Les 6: Oorlog en de Revolutionaire Periode
Het nieuwe Franse systeem
Belang Franse Revolutie
- De periode na 1789 vormt een belangrijk scharniermoment door snelle en
ingrijpende institutionele veranderingen.
- Deze veranderingen veroorzaken ook problemen, vooral op het vlak van
criminaliteit (bv. toename van banditisme).
- Tegelijk biedt deze periode de kans om het versnipperde juridische en
bestuurlijke lappendeken te vervangen door een uniform, rationeel en op
verlichte ideeën gebaseerd systeem.
- Het is belangrijk om de breuk met het verleden niet te overschatten.
o De veranderingen gebeuren niet van de ene dag op de andere, maar
verlopen geleidelijk.
- De wortels van de Franse Revolutie liggen in ideeën en ontwikkelingen uit eerdere
eeuwen.
- Verschillende factoren vertragen de hervormingen, zoals politieke radicalisering,
oorlogen en praktische en financiële problemen.
- Hierdoor verlopen veranderingen vaak moeizaam en niet altijd consistent.
- In deze periode volgen tegengestelde ontwikkelingen elkaar snel op.
o De Franse Revolutie situeert zich van 1789 tot 1799.
o De Napoleontische periode loopt van 1800 tot 1813.
- Ondanks moeilijkheden verspreiden de hervormingen zich over grote delen van
Europa.
- Deze hervormingen verklaren mee de huidige institutionele verhoudingen.
o Bijvoorbeeld: de territoriale indeling van rechtbanken en provincies.
De Franse Revolutie en de strafrechtsbedeling
- De Verklaring van de Rechten van de Mens en de
Burger (26 augustus 1789) vormt een belangrijk
uitgangspunt.
- Deze verklaring heeft een dubbel doel:
• bescherming van de rechten van burgers
• én bestrijding van criminaliteit
- In september 1791 worden het Wetboek van Strafvordering en het Wetboek van
Strafrecht ingevoerd.
1
, o Belangrijke rapporteurs hierbij zijn Adrien Duport en Louis-Michel Le
Pelletier.
o Deze wetboeken weerspiegelen de ideeën van de Verlichting, met invloed
van denkers zoals Montesquieu en Cesare Beccaria.
o De nadruk ligt meer op:
• preventie (afschrikking van misdaad)
• rehabilitatie (bv. via arbeid waarden en normen aanleren om terug te
keren naar de samenleving)
• eerder dan op pure vergelding
- Enkele belangrijke juridische principes worden ingevoerd:
• legaliteitsbeginsel: alleen de wet bepaalt wat strafbaar is
• proportionaliteit: straf moet in verhouding staan tot de ernst van de
overtreding
• gelijkheidsbeginsel: alle burgers worden gelijk behandeld
• openbaarheidsbeginsel: rechtspraak gebeurt openbaar
- Concreet betekent dit onder andere:
• geen willekeurige arrestaties
• geen schuld zonder bewijs
• duidelijke en vooraf vastgelegde straffen
- Er wordt een nieuwe indeling van misdrijven ingevoerd:
• misdaden
• wanbedrijven
• overtredingen
- Straffen worden vastgelegd in de wet om rechterlijke willekeur te voorkomen.
- Het gerechtelijk systeem wordt hervormd, met nieuwe instellingen zoals:
• arresthuizen
• verbeterhuizen
• justitiehuizen
- Er wordt een juryrechtspraak ingevoerd, geïnspireerd op het Engelse model:
2
, • een jury d’accusation beslist over vervolging
• een jury de jugement oordeelt over schuld en straf
- Op het vlak van bestraffing krijgt de vrijheidsstraf de voorkeur boven:
• geldboetes
• verbanning
- De geldboete wordt problematisch geacht binnen het gelijkheidsbeginsel:
• niet iedereen heeft dezelfde financiële middelen
• daardoor werkt een geldboete ongelijk en subjectief
- Lijfstraffen worden afgeschaft, maar de doodstraf blijft bestaan voor zware
misdrijven:
• uitgevoerd via de guillotine
- Vanaf 1792 wordt de doodstraf vaak gebruikt tegen politieke tegenstanders, al
blijft ze ook bestaan voor zware misdrijven zoals moord
- In de praktijk blijven straffen vaak zeer hard, zoals:
• bagne (strafkampen)
• publieke schandpaal
• zware dwangarbeid
• voorstellen tot eenzame opsluiting
- Zeker na de Napoleontische periode keren sommige strengere praktijken terug →
dit toont dat ideeën uit het ancien régime nog niet volledig verdwenen zijn
- De guillotine wordt vooral intensief gebruikt tijdens de Reign of Terror (1792–1794)
- Het gevangenissysteem krijgt een belangrijke rol binnen het strafrecht.
- De gevangenis heeft vooral een corrigerende functie:
• doel is om gevangenen te heropvoeden
• bv. via arbeid waarden en normen bijbrengen
- Er ontstaan verschillende soorten instellingen, afhankelijk van de ernst van het
misdrijf:
• maisons d’arrêt et de justice: voor verdachten, beklaagden en beschuldigden
(voorhechtenis)
• maisons de correction: voor délits (minder ernstige feiten) → verbeterhuizen
3
Het nieuwe Franse systeem
Belang Franse Revolutie
- De periode na 1789 vormt een belangrijk scharniermoment door snelle en
ingrijpende institutionele veranderingen.
