Samenvatting - Evolutie en menselijk gedrag - GASTCOLLEGE EM. PROF. VAN SCHAIK

GASTCOLLEGE EM. PROF. VAN SCHAIK
Voorbereiding
1. WETENSCHAPPELIJKE POSITIE
van Schaik benadert de mens vanuit een evolutionair-antropologisch, comparatief en
niet-deterministisch kader, waarin biologie en cultuur als interactieve evolutionaire
processen worden begrepen.

• Evolutionaire antropologie als centraal verklaringskader voor wat ons tot mens
maakt (human condition)

• Menselijke natuur bestudeerd vanuit een expliciet fylogenetisch en comparatief
perspectief.

• Verklaring via:

• gedeelde evolutionaire kenmerken met
andere primaten (homologieën)

• en specifiek menselijke innovaties die een
aparte verklaring vereisen.

• Mens en andere primaten vormen een recente
evolutionaire continuïteit

• → inzichten uit primatologie zijn
methodologisch noodzakelijk.

• Biologische en culturele processen worden opgevat als interactieve evolutionaire
krachten.

• Evolutie functioneert als een verklarend kader van mogelijkheden en
beperkingen,niet als deterministisch of normatief model.

• Wetenschappelijke vooruitgang vereist open debat, empirische toetsing en
zelfcorrectie.




1

, 2. ONDERZOEKSFOCUS
• Centrale interesse: Sociale evolutie bij primaten, met als
doel inzicht te verwerven in de menselijke natuur (human
condition)

• Explanandum

Verklaring van afgeleide menselijke kenmerken t.o.v. niet-menselijke primaten:

• cultuur en technologie

• levensloop (life history)

• coöperatieve zorg & jacht

• Intensieve samenwerking

• taal

• Vergelijkende - empirische aanpak:

• Socio-ecologie (infanticide, seksuele strategieën, intra- en
intergroepcoalities)

• Oorsprong van cultuur en technologie (en het ontbreken van cumulatieve
cultuur bij grote apen)

• Evolutie van hersengrootte (levensgeschiedenis bij vogels en zoogdieren)

• Hyper-coöperatie bij mensen (cooperative breeding en jagen; vergelijking
met andere coöperatieve soorten)

• Culturele intelligentie en sociaal leren (ontwikkelings- en vergelijkende
perspectieven)

• Conceptuele afbakening: Gedrag fungeert als empirisch venster

➔ focus op de evolutionaire vorming van de menselijke natuur en psychologie



3. centrale ideeën – samenvatting
coöperatieve zorg & jagen

Australopithecine De evolutionaire “motor” Human end-state Uniek
vermogens menselijk eindpunt


2

, Observerend sociaal leren Motivationele gevolgen van Onderwijzen en pedagogie
• vroege vormen van cooperative breeding • Versterkte culturele
culturele intelligentie
intelligentie • Cumulatieve
• bv. simpel plannen cultuur en culturele
evolutie
Sociale communicatie met (systeem van collectieve Declaratieve
vooral imperatieve zorg voor communicatie en taal
signalen nakomelingen) • Informatie delen,
• aansturen, eisen, Proactieve prosocialiteit niet alleen sturen
verzoeken
Basis theory of mind • Bereidheid om Gedeelde intentionaliteit
= eenvoudige planning en spontaan te helpen • gecoördineerde
mentale tijdsverplaatsing • Aandacht voor de dyadische en
noden van anderen collectieve actie
• Motivatie om • Gezamenlijke
mentale toestanden probleemoplossing
te delen en innovatie
• morele
normativiteit
Egocentrische Allocentrische
ongelijkheidsaversie ongelijkheidsaversie
• gevoeligheid voor • morele voorkeuren
oneerlijkheid mbt die verder gaan dan
self het eigen belang
Het brein verschijnt natuurlijk niet in 1x, wat uniek menselijk wordt ontstaat door het
pro-sociale motivatie die al een staande primaten commissie duwt in jouw richting



• Menselijke natuur is evolutionair verklaarbaar en gelaagd

• gedeelde grote-apen-kern (“the ape within us”)

• afgeleide kenmerken uit een nieuwe forager-ecologie

• recente post-Neolithische expressies via culturele
evolutie

• Menselijke uniciteit berust op een specifieke combinatie

• geen enkel uniek kenmerk

• grote-apen-cognitie × coöperatieve levenswijze

→ geïntegreerde samenhang van samenwerking, cognitie, cultuur en levensgeschiedenis

• De sleutel tot menselijke evolutie ligt in collectieve zorg en coöperatief jagen

• structurele provisioning

3

, • lange kindertijd en hersengroei

• selectiedruk op empathie, zelfcontrole en sociale attentie

• Shared intentionality is vooral motiverend

• niet enkel cognitief vermogen

• maar bereidheid doelen, mentale toestanden en normen actief te delen

→ basis voor moraal, taal en samenwerking

• Cultuur werd een zelfstandige evolutionaire kracht

• pedagogie en cumulatieve culturele evolutie

• versnelling van menselijke aanpassing

• nieuwe (vaak problematische) expressies van menselijke natuur

• zonder die natuur zelf te veranderen



4. RELEVANTIE VOOR “EVOLUTIE & MENSELIJK GEDRAG”
Relevantie gastcollege – eindcompetenties

- Eindcompetenties 1 & 3 — Bio-antropologische en biosociale basiskennis

• Evolutionair-biosociale analyse van menselijke natuur en gedragsvariatie

• Comparatief perspectief (mens<->primaten)

- Eindcompetentie 4 — Biosociale benadering van antisociaal gedrag

• Multiniveau-benadering van gedrag

• Aansluiting bij evolutionaire en biosociale criminologie (zie ook Tinbergen,
Sapolsky)

- Eindcompetentie 5 — Maatschappelijke implicaties

• Theoretisch kader voor normen, macht, geweld en instituties

- Eindcompetentie 6 — Kritische en analytische houding

• Evolutie als kader van mogelijkheden, niet als determinisme

• Vermijdt biologische én sociale reductie




4