growth at the expense of
resources and essential ecosystem services.’ (Caradonna, p. 4)
- Geen consensus over wat duurzaamheid precies betekent, andere accenten (hevig debat sinds
1980)
- Discussiepunten:
o moet duurzaamheid beschouwd worden als een eindpunt of eerder een proces dat nooit
echt eindigt?
o Wat moeten we eigenlijk behouden en wat niet?
o Wat is duurzaam? Wat is onduurzaam?
o Wie kan er beslissen?
o Vage definities zijn gevoelig voor greenwashing
- Toch is de breedte een voordeel (consider ‘justice’, ‘democracy’, ‘community’)
- Veiliger om te zeggen dat duurzaamheid een discursief veld is (field of discursivity) -> laat toe
om er dynamisch mee om te gaan, kan op verschillende plaatsen iets anders betekenen
o Eerder een set van voorwaarden dan een specifieke uitkomst
- Ook een veld die door 4 basisprincipes wordt gestructureerd (this field is structured by four
principles : )
1. Human society, the economy, and the natural environment and interconnected: de
samenleving is niet een aparte bubbel van de economie of van de natuur maar die zijn
geconnecteerd
2. A society will respect ecological limits or face collapse: maatschappij moet haar grenzen
respecteren als ze niet tenonder wil gaan
3. A society that hopes to stick around long term needs to plan wisely for the future: wil lang
bestaan dus moet op lange termijn plannen
4. Localize, decentralize : lokale focus, decentraliseren door aandacht te hebben voor de lokale
context
Principe 1: Human society, the economy, and the natural environment and interconnected
Reactie tegen Cartesianisme (Descartes) : voor hem was alles strikt gescheiden
Oorsprong uit de ecologie: bestuderen van ecosystemen, hoe planten en dieren invloed hebben
op elkaar
Invloed op systeem denken : nieuwe manier van denken
Dynamische interactie tussen mensen, hulpbronnen en de
natuurlijke omgeving
Duurzaamheid is het gebied waar die drie overlappen:
maatschappij, economie en natuur
3 Modellen:
o 3 E’s model Environment, Economy,
Equity -> duurzaamheid in de
doorsnede
o concentric cirles: hierarchië tussen de drie sferen -> grootste sfeer is
de natuurlijke omgeving, de context
waar de samenleving plaatsvind, die
samenleving dan weer de context voor
onze economie -> hebben een impact op
elkaar
4