- Deze veranderingen veroorzaken ook problemen, vooral op het vlak van
criminaliteit (bv. toename van banditisme).
- Tegelijk biedt deze periode de kans om het versnipperde juridische en
bestuurlijke lappendeken te vervangen door een uniform, rationeel en op
verlichte ideeën gebaseerd systeem.
- Het is belangrijk om de breuk met het verleden niet te overschatten.
o De veranderingen gebeuren niet van de ene dag op de andere, maar
verlopen geleidelijk.
- De wortels van de Franse Revolutie liggen in ideeën en ontwikkelingen uit eerdere
eeuwen.
- Verschillende factoren vertragen de hervormingen, zoals politieke radicalisering,
oorlogen en praktische en financiële problemen.
- Hierdoor verlopen veranderingen vaak moeizaam en niet altijd consistent.
- In deze periode volgen tegengestelde ontwikkelingen elkaar snel op.
o De Franse Revolutie situeert zich van 1789 tot 1799.
o De Napoleontische periode loopt van 1800 tot 1813.
- Ondanks moeilijkheden verspreiden de hervormingen zich over grote delen van
Europa.
- Deze hervormingen verklaren mee de huidige institutionele verhoudingen.
o Bijvoorbeeld: de territoriale indeling van rechtbanken en provincies.
De Franse Revolutie en de strafrechtsbedeling
- De Verklaring van de Rechten van de Mens en de
Burger (26 augustus 1789) vormt een belangrijk
uitgangspunt.
- Deze verklaring heeft een dubbel doel:
• bescherming van de rechten van burgers
• én bestrijding van criminaliteit
- In september 1791 worden het Wetboek van Strafvordering en het Wetboek van
Strafrecht ingevoerd.
1
, o Belangrijke rapporteurs hierbij zijn Adrien Duport en Louis-Michel Le
Pelletier.
o Deze wetboeken weerspiegelen de ideeën van de Verlichting, met invloed
van denkers zoals Montesquieu en Cesare Beccaria.
o De nadruk ligt meer op:
• preventie (afschrikking van misdaad)
• rehabilitatie (bv. via arbeid waarden en normen aanleren om terug te
keren naar de samenleving)
• eerder dan op pure vergelding
- Enkele belangrijke juridische principes worden ingevoerd:
• legaliteitsbeginsel: alleen de wet bepaalt wat strafbaar is
• proportionaliteit: straf moet in verhouding staan tot de ernst van de
overtreding
• gelijkheidsbeginsel: alle burgers worden gelijk behandeld
• openbaarheidsbeginsel: rechtspraak gebeurt openbaar
- Concreet betekent dit onder andere:
• geen willekeurige arrestaties
• geen schuld zonder bewijs
• duidelijke en vooraf vastgelegde straffen
- Er wordt een nieuwe indeling van misdrijven ingevoerd:
• misdaden
• wanbedrijven
• overtredingen
- Straffen worden vastgelegd in de wet om rechterlijke willekeur te voorkomen.
- Het gerechtelijk systeem wordt hervormd, met nieuwe instellingen zoals:
• arresthuizen
• verbeterhuizen
• justitiehuizen
- Er wordt een juryrechtspraak ingevoerd, geïnspireerd op het Engelse model:
2
, • een jury d’accusation beslist over vervolging
• een jury de jugement oordeelt over schuld en straf
- Op het vlak van bestraffing krijgt de vrijheidsstraf de voorkeur boven:
• geldboetes
• verbanning
- De geldboete wordt problematisch geacht binnen het gelijkheidsbeginsel:
• niet iedereen heeft dezelfde financiële middelen
• daardoor werkt een geldboete ongelijk en subjectief
- Lijfstraffen worden afgeschaft, maar de doodstraf blijft bestaan voor zware
misdrijven:
• uitgevoerd via de guillotine
- Vanaf 1792 wordt de doodstraf vaak gebruikt tegen politieke tegenstanders, al
blijft ze ook bestaan voor zware misdrijven zoals moord
- In de praktijk blijven straffen vaak zeer hard, zoals:
• bagne (strafkampen)
• publieke schandpaal
• zware dwangarbeid
• voorstellen tot eenzame opsluiting
- Zeker na de Napoleontische periode keren sommige strengere praktijken terug →
dit toont dat ideeën uit het ancien régime nog niet volledig verdwenen zijn
- De guillotine wordt vooral intensief gebruikt tijdens de Reign of Terror (1792–1794)
- Het gevangenissysteem krijgt een belangrijke rol binnen het strafrecht.
- De gevangenis heeft vooral een corrigerende functie:
• doel is om gevangenen te heropvoeden
• bv. via arbeid waarden en normen bijbrengen
- Er ontstaan verschillende soorten instellingen, afhankelijk van de ernst van het
misdrijf:
• maisons d’arrêt et de justice: voor verdachten, beklaagden en beschuldigden
(voorhechtenis)
• maisons de correction: voor délits (minder ernstige feiten) → verbeterhuizen
3
